Instabilite Konstan dan Guvernman PT-MMM-ND-RA - ennde Refleksyon dan LALIT

20.10.2025

Li inportan pu konpran fakter deryer sa “instabilite konstan” dan nuvo guvernman PT-MMM-ND-RA.

Dan reynion Komite Santral LALIT wikenn ki fek pase, nu finn konstat enn-de rezon kifer ena sa kalite instabilite la.* 

Pu konpran li, nu pu get dabor Konstitisyon Moris pu kone kot puvwar ete kan Premye Minis absan, e nu pu liye sa ar lefet ki ena enn lalyans politik opuvwar, napa enn sel parti politik ase omozenn. Answit nu pu briyevman get rol aktyel pei inperyalist dan nuri sa instabilite onivo nasyonal la pu so prop lintere zeo-politik, sirtu akoz linportans baz Amerikin Diego Garcia. 

Puvwar Premye Minis ek Depyuti Premye Minis

1. Konstitisyon Moris ki ti kite an leritaz par Britanik an 1968, li ti akord puvwar eksesiv dan lame Premye Minis. 

Kan lir Konstitisyon, li ranpli ar puvwar Premye Minis – dan buku, buku seksyon sa lalwa siprem la. Sa ti sirman an gran parti parski dan ka Moris kan li gayn Lindepandans, ti ena enn lopozisyon, mene sirtu par PMSD kont Lindepandans, e PMSD ti ena sutyin 3 institisyon buku pli for ki sa Alliance de L’Independence ki Seewoosagur Ramgoolam ti kolmate otur so Parti Travayis ar IFB ek CAM: PMSD ti ena oligarsi sikriyer, Legliz Katolik ki ti relizyon sa oligarsi sikriyer la, ek osi enn gran but dan Lapres, Cerneen ek Le Mauricien. Ti ena osi lefet ki PMSD ti pros ar inperyalis Franse, e ki de Gaulle ti fek tir Lafrans dan NATO an 1966, 2-an avan Lindepandans Moris. 

Me, zordi, la, la, la kan ena enn lalyans ki finn galfate zis otur enn slogan anfantin “BLD”, e pa lor baz enn program rezone an-komin, ant Ramgoolam Jinnyor, Bérenger, Duval Jinnyor ek Subron, e kan Premye Minis li dan enn parti, an-okirans Travayis, e Vis Premye Minis li dan enn lot, MMM, li vinn inportan pu etidye Konstitisyon avek enn latansyon spesyal. Sa kapav ed nu konpran ki finn anfet arive kan Premye Minis Ramgoolam ti al Lind, e Vis Premye Minis Bérenger, finn fer enn seri konferans depres ase bizar, ki asontur reflet e osi kree enn instabilite inkrwayab. Instabilite ti sirtu otur Labank Santral Moris, me osi otur CEB. Li osi aplike pu evennman kuma arestasyon absird zurnalist Jasodanand Narain, kan Bérenger ti Premye Minis.

E li ed nu konpran kan Ramgoolam al Langleter – kot li ti ete ziska zordi – kimanyer Bérenger fer enn lot konferans depres ase bizar, ki sa osi reflet e kree enn instabilite. Instabilite sann kut la, li otur Air Mauritius, e so klester konpayni otur li dan kad sulevman ek ku-deta dan Madagaskar. Ankor enn fwa, CEB re-vinn santral.

Alor, kan Vis Premye Minis Bérenger fer “Premye Minis par interim”, setadir akting, li asim responsabilite tu problem ki leve dan pei. Li-mem ki ansarz. Sa inklir zafer kuma eski gayn deviz kan dimunn, inklir patrona, al zot prop labank, eski ena kupir kuran e blakawt, e eski ena kontrovers lor desizyon konsernan aterisaz jet prive. Bérenger, kan li akting, li sarye sa responsabilite la. Sa, li enn realite politik. Vis Premye Minis pu a-blame, akoz li Premye Minis par interim.

Me, ki puvwar li, antan ki VPM, anfet ena? Ki puvwar Konstitisyon Moris akord li, antan ki Vis Premye Minis? E kot exakteman sa puvwar la sorti dan Konstitisyon?

Konstitisyon donn buku puvwar Premye Minis, kuma nu finn konstate, e li pa donn Vis Premye Minis okenn puvwar. Li pa donn li okenn puvwar otomatik. Li pa donn okenn puvwar otomatik plis ki nerport ki lot Minis. 

Ala so realite.

An detay, li kumsa.

Gete ki li dir: Seksyon 59. “Ministers: (1) There shall be a Prime Minister and a Deputy Prime Minister who shall be appointed by the President.”** Li anodin. 

