Priz Pozisyon LALIT lor Ledikasyon
11.02.2026
LALIT akiz Minis Ledikasyon Mahen Gungapersad konplote ar Prezidan Lafrans pu inpoz enn nuvo lang etranzer, Franse, kuma medyom lanseynman.
Kifer nu akiz Minis?
Minis Ledikasyon finn pretann ki politik nuvo guvernman lor sistem ledikasyon pu sanse definir “demokratikman” atraver enn “lasiz” kot tu lorganizasyon e dimunn interese kapav partisipe, me li finn kareman exklir kestyon langaz servi pu medyom lanseynman depi azanda Lasiz.
Malgre sa, manb LALIT prezan dan Lasiz Ledikasyon finn reysi met langaz Kreol kuma medyom lor azanda dan deba ti grup pu werkshop. Kan Minis pa reysi bare, so ofisye kareman sansir tu propozisyon pu fer langaz Kreol vinn medyom lanseynman depi dan zot rapor Werkshop.
Kifer li fer sa? Parski, an katimini, Minis FINI DESIDE ki medyom pu servi! Kot sa li finn pran sa desizyon la? Li fini deside ansam avek Prezidan Lafrans Macron ek so Anbasader, ki Repiblik Moris pu sanz medyom, azut langaz Franse, ki enn langaz etranzer pu mazorite zanfan, akote langaz Angle, ki li osi li enn langaz etranzer pu mazorite zanfan. Me Minis pa dir sa piblikman. Li res trankil, diskit sa an-sekre avek Lafrans, galupe al fer lakor ar Lafrans pu fer langaz Franse vinn medyom osi byin ki Angle. Li fer sa konplo-la ansam ar Lafrans deryer ledo lepep isi. Li vedir li finn kareman antrav suverennte pei.
Nuvo konsiltasyon san koz lor medyom
Zordi, apre tu sa sinema la, Minis Ledikasyon finn demar enn seri nuvo ‘konsiltasyon’ pu sanse reform sistem ledikasyon me li kontiyne ekart kestyon santral, medyom lanseynman dan lekol depi deba. Li swazir delibereman pu met lanfaz lor modalite pu larantre ek lezot problem teknik.
Ankor enn nuvo lane lekol finn kumanse san ki zelev lekol, etidyan kolez ena liberte aprann dan so langaz maternel. Lane skoler 2026 finn demare ar mem sistem ki aplik enn politik langaz kot siprim langaz maternel kuma medyom lanseynman. Enn politik langaz ki fer ditor tu zanfan lekol Repiblik Moris. Enn politik ki enn vyolasyon drwa tu zanfan zot liberte dexpresyon san okenn antrav lingwistik.
Minis Ledikasyon pe kontiyne anons ki priyorite pu dan Bluprinnt ki viz sanse pu asir byinet zelev, pu diminye presyon konpetisyon pu lexame me li sistematikman res silansye lor langaz pu servi kuma medyom lanseynman dan lekol. Olye vinn delavan ar enn polisi langaz ki alez fardo zanfan, ki respekte drwa zanfan, ki pu diminye e evantyelman aret fer ditor tu zanfan dan lekol, okontrer li pe vinn introdir enn dezyem lang etranzer, Franse kuma medyom akote Angle e ogmant ditor zelev sibir e ki pu anfet agrav problem dan ledikasyon.
Tu Parti dan Lalyans Changement zot osi silansye lor kestyon medyom. Resaman tu Depite, Minis finn partisip dan enn rankont ar Minis Ledikasyon pu diskit lor transformasyon dan sekter ledikasyon me san ki personn sulev problem medyom servi pu montre dan lekol.
Manigans Minis Ledikasyon expoze
LALIT finn expoz Minis Ledikasyon so manigans e azisman san prinsip ar Lafrans pu inpoz Franse kuma dezyem medyom. Nu kondann Minis Gangapersad ki finn azir e swiv prosedir anti-demokratik pu vinn introdir Franse kuma medyom. Li finn konplote ar Lafrans, al siyn enn lakor deryer ledo lepep. Li finn kuyonn tu dimunn prezan dan Lasiz Ledikasyon Avril lane dernyer e fer kwar pu ena deba lor tu problem dan sistem ledikasyon. Me lerla dan Lasiz tu seki konsern problem medyom lanseynman, tu propozisyon werkshop anfaver medyom dan lang Kreol finn tufe, setadir kareman sansire dan tu rapor plenyer.
