KIFER LALIT DIR PANSYON-VYEYES INIVERSEL BIZIN RES 60 AN
16.06.2025
LALIT akiz Bidze Ramgoolam pu kapitile divan argiman kapon ek kriyel vizavi ekonomist e komantater aparaman inyoran. Sa bann “exper”-la dir seki prinsipal pu balans bidze, li sinp: aret pansyon vyeyes gradyelman pu seki ant 60 ek 65 an. Alor, antan ki Minis Finans, Navin Ramgoolam finn fer samem. Tandi ki ena buku fason pu kup depans ek ogmant reveni. Dan mwayin e long term, fason prinsipal pu rezud problem ekonomik Repiblik Moris li, byinsir par ogmant prodiksyon ek kree lanplwa pu dimunn ki deza viv isi. Dan kur term, tax lor seki pli ris bizin ase ot pu kuver pansyon vyeyes, servis sosyal Morisyen ki pli ansyin istorikman.
Manb Guvernman PT-MMM-ND-RA finn telman etone par sulevman protestasyon zeneralize kont sa Bidze ki aboli pansyon vyeyes ant 60 e 65 an ki zot pe organiz “diskisyon” pu fer amandman kantmem Bidze fini prezante. Nuvo Guvernman pe prepar terin, e kapav ti deza ena lintansyon zwe sa senaryo delibere: anons ki pu dakor pu negosye lor amandman, pretann pe met aryer, lerla inpoz “siblaz” kriyel lor dimunn ki mizer ek vilnerab. Alor, sa lartik la pe opoz ogmant laz pansyon vyeyes osi byin ki propozisyon siblaz pu apez sa koler la.
Protestasyon zeneralize sibit montre tu dimunn, ki peyi divize ant de klas sosyal kler: lamas dimunn, ki viv depi larzan ki gayne depi manb lafami ki travay ek ki pa rod kwar ki nuvo Guvernman “Changement” pe atak reveni mansyel zot fami dan sa fason la, ek klas bann ris ki truv peyman Rs 15,000 enn bagatel ki pa pu afekte zot si kup-li.
Ekonomist ek komantater ki finn organiz kapitilasyon Ramgoolam ena tandans pu azir dan lintere sa klas minoriter ris la, tultan. Sa li tu sinpleman parski zot ena tandans pu travay pu seki ris. Swa zot travay direk-direk pu sekter prive kapitalis u travay indirekteman atraver lyin ar Leta Burzwa; enn Leta ki o-servis sa klas minoriter la. Alor, ekonomist fabrik argiman ki servi lintere sa klas ki pey zot la.
Anu get zot argiman:
Premyerman, an 2020 zot finn kumans apel pansyon vyeyes iniversel “Pansyon Retret de-Baz”.* Sindikalis bizin pran kont: anfet li ekzakteman seki li ete: enn pansyon vyeyes. Tu dimunn ki form parti lamas popiler apel li “pansyon vyeyes”, enn term ekzak ki tu dimunn kone ki vedir. Zis ekonomist ki klerman pa kone, ubyin anvi fann konfizyon. Li enn pansyon u gayne mem si u pa pran “retret” depi “travay”. U gayn li akoz ou laz. Sosyete rekonet ki kan u gayn 60 an, u merit enn reveni regilye. Anu met bann zafer kler kumsa ekonomist aret rann zot lekor kuyon: enn gran parti dimunn, kan zot ariv 60 an, pa pe “retrete” depi okenn travay peyan ditu: Suvan, ena buku pu tu zot lavi finn “fam menazer”, par egzanp, ubyin zot travay dan sekter travay kot lalwa permet zot pran retret laz ki varye ant 45 an (fam laburer) ziska 58 an dan lezot sekter. Uswa zot dimunn ki viv avek enn andikap, ou sinpleman zot parmi sa dizenn demilye somer. Eski tu sa dimunn la pa “dimunn”, kan zot gayn zot pansyon vyeyes?
Dezyem, apre ki zot finn fer sa erer apel pansyon vyeyes enn pansyon “retret bazik” (ki zot mem nom li Basic Retirement Pension - BRP, kan li anrealite enn Pansyon Vyeyes – PV). Ekonomist azute: “aktyelman, tu dimunn” de tut fason “travay lao laz 60 an”. Anu aster gete ki sa “tu dimunn” zot koze-la anfet ete. Zot vremem ule dir “tu dimunn dan zot prop klas sosyal” e “tu dimunn dan klas pli ot ki zot, par ekzanp klas ki pey zot”. Alor, depi zot prop prezize sosyal, zot “kone” ki laburer lindistri sikriyer, lezot laburer karo, travayer kamyon bord, sofer bis ek kamyon, travayer ki ranz simin, mason ek zot manev, zot tu kontinye travay apre laz 60 an.
