Dan kad lager agresyon US-Israel kont Iran e dan kad bidze 2026
22.03.2026
Ki Ramgoolam fer? Li met Tablisman ansarz plan dirzans fas-a Kriz Ekonomik
Dan kad kriz ekonomik akoz agresyon USA-Israel kont Iran, LALIT denons guvernman Ramgoolam so desizyon pu al met plan ekonomik pei, inklir plan pu sekirite alimanter ek sekirite lenerzi, dan lame klas kapitalis.
Dan Parlman Mardi 17 Mars, Navin Ramgoolam finn deklare ki se Business Mauritius ki pu dan so High-Level Committee, ki responsab pu mazinn plan kurterm, mwayin term e lonterm fas-a kriz ekonomik ansam ar so ofisye Guvernman e prezide par Sekreter Finansye. Sa, li dir, li anplis ki Minister Finans (savedir so Minister) pe kordine avek Business Mauritius ek Economic Development Board (EDB) ki pli normal.
Vedir Premye Minis, ki osi Minis Finans, finn abdike depi so responsabilite politik antan ki sef guvernman pu fer fas a kriz ekonomik grav la. Anu gete byin ki ete “Business Mauritius”.
Tablisman ki kontrol Business Mauritius
Remarke ki se “Komisyon Ekonomik” Business Mauritius ki an-sarz formil demand klas kapitalist, e ladan, se tablisman e konpayni ki tablisman kontrole ki mazoriter:
CIEL (ex-tablisman Beau Champ), C-Care ek konpayni lotel Sun (tulede kontrole par CIEL);
Alteo (ex-tablisman Beau Champ ek tablisman FUEL);
Tablisman Medine;
Rogers Capital (ex-tablisman Mon Desert-Savannah) kontrole par Grup Espitalier Noel ek ER Property (konpayni imobilye kontrole par Grup Espitalier Noel).
SWAN (ex-tablisman Mon Loisir e ex-tablisman Mon Desert-Savannah gro aksyoner),
IBL (ex-tablisman Mon Loisir).
Purtan se tablisman ki responsab pu lefet ki pena prodiksyon alimanter. Li mem ki kontrol mazorite later agrikol, li-mem li finn persiste swa plant kann lor la, swa detrir later agrikol par plank beton pu so vila delix, so terin golf, so morl lor la. Tablisman li lakoz problem. Li sertennman pa li ki ti bizin pe dikte plan dirzans pu lekonomi pei.
Travayer ki pu sarye fardo kriz ekonomik
Dan so repons dan Parlman, Ramgoolam finn fer li kler ki pa pu ena ankor sibvansyon pu travayer ek dimunn pli mizer dan pei. Pa pu ena plis kontrol lor pri nonpli. Li finn brandi menas “Moody’s ki pu dir” e finn dir ki li pena lintansyon pu “inprim lamone” kuma ti fer lepok kriz KOVID. Klerman li pena mem kuraz taxe dimunn ris, ni konpayni ris.
Alor se travayer ki Guvernman pu asire ki pu sarye fardo kriz ki pe vini.
Sityasyon grav: Guvernman ki bizin organiz Plan Ekonomik
US-Israel zot lager agresyon kont Iran, enn lager ilegal ek imoral. Li pe amenn destriksyon lavi imin, osi byin ki devastasyon infrastriktir ki permet sirvi dan Liran, e osi dan Liban, e pe kontiyn zenosid dan Palestinn. Anmemtan travayer antye lemond pe bizin sarye fardo kriz akoz prodwi petrolye pu manke akoz sa lager la. Pri dilwil lur fini depas $100 baril. Deza ena panik dan lemond lor aprovizyonnman dilwil lur, lesans ek gaz. Pri fret pe monte fles. 30% fertilizan mondyal travers Detrwa Dormuz, ki Liran kontrole. Pri fertilizan pe monte fles. Pri manze pu sirvi pe monte fles. E tu pri pu monte akoz fret. Deza dan Lind, pe ena rasyonnman gaz menaze. Isi, Ramgoolam finn dir dan Parlman ki Modi finn promet li ki li pu aprovizyonn Moris, me lakor avek Indian Oil pankor siyne. E prodwi petrolye pa sorti Lind li.
