2025: Enn Sirvol Politik onivo Nasyonal
31.12.2025
Sa lartik la li lor sityasyon politik onivo nasyonal pandan 2025.* Me, dan nu lartik le 30 Desam su tit “Zafer Intern Repiblik Moris form parti Zafer Extern”, nu ti fini explike kimanyer sityasyon zordi li drol: seki nasyonal, li form parti mem zafer ki internasyonal, kan byin get realite. Li pa fasil separ le de. Nu ti fini get premye laspe politik nasyonal – langaz maternel pu anseyne dan lekol – e kimanyer Prezidan Lafrans ek so Anbasader ti vinn inpoz enn politik lor kestyon ki langaz anseyne dan lekol. Inkrwayab me vre! Seki paret ala-sirfas pirman enn isyu nasyonal, li form parti enn stratezi kolonyal ki Lafrans pe inpoze atraver enn Minis konplis ar inperyalism.
Alor, kan lezot parti politik fer bilan enn banane ki finn pase, zot pa pe get realite profon. Zot pe get zis lao-lao. Par exanp, ki nominasyon finn bizin kennsel. Par exanp, komye kas inn bizin pey enn gran kad kan kennsel so nominasyon. Me, dan LALIT, nu pa kapav zame get zis sa realite siperfisyel la, e krwar li ase. Kifer? Akoz nu ule sanz lemond, kree enn meyer sosyete. E pu sanz lemond, bizin anmemtan konpran li, bizin konpran gran, gran lafors istorik ki pe diriz leprezan. Alor, tultan nu dan enn prosesis, antan ki manb LALIT, sanz lemond, konpran lemond, sanz lemond, konpran lemond. Enn metod pu konpran sa finn devlope par Karl Marx, ki li osi, li ti ule sanz lemond. So kuran panse finn anseyn nu ki nu bizin konpran sosyete anterm so listwar, anterm diferan klas dan sosyete, e anterm sak grup so relasyon ar lekonomi ki finn e pe kontiyn sanze, lor letan.
Alor, ki lezot zafer inportan, anterm listwar finn arive sa lane la?
1. Guvernman Ramgoolam pa finn fer naryin pu avans enn veritab sanzman ekonomik, par kree nuvo imans sekter prodiksyon – sirtu, dan enn moman dan listwar kuma zordi – anterm prodiksyon alimanter. Pena okenn muv Guvernman pu fors tablisman servi tan pursan so later pu prodiksyon manze ek pu prezervasyon e transformasyon sa prodwi alimanter la. Ni kote later – plantasyon manze debaz – ni kote lamer – kumans enn laflot pu fer lapes gran lesel, me ki protez lanvironnman. Pu sa ti bizin tutswit zel tu lavant later pu vila delix, sipa IRS, sipa morl, sipa lezot bayante, sipa lezot form betonaz later agrikol. E bizin kumans kennsel permi pu lezot laflot fer lapes dan nu lamer.
Sa vedir Guvernman Ramgoolam-Bérenger-Duval-Subron pa finn fer okenn muv pu akseler enn imans proze pu suvrennte alimanter. Zot pa finn fors tablisman plant e proses prodwi alimanter mem lor 10% so later, kan seki neseser se 30%, ni li finn kree enn laflot pu lapes dan nu dilo – ni fer okenn muv pu akseler enn proze al ver veritab suvrennte lenerzi, mem nu ena otan soley, otan vag. Tu finn vire-turne anplas. Lerla zot pleyn problem ekonomik? Zot fu? U tir tu deviz pu inport manze e pey lenerzi, lerla u dir balans peyman an difikilte? Lerla u kup pansyon?
Sa Guvernman pa finn mem aret tablisman bayant so later agrikol. Sa Guvernman la pa finn mem anpes bato lapes indistriyel fer piyaz dan nu losean! Moris tuzur depandan, kuma enn koloni, lor lezot pei – mem pu manze, mem pu lenerzi, e kuma nu finn truve dan dernye lartik, mem pu ki langaz anseyne dan lekol! E, li enn lemond exteryer, konpletman inprevizib. Nu pe azir kumadir nu kone sir-e-sertin lezot pei pu ed nu. Non, mem si zot ule, zot riske zot pa pu kapav. Lerop, kuma Leta Zini, an deklin ekonomik drastik. Zot pe degringole.
Anterm istorik, seki inportan se Moris finn kurbe divan inperyalis. Li pa mem reysi gard so prop “later” kuma enn dibyin suvrin pu pei. Li bayant li ar milyarder deor. Li pa pu ena minimem lindepandans neseser pu dinite lepep.