Anu etidye seki Konstitisyon dir pli lwin.  63. “Performance of functions of Prime Minister during absence or illness: (1) Where the Prime Minister is absent from Mauritius or is by reason of illness or of section 60 (5) [konsernan kondanasyon par Lakur pu plis ki 12 mwa] unable to perform the functions conferred on him by this Constitution, the President may, by directions in writing, authorise the Deputy Prime Minister or, in his absence, some other Minister to perform those functions (other than the functions conferred by this section) and that Minister may perform those functions until his authority is revoked by the President.

“(2) The powers of the President under this section shall be exercised by him in accordance with the advice of the Prime Minister: Provided that where the President, acting in his own deliberate judgment, considers that it is impracticable to obtain the advice of the Prime Minister owing to the Prime Minister’s absence or illness, or where the Prime Minister is unable to tender advice by reason of section 60 (5), the President may exercise those powers without that advice and in his own deliberate judgment.”**

Sa vedir ki, kan Ramgoolam inn parti pu lot pei, fode li fini swazir pu dir Prezidan mark enn let dan lekel li spesifye si li pu deleg kit but so puvwar (ki normalman li, kuma Premye Minis ena) e si wi, ki but presi sa puvwar la, ki li pe dakor pu Prezidan akord so Vis Premye Minis Bérenger kan li pe azir par interim. 

Remarke ki, an Angle, kan dir Prezidan “may” donn sa instriksyon an ekri la (ki vedir li “kapav” fer li ubyin pa fer li) li ule dir ki Premye Minis kapav, si li ule, deleg kit puvwar atraver Prezidan ar so asistan Premye Minis. Par kont, an Angle, li servi mo “shall” (ki vedir li “bizin”) pu dir Prezidan oblize fye lor konsey Premye Minis pu fer sa. Ena enn eksepsyon, ki pa relevennt pu nu analiz zordi. 

Alor, sa realite Konstitisyonel petet explik kimanyer li difisil pu Bérenger azir kan Ramgoolam pa dan pei. 

Seki grav se tusala res opak. Nu pa kone ki instriksyon an ekri ki Premye Minis dir Prezidan li bizin ekrir ki definir ki puvwar Ramgoolam pe deleg Bérenger. Li sekre. Enn zafer kumsa ti ti devet oblize piblik, par lalwa. Zordi, nu pa mem kone si top kad servis sivil, Sekreter Kabine e PS Premye Minis, gayn kopi sa but lekritir la. Komiser Lapolis gayne? Petet, wi. Ki kone? E, ki arive kote diferan espes para-etatik. Kan finn demi-privatiz zafer kle kuma Ayropor, Labank Santral ek CEB – ar tu kalite konpayni prive e nominasyon depi sekter prive – eski CEO swa Chermenn Bord gayn kopi sa instriksyon la? Li pa paret posib ki zot konn zafer ki depite, par exanp, pa kone. 

Dan LALIT, antu ka, nu pa kone kimanyer sa inpakte manyer enn “Premye Minis par interim” azir. Eski Bérenger per pangar kikenn instal li? Instal li, par examp, par provok kupir kuran? Ubyin instal li kote disponibilite deviz etranze dan labank komersyal? Ubyin instal li kote ale-vini jet prive kan ena enn espes sulevman ek ku-deta pe derule dan pei vwazin kuma Madagaskar? Nu pa kone.

Tu seki nu kone, se Ramgoolam pa pu kontan ditu ki so adzwin, ki ranplas li, kritik li. Li siper-sansib si kikenn mem kritik kit dimunn ki li finn nome, ki li dan Labank Santral Moris ubyin ayer, ubyin si li konsern labsans nominasyon enn sef CEB, ubyin si li konsern manyer kit dimunn li finn nome manej aterisaz enn zet prive, ubyin kennsel kit vol komersyal ver Madagaskar.

Lalyans Galfate pu “BLD” ant Kat Parti: PT-MMM-ND-RA

2. Asterla, azut lor sa problem la ki MMM enn partner byin jinnyor anterm nomb depite – e li finn perdi depite Quirin ki ti demisyone depi MMM apre eleksyon kan li pa nome Minis. Azut lor la ki tultan – depi 42 an – kan Paul Bérenger dan enn lalyans dan Guvernman, ariv enn moman, li vir latab anba-lao, li demisyone. E zame li pa lor enn pwin programatik anfaver klas travayer, suvan pa lor enn pwin programatik ditu. Bérenger finn piblikman dir ki MMM pa satisfe avek sertin “nominasyon” e lanter lezot nominasyon. 

Tusala pu dir ki tu inn telman destabilize ki nu kapav devine ki Guvernman mir pu eklatman, malgre ki ni Ramgoolam ni Bérenger pa vreman ule enn. MMM ule plis puvwar pu definir nominasyon ek priorite politik. Travayis ule vinn ezemonik dan Guvernman.

