LALIT finn dimann Premye Minis sanksyonn Minis Ledikasyon pu so aksyon kont lintere zanfan
18.12.2025
[Versyon an Kreol let ki nu ti adres Premye Minis Zedi le 11 Desam 2025, ki ti pibliye lor nu websayte ek paz FB]
Premye Minis Hon Dr Navin Ramgoolam,
Batiman Trezor,
Porlwi.
11 Desam 2025
Nu fer apel ar ou pu sanksyonn ou Minis Ledikasyon pu trwa so aksyon:
1. Minis Ledikasyon finn permet ansyin kolonizater Lafrans interfere dan prosesis pran desizyon dan Repiblik Moris pu preparasyon e rann piblik enn “Bluprinnt lor Ledikasyon”.
Enn Bluprinnt ki finn retire depi renyon Kabine Minis 28 Novam.
Lor Radio Plus, le 19 Novam, Kolonizater Franse reprezante par Anbasader Frederic Bontems finn deklare: “E nu [Lafrans] finn travay ar Minis Ledikasyon nasyonal [Repiblik Moris], apre seki finn pase sa lane la, Lasiz Ledikasyon ki finn ena otur plas langaz dan sistem edikatif, an partikilye lor Franse ek Kreol byinsir.” Sa deklarasyon la ti fer dan kontex vizit Prezidan Macron dan Moris.
2. Minis Ledikasyon finn tuf deba nasyonal, e fer enn vyolasyon byin kler promes elektoral ki ti dir pu uver deba ek diskisyon ki form parti dan prosesis demokratiz “Guvernman”.
Dan sa kontex la, note ki malgre reket formel ek piblik an ekri depi LALIT date 4 Zanvye 2025 adrese a Minis Ledikasyon (get atachmennt 1) pu ki kestyon medyom lanseynman dan lekol vinn santral dan deba Lasiz Ledikasyon ki ti organize an Avril. Sa propozisyon la finn rezete, san donn okenn rezon. Kuma ou kone, plis ki 90% dimunn dan peyi koz Kreol lakaz, ek UNESCO finn pandan plis ki enn demi syek insiste lor itilizasyon langaz maternel kuma medyom dan lekol pu bon devlopman kognitif. E se rezon kifer nu ti propoz deba lor sa size santral la. Sinon, aster nu kone ki ditor pe fer kan inpoz enn medyom ki pa langaz maternel. Se pu sa rezon la ki nu let irzan: nu pe fer ditor nu zanfan par inpoz kuma medyom enn langaz ki pa langaz maternel. E aster Guvernman paret pe propoz de langaz ki pa langaz maternel. Li totalman anti-pedagozik e tu dimunn konn sa.
Anfet, kestyon medyom dan lekol ti sinpleman exkli net depi sa long lalis size kinn mete pu diskite dan Lasiz. Kan langaz maternel finn malgre tu suleve dan de grup diskisyon, e gayn konsansis dan tulede grup, e ti inklir lor lalis propozisyon ki ti bizin prezante dan sesyon plener, tulede ofisye Leta ki ti pe azir kuma “raporter” finn dan kit fason met lasansir e anlev sa propozisyon depi tulede rapor grup. [Get atachmennt (2) pu nu de let protestasyon ki donn temwanyaz lor la.]
Alor, pa ti ena deba ditu lor size medyom lanseynman ki bizin servi dan lekol.
Lerla Anbasader Franse anons ki dan “foulée” (siyaz) Lasiz, size medyom instriksyon ti diskite. Alor ou Guvernman ti diskit medyom instriksyon pa ar Morisyen, me avek ex-kolonizater! E finn fer sa ansekre. E sa finn anonse zis par Anbasader Franse. Nu pran not ki dan sa premye lanons la, li ti bizin “espesyalman Franse ek Kreol byinsir”. Li paret, byinsir u non, ki tu referans siksesif apre pa ti “Franse ek Kreol”, me “Franse ek Angle”. Nu estime ki sertin ofisye Leta finn fer Minis kone ki itilizasyon “Franse ek Kreol” pu anseyn size kuma Matematik ek Syans pu swa ilegal u ultra vires (depas puvwar). Parski dapre nu konpreansyon ena enn Regulesyonn Education Act ki deklar Angle langaz instriksyon, e li spesifye ki zis pu trwa premye mwa lekol ki Minis kapav anil sa interdiksyon la.