2. Guvernman Ramgoolam finn fer enn atak frontal kont welfer-steyt, an partikilye dan Minister Ashok Subron ansarz: Sekirite Sosyal. Guvernman finn aboli pansyon iniversel 60-65 an. Li finn fer li avek enn sel inpozisyon drastik, tuzur (parey kuma pu langaz Kreol kuma medyom) san deba nasyonal. Zis apovri tu fami dan pei enn sel kut. Zis inpoz li. E ki Guvernman vinn dir nu? Li dir li akoz “Moody’s”, enn institisyon prive ki andeor nu pei. Moody’s pu dir sipa nu pei, akumanse par nu guvernman, solvab, setadir pa lor sime bankrut. Si li lor sime bankrut, bizin “lozikman” aboli pansyon iniversel 60-65 an! E Guvernman vinn pretann ki li fer kontabilite avek enn sel kolonn: “depans”. Li napa kapav, li pa futi rapel, ki li kapav ogmant reveni dan so kolonn “reveni”. Li finn bliye ki li kapav pran depi dimunn ris ek konpayni prive ris pu li balans so bidze, akumanse par drwa pansyon. Ondire li krwar nu pu ariv krwar ki ena enn sel kolonn dan kontabilite: “depans”. Osi, li fer nu krwar ki Guvernman inpwisan pu stimil prodiksyon, kuma nu pe dir akumanse par prodiksyon alimanter, ki asontur, otomatikman ogmant reveni Guvernman! Si stimil prodiksyon agrikol par enn nuvo lindistri alimanter (lor later tablisman, avek so infrastriktir pu nuvo lizinn prezervasyon e transformasyon prodwi alimanter) e stimil prodiksyon otur lapes e prezervasyon pwason, abe normal Moody’s pa pu “kennsel” nu! Nu balans peyman pu vinn pli favorab, plis dimunn pu gayn plas travay, e plis tax pu rant dan lakes, dan kolonn “reveni”.
Me, sa aksyon guvernman kan li aboli pansyon iniversel 60-65 an li finn ena so “reaksyon”.
Ladireksyon sindika finn azir kuma enn sel lafors. Li finn apel enn manifestasyon. E lamas dimunn sindike ti fer enn imans manifestasyon Senn Mars ziska Zardin Konpayni. Tu lider sindikal finn fit zot argiman dan enn fason extra-ordiner, pibliye dan Revi LALIT, e lor nu medya sosyal.
Par sa demonstrasyon lafors, nu finn gayn pist pu lavenir: ladireksyon sindika pu bizin organize alinteryer sak sindika, pu ki sak manb lexekitif, e sak delege, e lerla sak manb, arme ar argiman, pu ki tu sa 100,000 travayer sindike konpran ase pu konvink lamas travayer, sa lot sipa 700,000 dimunn ki tom dan “klas travayer” lor enn program. Fini tom dakor lor pansyon bizin res iniversel, 60 an, e san miynz-test. E finn osi tom dakor lor nesesite ferm baz Diego, e fer Israel aret so lokipasyon ilegal Palestinn. Kumsa sak manb sindika (100,000) dimunn kapav konvink tu seki pa sindike, seki san anplwa petet, seki bat-bate, seki travay plizir plas anmemtan, ubyin seki pe travay pu tit-antrepriz ubyin mem rul enn tit-antrepriz ki pu al fayit lane prosenn. Sa templeyt ki pu marse dan enn tel lepok. Kumsa nu viz ki sak travayer ki sindike li vinn enn lider dan kad so sekter ek so landrwa.
3. Preske tu so Minis, e sirtu Premye Minis Ramgoolam ek Vis Premye Minis Bérenger, finn kontiyn sa badinaz apel nu pei pa “Repiblik Moris”, ubyin “Moris” tukur kan pe fer referans a pei la an antye, me apel nu pei “Lil Moris” – kumsidire Rodrig pa form parti pei, Agalega pa form parti pei, Diego Garcia ek Chagos, Tromlin, tu pa form parti nu pei, e losean 1.4 milyon kilomet kare, sa osi, li pa form parti nu pei?
Li vreman pa zis bet, ki deza grav, me li osi danzere. Li ule dir ki nu aksepte lozik inperyalist ki Chagos, inklir Diego, ek Tromlin pa vreman form parti nu pei. Li ule dir ki nu aksepte ki bato lapes sorti Lespayn, Sid Kore, Lafrans, Lasinn lapes dan nu but losean, pa nu.
Pist pu lavenir, nu bizin kontiyn lager pu ferm baz Diego. Li lasurs dimal, sa baz la. Baz la li anmemtan form parti nu pei, anmemtan li andeor nu pei.
E nu bizin lite pu fermtir tu baz Amerikin andeor so teritwar. Kumsa, nu truve kimanyer enn koze ki Minis dir, “Lil Moris”, li direkteman dan lintere pei ki okip nu later militerman.