Asterla, enn Jinnyor Minis Rezistans ek Alternativ vinn fer parey kuma Bérenger. Kuggan Parapen vinn kritik enn nomini Ramgoolam, setadir Sam Lauthan, an piblik, baze lor enn kanpayn kont Lauthan dan lapres lor so priz pozisyon, ubyin mank klarte, lor kestyon dekriminalizasyon ubyin legalizasyon gandya. Sa osi pu azut dan rann lalyans la instab.   

La osi, ni Subron ni Ramgoolam ule enn kasir dan zot lalyans, me deza Subron pe swazir tem lor lekel pu met lanfaz dan ka enn eklatman. Li pa finn met lanfaz lor atak Guvernman kont pansyon iniversel 60 an, ni li pa finn kritik vann Diego Garcia pu “blood money”, ni li pa finn kritik personn pu lefet ki Guvernman finn retir so “temwayaz legal” divan ICJ kont Israel pu politik fer Palestinyin mor-defin, e finn ansam pu Kabine retir Kestyon Parlmanter ki Depite Khushal Lobine ti sumet lor Palestinn. Me, RA deside pu kritik Guvernman selman lor baz nomini Lauthan so aksyon dan enn Bord lor kestyon ladrog. RA finn prolonz so dedlayn, fer li vinn enn an, pu Ramgoolam vini avek enn mini-amandman ki permet dimunn poz kandida pu eleksyon zeneral san dir dan ki “kominote” zot sipoze ete. Li truv sa 2 pwin la pli inportan ki priv dimunn pansyon pu 5 an zot lavi, pu vann Diego pu enn baz militer UK-USA pu 100 banane, ubyin pu fer omwin enn ti-but kont zenosid ki Israel ek USA pe inflize lor Palestinyin. Minis Subron prefer resevwar Anbasader USA dan so biro.  

USA-UK

E sa amenn nu ver enn instabilite adisyonel. 

Dan tu sa instabilite la, ena lezot akter, akter pli pwisan. Kisannla vremem swet “instabilite konstan” pu Repiblik Moris dan sa moman aktyel? Nu bizin rode dikote zeo-politik. Li UK-USA. 

UK-USA zot truv zot dan moman kot zot pe sey finaliz zot nuvo kad legal pu prolonz zot kolonizasyon Diego ek Chagos antye. Zot dan prosesis “aste” suvrennte lor Diego Garcia, e prolonz kontrol kolonyal lor Chagos antye.

UK-USA, avek zot alye Israel, dan moman kle dan zot listwar global. Zot kone zot lanpir pe grene, alor zot pe vinn pli vyolan dan zot lager dan Mwayin Oryan kot enn nuvo atak lor Iran li pa lwin, e kot zot fini rant dan enn lager komersyal ki Trump finn deklare kont Lasinn.

Nu bizin matirite politik ase pu rekonet kan UK-USA pe azir lor lasenn Repiblik Moris. Zot osi ena lintere provok “instabilite konstan”. E zot pe deza fer li.

[Re-edit Mardi 21 Oktob a 5.10 pm- Depite Khushal Lobine ki ti sumet kestyon parlmanter lor Palestinn anplas Depite Eshan Juman]

Ennd-not

* Surs instabilite evidaman tultan dabor dan konfli deklas ant klas kapitalis (ki tuzur liye ar so met inperyalist) ek klas travayer, ki pe sibir explwatasyon ek dominasyon zis pu inpe larzan pu so fami viv. Alor, baz instabilite ekonomik tultan la – depi avan. Me, ena plis ki sa nivo normal depi dernye 2an, e sirtu depi eleksyon zeneral. 

** Seksyon 59. “Minis: (1) Pu ena enn Premye Minis ek enn Depyuti Premye Minis. Prezidan pu nom zot.” 

Anu etidye seki Konstitisyon dir pli divan. Seksyon 63. “Kisannla Asir Fonksyon Premye Minis pandan ki li absan swa malad: (1) Kan Premye Minis absan depi Moris akoz maladi ubyin anba section 60 (5) [konsernan kondanasyon par Lakur pu plis ki 12 mwa] alor li pa kapav asim tu fonksyon ki Konstitisyon akord li, Prezidan kapav, atraver instriksyon an ekri, akord lotorite pu Depyuti Prime Minister ubyin, si li absan, enn lot Minis, pu asim sa fonksyon la (apar fonksyon ki akorde anba sa seksyon la) e sa Minis la pu kapav asim sa fonksyon la ziska ki Prezidan revok so lotorite.

“(2) Puvwar Prezidan anba sa seksyon la pu exerse par li dapre konsey Premye Minis: Apar kan Prezidan, dapre so prop zizman intansyonel, konsider ki li pa posib dan laparatik pu gayn konsey Premye Minis akoz so maladi ubyin labsans, ubyin kot Premye Minis pa kapav donn konsey akoz seksyon 60 (5) [li kondane par lakur], Prezidan kapav exers tu sa puvwar la san konsey e plito dan so prop zizman intansyonel.”