LALIT truv li irzan pu ki ena enn “Minis Plan Prodiksyon” fas a lanpler kriz ekonomik ki divan nu. E osi fas-a “finansyalizasyon” danzere lekonomi Moris. Kuma li ete asterla, ena enn Minis Plan Ekonomik atase avek Sekter Finansye, su Minis Jyoti Jeetun. Sekter finans, li enn sekter “rantye”, kuma lepok feodal, e li enn sekter ki rul kuma kazino, fer larzan ar larzan, e zame pa prodwir nanye. Nu pa bizin enn “Minis Plan” ki pu kontiyn les tablisman bayant bon later agrikol pu profi, ni betonn li ar vila delix pu milyarder. Bizin enn Minis ansarz Prodiksyon, sirtu prodiksyon alimanter lor gran lesel pu asir suvrennte alimanter e suvrennte lenerzi ki pa depann lor tablisman so bagas (kan ena li) ek sarbon poliyan. Anmemtan, sa plan pu prodiksyon li pu kree anplwa, e ranforsi deviz kan exporte.
Kanpayn LALIT pu suvrennte alimanter depi 1982
Depi LALIT ne kuma enn parti an 1982, nu pe amenn kanpayn politik pu plant manze lor later tablisman. Nu repet dernye trwa mo: “lor later tablisman”.
Depi nu nesans nu pe amenn kanpayn pu ki, kuma Sesel, ena enn lindistri lapes lor sa 2.3 Milyon kilomet kare lamer ki form parti teritwar Repiblik Moris.
Me guvernman apre guvernman depi 1982: su guvernman Ramgoolam – Jugnauth – Berenger – Duval, zot tu finn les tablisman kontiyn plant kann mem kan li nepli ena lavenir, kontiyne donn permi pu tablisman betonn bon later agrikol, bayant li. An 1984, guvernman Jugnauth-Ramgoolam-Duval ti mem interdi nu prozeksyon slayd, kuma enn power-point, lor kimanyer disik pena lavenir, e kimanyer bizin fors tablisman fer prodiksyon alimanter. Lapolis ti mem purswiv manb LALIT pu sa seri reynion edikatif la!
Kriz Striktirel Lindistri Sikriyer apartir 1995
Nu ti ena rezon pu amenn sa kanpayn politik-la. Ariv 1995, pri garanti ek marse garanti pu disik finn gayn so dat expirasyon. Ki guvernman finn fer fas a sa? Li finn kontiyn sutir tablisman, negosye pu tablisman gayn larzan Lerop, ki ti sipoze permet diversifikasyon, pu plito permet tablisman kontiyn sekter kann. Guvernman finn permet tablisman detrir later agrikol, betonn li, plank vila delix lor li, terin golf, morl, tu pu flot tablisman asak fwa li obor bankrut. Guvernman finn fer CEB aste elektrisite avek IPP tablisman, sa osi, pu flot li. Guvernman finn permet tablisman detrir anplwa stab: plis ki 50,000 laburer ek artizan anplwaye finn vinn 5,000. Guvernman finn bizin pey travayer pu abandonn zot plas travay dan karo, brayb zot avek enn morso later pu mont enn lakaz. Guvernman finn permet depresyasyon Rupi pu flot tablisman ek tu so konpayni dan diferan sekter kuma lotel, imobilye delix ek textil. Li finn diminye tax direk lor tablisman, konpayni prive ek individi pli ris. Li finn taxe dimunn mizer plis, atraver TVA. E tu guvernman depi lerla finn kontinye mem politik.
An 2001-02, LALIT ti amenn kanpayn politik pu ki servi “larzan Lerop” (konpansasyon Lerop kan li aret pri e marsi garanti pu disik) pu prodiksyon alimanter. Nu ti dir “Bizin Servi Larzan lerop pu Kree Anplwa Pa Detrir Anplwa. Nu ti dir “Sak Laburer VRS bizin gayn Later Agrikol lor Bay” depi tablisman pu plant manze. Nu ti dir “Deviz bizin Return ar Labank Santral pu Diminye Depresyasyon Rupi”.
Olye guvernman fer sa, li finn gaspiy lokazyon istorik pu servi 540 milyon Euro (ekivalan a Rs 28 milyar zordi) pu fors tablisman fer prodiksyon alimanter, a finn zet larzan la dan fer kann “profitab”. Guvernman Jugnauth - Berenger e guvernman Ramgoolam - Duval apre, finn kareman desid pu tablisman servi “larzan Lerop” pu kontinye monopoliz later lil Moris ar plantasyon kann, lotel ek imobilye delix.