Get ki USA pe fer ar so baz deor so pei? Dan Gaza dabor, atraver so baz dan Israel zordi, li kontribiye dan blok Palestinyin san manze. Dan Venezuela answit, atraver so baz dan Puerto Rico ek lezot plas. Dan Nigeria, li servi so Africom, e ti-baz dan Ghana depi ki Niger ti met USA deor. USA finn mem bombard Qatar, ki parey kuma Moris, kurbe net divan USA. Lamerik finn servi Diego pu atak Yemen, e petet mem Liran. Antuka, li finn servi tu so baz dan Mwayin Oryan. Tusala san koz destriksyon Lamerik finn provoke dan Ikrenn par servi li kuma enn proxi pu NATO, kot Lamerik tultan sef mem si Trump pe rod lav so lame ar sa konfli la, pe anserkle Larisi. E Trump zordi pe kareman menas pu anexe Greenland, Canada, Venezuela, Panama, e li rod kontrol rezilta eleksyon dan Larzantinn ek Honduras, avek mem kalite sipoze “plan”. Lamerik finn adopte enn nuvo stratezi, amezir li pe afebli ekonomikman: li rod sem dezord partu. Par exanp, USA finn sutenir rebelyon “Gen-Z” dan Nepal ek mem Madagascar. Li pe rod kree enn instabilite politik konstan, instabilite ki kondane pu turn an-ron, turn an-ron, instabilite ki pa al okenn par. Nu re-dir sa: USA ena enn bi stratezik pu kree bulversman eternel dan tu pei, pu li dominn zot pli fasilman.
Isi Moris, li pa pu drol pu tande ki USA ti ed MSM vinn opuvwar pu tir Ramgoolam apre ki li ti met ka divan Tribinal Lamer lor lokipasyon UK ilegal dan Diego. Lerla MSM, tulde Jugnauth, al ICJ pu reklam Chagos inklir Diego, e gayne. Alor li pa pu drol pu tande ki USA ti ede re-met Ramgoolam opuvwar. E nerport kan, li pu rod destabiliz sa Guvernman la. Dan moman mem kan UK pe rod lak Glover ek Ramgoolam lor zafer Diego kan House of Lords pe tard prosedir, mem-mem lepok USA lans enn ti-avertisman, san okenn nuvo done, li zis tir enn kominike kumkwa li danzere pu turis vinn Moris! Me, Glover ek Ramgoolam deza lake. Zot ti bizin sezi sa moman la pu sorti dan sa Lakor infernal ki zot fini siyne, e UK pe ankor konsidere.
4. Anfet sa lane la, Ramgoolam ek Glover finn kareman vann Diego, e Chagos an antye. Zot finn fer li an-esanz pu enn “lamone disan”. Zot fini siyne. Me UK inn les zot anpandan.
Seki Ramgoolam ek Glover finn siyne li vedir Moris permet UK-USA al tuy inosan partu dan lemond kot Trump ule, depi nu teritwar, an-esanz pu enn lamone. Samem dan Moris pe apel sa “lamone disan”.
E, lerla nu, Morisyin, eski nu pu etone si enn lot pei ki su atak depi Leta Zini enn zur vanze kont nu-mem? Par exanp, si enn lot pei atak Diego, nu teritwar, ubyin mem Lil Moris? Nu fini donn permisyon servi nu teritwar. Qatar, pli mam-kole ar USA ki mem Ramgoolam ek Glover, finn deza sibir exakteman sa. Akoz USA ti bombard Liran, Liran finn atak enn baz Amerikin dan Qatar. Samem ki li ule dir si u invit enn baz kot u. Pa zis sa, plitar sa-mem Leta Zini finn mem donn fever Israel pu kareman atak Qatar, kan li ti pe viz enn lider Hamas ki Lamerik ti dir al laba pu enn reynion, mem si Israel ti rate, tuy dimunn Qatar ek lezot lepasan. Qatar enn Leta pli kurbe ankor ki Repiblik Moris, e li gayn beze ar lennmi USA, ki normal akoz li eberz enn baz USA, e an-esanz USA bombard li, li, akoz li kone li kurbe de-tut-fason!
Ramgoolam ek tu so Kabine Minis finn ris pei dan enn langrenaz danzere.
Sa trayzon la, li andan nu pei – e li osi enn trayzon anver klas travayer andeor nu pei. Pu re-vinn lor limaz enn “Moebius ring” (get lartik lor nu websayt 30 Desam.)