Anfet LALIT depi le 4 Zanvye 2025 ti depoz enn let kot biro Minis Ledikasyon pu exzize ki kestyon medyom vinn enn size santral dan Lasiz, akoz langaz maternel enn drwa kuma medyom. Ansam ar nu let nu finn inklir plizir dokiman ek resers lor linportans itilizasyon langaz maternel dan ledikasyon onivo internasyonal ek Moris. Me Minis Ledikasyon pa finn reponn nu let. Li'nn al konplote ar dirizan Lafrans pu inpoz Franse kuma medyom dan lekol e finn fini anons enn proze pu servi Franse kuma medyom dan 10 lekol piblik. Tusa finn expoze divan lizye piblik kan Prezidan Macron ti vizit Moris an Novam lane dernyer. So anbasader Fréderic Bontems finn deklare dan medya ki Lafrans finn travay ar Minister Ledikasyon dan kontex Lasiz Ledikasyon ki, li dir, ti anfet sipoze lor tem rol langaz dan sistem ledikasyon. Alor Lafrans kone ki size santral Lasiz ti langaz me lepep Moris pa kone. Tu dimunn invite dan Lasiz pa kone. Minis par expre finn kasyet sa desizyon inilateral la. Li pa fer kone ki Moris pe sanz politik langaz e azut Franse kuma medyom dan lekol. Li fer konsiltasyon ar bann sindika e lezot stakeholders dan siyaz Lasiz pu koz lor tu kalite diferan problem dan ledikasyon depi mank profeser, grading, buliying, itilizasyon portab, kolez mix, me san pip enn mo dan ki langaz pu montre dan lekol. Pena dut ki tu sa diferan problem la bizin diskite e truv solisyon apropriye. Me seki osant problem ledikasyon, li pa koze. Setadir, eski dan lekol pe montre dan enn lang ki zanfan alez, ki zot konpran e metrize, enn lang ki dan enn fason natirel zot servi pu reflesi e pu konpran lemond? Dan Repiblik Moris sel lang ki reponn sa kriter la se lang Kreol.
Ditor kan siprim lang maternel dan lekol
Itilizasyon langaz etranzer pu montre, li kareman anti-pedagozik. Li alankont seki UNESCO e tu linstitisyon edikatif rezyonal ek internasyonal prekonize. Dayer finn pruve ki li napa marse. Rezilta lexame CPE, PSAC, Extended Programme finn e pe ankor montre fayit sistem ledikasyon Moris. Pa zis ena pre 30% ki napa reysi apre plis ki 6 lane lekol, me seki pase pe aprann par ker. Ditor e lefe nefast kan siprim lang maternel kuma medyom li kontiyne tutlong ledikasyon tersyer e apre. Rapor Council for Vocational and Legal Education lor rezilta lexame baro finn montre sa. Zis 13 lor 150 partisipan reysi pase dan enn lexame vokasyonel. Zot tu deza ena degre.
Buku resers internasyonal ek rezyonal finn montre kuma kan servi lang maternel kuma medyom lanseynman zanfan fer pli byin dan tu size, inkli dan langaz etranzer. Dapre exper UNESCO pli lontan u gard lang maternel kuma medyom dan sistem ledikasyon pli zanfan aprann byin e devlop kapasite reflexion pli flexib e pli profon. Dan Moris rapor Fayndings Hearing Ledikasyon Pu Travayer (LPT) an 2009 finn demontre kan siprim lang maternel pu montre dan lekol li fer ditor kognitiv, intelektyel, emosyonel, kiltirel tu zelev.
Akse ledikasyon pa kapav lor kondisyon ki zanfan konn Angle uswa Angle ek Franse. Li enn antrav drwa liberte dexpresyon ki garanti dan Seksyon 12 Konstitisyon, kan siprim lang natirel kumsa. Liberte dexpresyon pa vedir zis drwa pu exprim u, me osi drwa resevwar linformasyon ek lide san interferans. Kan siprim lang Kreol kuma medyom li osi enn vyolasyon Konvansyon Internasyonal lor Drwa Zanfan ki Leta Moris finn siyne e ratifye. Sipresyon lang maternel pu anseyne li enn vyolans Leta pe perpetre kont tu zanfan Repiblik Moris, e ki anmemtan pe alimant lezot problem ki afekte sistem ledikasyon.
Kimanyer apre 58an lindepandans sistem ledikasyon Repiblik Moris ankor tuzur domine par langaz Angle ek Franse, 2 langaz kolonizater finn inpoze dan tu linstitisyon leta. Guvernman Travayis-MMM-Rezistans-Nuvo Demokrat bizin aret persiste mintenir enn tel politik langaz represif e kolonyal.
Inn ler pu enn vre sanzman dan ledikasyon kot zanfan anprann dan liberte, konn reflesi, konn buku langaz ot nivo e kot tu zanfan vremem epanwir. Itilizasyon langaz Kreol kuma medyom lanseynman dan lekol lakle pu amenn sa kalite sanzman la.
Alain Ah Vee
pu LALIT
Fevriye 2026