Kriz Alimanter 2008
An 2008, pandan krash ekonomik mondyal, finn gayn kriz alimanter kot finn kumans ena peniri diri Repiblik Moris. Pri tu manze finn monte fles. An 2008, feu Ram Seegobin ti antet delegasyon LALIT pu remet nu demand a Minis Finans Sithanen (alepok) avek enn dosye LALIT so aksyon ek propozisyon pu ki fors tablisman prodir manze. Muvman sindikal sirtu CTSP ek GTUF, feu Kishore Mundil, feu Eric Mangar (Muvman Oto-Sifizans Alimanter), Mauritius Planters’ Association, Amis de Rodrigues ansam ar LALIT ti fer enn fron ki ti prodwir enn Sart pu Sekirite Alimanter fas a kriz.
Me tu seki guvernman finn fer se met enn ti-fon Rs 1 Milyar pu fer ti-antreprener vinn ansarz prodiksyon alimanter lor 1,000 arpan later ki Guvernman ti fors tablisman done pu sekirite alimanter. E li pa finn vini avek enn plan sutyin pu sa nuvo sekter-la nonpli. Ankor enn lokazyon istorik gaspiye.
Kriz KOVID
An 2020, Repiblik Morisyin finn travers kriz KOVID ki finn afekte lasenn prodiksyon e distribisyon tu prodwi, inklir manze debaz onivo internasyonal. La osi, LALIT finn propoz enn plan dirzans, e finn met lanfaz lor nesesite fors tablisman rant dan prodiksyon manze lor gran lesel lor enn proporsyon totalite so later. Nu finn inisye enn deklarasyon siyne par konfederasyon e federasyon sindikal CTSP, MLC /AWF, GSEA, FPBOU, ACSEF pu dir guvernman li bizin fer sa fas a kriz KOVID. Si tablisman pa kopere, guvernman bizin pran so later, fer li. LALIT ti dir guvernman servi tablisman Rose Belle, later piblik, pu inisye sa plan dirzans-la. Me apart plant inpe legim sinbolik lor later Rose Belle, guvernman pa finn al delavan kan ti ena sutyin popiler pu ki fors tablisman rant dan prodiksyon alimanter lor gran lesel. Guvernman Jugnauth ti met fon MIC Rs 80 milyar ki ti kapav finn servi pu prodiksyon alimanter, me li finn prefer servi li sirtu pu, ankor enn fwa, flot tablisman ek sekter lotel/ imobilye.
Ankor enn lokazyon istorik gaspiye.
Se sa politik ki tu guvernman finn amene depi 1982 ki finn met Repiblik antye dan pozisyon kot travayer, pansyoner, peser, tiplanter pu vilnerab dan kriz ki pe vini.
Ki bizin fer pu Suvrennte Alimanter ek Suvrennte Lenerzi?
Se pa pu plant inpe legim dan sakenn so zardin ubyin lor twa so lakaz, kuma Minis Agro-Indistri rod fer krwar, ki pu asir sekirite alimanter. Li bon fer li, me li pa amorti lafaminn kan pena inportasyon.
* Bizin enn plan pu fors tablisman liber later kann antreliyn lor totalite so terin su kann, swa pu met enn tyer so terin “plennter” gradyelman su plantasyon alimanter. Finn deza fer li. Kapav plant may, zariko, pomdeter antreliyn, mem fler soley pu delwil kwi manze. Kapav plant diri (kuma Vita ti fer). E natirelman kapav osi prodir plis friyapin, manyok, batat. osi byin ki grin sek ek legim.
* Bizin ogmant prodiksyon dile.
* Bizin asir prodiksyon pul ek dizef, ki deza ase devlope.
* Bizin organiz ver lindistri lapes sutenab kuma Sesel.
* Bizin lindistri prezervasyon ek transformasyon, fer sertin prodwi vinn lafarinn, met lezot dan bwat konserv, frigorifye lot, etc -- pu tu prodwi alimanter.
* Bizin osi prodir enn kantite modest lavyann bef, kabri, pork, serf.
E li irzan ki met anviger politik lenerzi renuvlab pu ki pa bizin fye otan lor fosil-fyuel.
Si tablisman pa dakor, guvernman bizin fors li. Si guvernman pa dakor, travayer bizin kumans prepare pu mobilize pu ki fer li.