Me, malgre rezon ki done, li vinn kler ki ankor ena marzinalizasyon langaz maternel nasyonal. Olye azut Kreol, kuma medyom ansam ar langaz kolonyal Angle, aster nu aprann depi Anbasader Franse e plitar depi Prezidan Franse, ki enn dezyem langaz kolonyal, Franse, pe introdir san mansyonn enn mo lor deba nasyonal. Sa li totalman inakseptab.
E prosesis la, li deza an aksyon, dan institisyon finanse par Guvernman, ek usi dan prive. Ala deklarasyon kavalyer Anbasader, dan “foulée” Lasiz kot size medyom ti konpletman bani, ek kan finn sulev li, finn sansir li:
“E nu ena lide pu devlop filyer ekselans ki swa zot filyer bileng dan lekel enn parti lanseynman kapav fer an franse. Alor, nu pe deza fer li dan sertin lise ek kolez lor baz pilot dan sekter prive.”
3. Minis Ledikasyon finn inpoz san konsansis pu return kuma avan avek sistem CPE dan Bluprinnt (ki aster finn retire), e re-introdir tu sa ansyin konpetisyon pu gayn plas dan kolez pu seki ena 11an. Alor nu sutenir SeDEC ek M. Tengur ki finn exprim dan enn fason apropriye zot rezerv lor la.
Alor, nu fer apel ar ou, anplis reprimann ou Minis Ledikasyon, pu retir so Bluprinnt (enn Bluprinnt ki enn dokiman kinn inpoze apre ki tu konsiltasyon inn fini), ek vinn delavan plito avek enn White Paper (enn term ki servi pu enn papye diskisyon ki propoze par Lotorite) pu ki ena enn vre deba nasyonal, olye reprim e sansir li. E kot pwisans inperyalist bizin exklir.
Nu bizin enn deba san lasansir. Kifer pa les tu dimunn diskit lor medyom lanseynman? Li sa enorm, gro lelefan dan lasam. Li lakoz laplipar lezot problem – aprann parker ki zelev “briyan” servi, esek zelev ki pran plis letan pu aprann, vyolans kont zenn ki sufer vyolans iltim ki arive kan siprim zot langaz maternel dan lekol, mank refleksyon kritik parmi zelev, mank lapros lozik kan reponn kestyon, ek ankor buku lezot pwin – tu pwin ki finn site dan sak rapor dan dernye deseni ek deseni depi Lindepandans.
Nu deplor lefet ki dan sa rapor ofisyel renyon Kabine 5 Desam, finn fer referans Moris ansam avek koloni Franse, Larenyon, kuma “de teritwar”. Kuma ou kone, Lafrans apel so bann “teritwar”, ou pli presizeman “Teritwar Utre-Mer”. Repiblik Moris enn peyi suvrin, pa “teritwar” enn lot. Larenyon ziska ler tuzur enn koloni.
Nu dimann ou, avek bi pu aprofondi demokrasi, pibliye “Accord de Cooperation Educative” ki Minis Ledikasyon inn siyne avek Prefe (u Guverner) koloni Franse semenn dernye, pu ki nu, dimunn dan Moris, kapav truve ki ena ladan, e si neseser ki Guvernman anil li. Nu dimann ou pibliye “lakor” ki li finn usi sinye ar Prezidan Franse Macron lor ledikasyon kan li ti Moris. Kuma ou okuran, Lafrans ena enn ekse masif “coopérants” (fonksyoner kolonyal) somer ki li bizin furni travay, etan done ki buku peyi Lafrik finn met Lafrans deor dan dernye lane. Zot ule enn plas pu plas zot, kot zot kapav dominn dimunn “lokal” antan ki “konseye”. Sa kalite “konsey” pa pu prodir sa kalite ledikasyon ki zanfan Morisyin bizin ek merite. Nu kapav fer pli byin ki pran sa simin kolonyal kuma enn “teritwar” Franse.
Apre lapel Minis Ledikasyon dan Parlman pu deba lor sertin size, de nu manb, landime, 10 Desam, finn telefonn tu dimunn nu finn kapav kontakte dan Minister Ledikasyon pu dimann direktiv lor kuma zwenn deba la. Personn pa finn kapav ekler nu. Ala kifer nu pe ekrir ou.
Sinserman,
Alain Ah Vee ek Cindy Clelie,
pu LALIT
(1) Kopi nu let
(2) Kopi let par nu de temwin, Alain Ah Vee ek Cindy Clelie.
[ATTACHMENT1]
[ATTACHMENT 2]