5. Ramgoolam ek Minis Ramphul, e sirman Glover osi ladan, finn vann lalit Palestinyin. E zot finn reysi fer sa explwa la pandan enn zenosid. Li inkrwayab me vre. Guvernman Jugnauth, enn guvernman ki ti merit met deor, ti’nn fini kan-mem anrezistre Moris pu temwayne kont Israel divan ICJ dan Lahay. Pei Moris ti pu pran pozisyon kont Israel lor pwin kle kumkwa Israel, par expre, pe fer Palestinyin dan Gaza krev de-fin, par blok manze, dile tibaba, medikaman, tu. Zordi, akoz laste sertin Guvernman kuma nu prop Guvernman, Israel pe kontiyn blok lakaz karavann, lakaz prefab, e mem latant hevi-dyuti rant dan Gaza, kan Palestinyin pe viv dan enn espes siklonn omilye liver Gaza. Li inpansab pu retir Moris depi enn tel langazman pu anpes Israel fer sa!
Purtan!
Dat ti fini fixe tu. Moris ti lor taymtebl. Lerla, ep! sa nuvo guvernman la, retir Moris.
Li fer li kareman, divan lizye tu dimunn dan lemond, su presyon UK-USA, e an-esanz ankor enn fwa pu enn labwet dan form “blood money”, vann lepep Palestinyin. Kimanyer nu kone ena presyon? Parski VPM Bérenger ti kas lakle dan enn so konferans depres solo – li finn dir li finn deza pans pu kit guvernman akoz li nepli anvi “manz ku”. Ala seki li ti dir le 12 Ut enn zurnalis dimann Bérenger, “Eski u kapav dir enn mo lor Gaza? Kuma u resanti u lor seki pe pase laba?”
Paul Bérenger reponn: “Ayo papa! U kone parfwa mo anvi kit Guvernman pu dir tu seki mo panse. Kit Guvernman, pa parski Guvernman dan tor, me nu enn ti pei frazil. Nu kone kisannla pe menase brit-brit. Mo manz ku, manz ku, manz…. Me, set-enn krim! Li pa enn mo for. Li enn ‘krim’ seki Israel de Netanyahu pe fer dan Gaza dan Palestinn. Li enn krim. Orib. Zot pa ti pu kapav fer sa krim la san lapwi intel, intel. Mo aret la parski kot nu ete la, Nu ti pei Lil Moris.”
Ala ar ki kalite zom feb dan enn guvernman “feb” ki nu ena pu fer fas. Li enn laont. Presyon depi andeor, pe fer li vande andan pei. Kumsa enn Guvernman fer ar so 60-0?
6. Ramgoolam, kan li ti dan Lopozisyon, finn dir li pu tir sa lalwa ki Lindsey Collen, e LALIT e MLF, finn chalennj dan Lakur Siprem, e depi zot dan Guvernman, AG Glover finn konfirm sa – enn fwa anver Lindsey Collen dan Lakur Siprem, enn fwa lor MBC. Me, pankor fer li. Alor, sa lalwa represif ki permet enn Premye Minis ras sitwayennte enn dimunn, san furni okenn rezon, e san okenn apel.
Anterm istorik, ala kot nu nuvo Guvernman finn amenn nu.
7. Guvernman Ramgoolam ena enn trale dimunn divan FCC: Ansyin PM Pravind Jugnauth, so fam Kobita Jugnauth, Ansyin AG Maneesh Gobin, ansyin Komiser Lapolis Dip, Renganaden Padayachy, Rakesh Gooljaury, Harvesh Seegoolam, ansyin Guerner labank, Queenie Adam, Stephane Adam, lot lot. E Ramgoolam, li-mem, so ka kofor tuzur divan samem FCC. Sa donn enn lide.
Lopozisyon parlmanter
E dan sa mem moman la, Lopozisyon parlmanter, li preske non-existan. Li feb net. MSM ankor grogi. PMSD inn preske fonn. Lezot parti otur Collendaveloo, Obeegadoo, Ganoo, finn preske fonn net. Pa zis dan Parlman zot nil, andeor Parlman zot pli nil.
Lopozisyon andeor Parlman
Apar LALIT, ki finn amenn lopozisyon lor tu fron, tusel e ansam ar sindika ek lezot lasosyasyon, zis Bhadain so Reform Party ki finn aktif. Li pli adrwat ki MSM ek Travayis ek PMSD ek MMM. Li enn parti teknokrat, pro-inperyalist e uvertman pro-kapitalist. Li ena enn baz elektoralist ki li pe expann, e li paret popiler parmi teknisyin ek tit-burzwazi inpe deklarer. Tu lezot, otur Linyon Moris finn kas an mil morso.
Ala enn apersi kurt sityasyon politik onivo nasyonal dan Moris.
* Lartik baze lor diskur Lindsey Collen dan kad Bilan lafin lane