Trwazyem, ekonomist servi argiman ki buku dimunn kapav fasilman debruye san gayn pansyon. Alor, zot dir, guvernman kapav konble mankman reveni bidze par “sible” dimunn mizer, ek donn zis zot, zot pansyon vyeyes. Pu “sible” dimunn savedir pwint zarm, viz zot pu fer zot ditor. Se sa ki sa metafor militer-la vedir. Li sa gran inegalite ki finn devlope dan dernye 50 an ki finn permet enn tel term kumsa servi pa zis par ekonomist, me usi par lezot dimunn ki ti devet pli kone, kuma profeser liniversite u siyantis, zurnalis ek mem dimunn de-bonn-volonte dan ONG ki abitye “sible” dimunn mizer, “sible” travayer sex, “sible” fam bati, etc amezir zot fer zot “projets” finanse par dimunn ris pu dimunn mizer. Kan ekonomist ek lezot dimunn sa grup la, pa konpran vyolans ki ekziste kan “sible” enn imin, e avek ankor pli kriyel, kan “sible” dimunn zot kone vilnerab, li enn siyn kler ki sa bann dimunn-la fasilman kapav amenn dezord, mem san realize.
Kan sible seki ris, sa li diferan parski li amenn plis lazistis sosyal. Guvernman kapav tu sinpleman sible zot par income tax, tax lor konpayni e tax lor larises.
Kan dan premye paragraf nu akiz ekonomist pu azir avek kaponnri, se parski zot ena baking dimunn pwisan ek ris. Nu apel zot kriyel parski zot pe met zarm lor sak dimunn ki vilnerab. Aster, anu explike kifer nu apel zot “inyoran”.
Nu sit enn lartik LALIT dan Le Mauricien 26 Me 2022 avan bidze Padayachy:
“Ekonomist avek bon kalifikasyon ek servo parfe kan zot truv Guvernman so depans “tro ot”, zot get zis enn kote kolonn Form IV akawnts: kote “depans”. Zot alemem avek introdir siblaz lor sibsid manze, pansyon, sible tu kitsoz. Me, “tro ot” enn term relatif, kuma mem enn zanfan kone. Li vedir ‘tro ot pu reveni guvernman-la so bidze’. Alor, ekonomist ena de swa pu balans nerport ki item. Kuma eski li posib ki deswit, zot bliye lekzistans kolonn ‘reveni’?
“Seki Guvernman peye pu pansyon iniversel, li kapav tu sinpleman rekiper li atraver tax dan so kolonn reveni. Sa fason la, servis sosyal res ‘enn drwa’. Kifer eski ekonomist ena volonte pu pas pu kuyon kan zot insiste pu ‘sible dimunn mizer’? Mekanism ki servi, kuma ekonomist byin kone, ena enn nom: claw-bak [repran]. “Claw-back” li sible seki pwisan, ek anplis, zot nomb tigit, alor travay-la pli fasil ek mwin ser. Li ed kote “reveni” akawnts.”
Leta donn tu dimunn, pu enn koze, pansyon vyeyes, lerla repran larzan-la ar seki kapav peye. Dan faver Premye Minis Ramgoolam, li finn introdir enn Inkom Tax 10% ek lerla 20% lor lapey, ki li finn anonse dan so diskur Bidze. Me sa, li tro tigit.
Nu return a sa pwin “inyorans” ekonomist-la. Ekonomist byin konn dezavantaz siblaz zeneralize. Bizin enn birokrasi monst. Li prodir koripsyon, favoritism ek extosyon. Li paternalist, intrizif e li kut ser. Li negliz seki pli mizer. Enn poyne traser konn trik sistem-la e kan dekuver zot, sistem sekirite sosyal ki diskredite. Ekonomist byin kone ki to Inkom Tax fasilman kapav kalibre pu amenn zistis sosyal: plis reveni ot, pli tax ogmante, plis reveni ba, plis li diminye. E seki so reveni byin ba, olye pey tax, li gayn enn peyman depi MRA: 'negative Income Tax' ki deza ekziste.
Antretan, tax prinsipal dan Moris, li TVA. Sa li pa fer nanye kote zistis sosyal. Okontrer, li taxe enn byin tipti proporsyon reveni seki ris kan zot aste lartik ubyin servis konpare ar proposyon reveni dimunn pli mizer kan zot pe aste lartik ek servis esansyel. E nu kontiyn aksepte sa inzistis-la?
Ekonomist kupab parski zot pa expoz sa realite la. Olye sa, zot amenn kanpayn anfaver siblaz dimunn mizer, plito ki takse reveni seki ris. Kifer zot pa propoz enn tax pli ot lor reveni seki ris? Se pa parski zot vremem inyoran. U sadik. Zot pa gayn traka sipa dimunn pu truv zot kuma inbesil u sadik. Kifer? Parski zot lintansyon se pu fer siblaz dan lintere klas kapitalis setadir, pu sa ti grup klas kapitalis ki ena monopol lor “investisman”. Ena enn ti grup ekonomist kapav, zot mem form parti klas kapitalis – dan imobilye ek ofshor – me laplipar zis gayn saler byin ot ar kapitalis pu kapitalis fer zot vinn konplis avek lintere deklas seki ris.
Lindsey Collen, pu LALIT
Tradiksyon CC avek kudme RL
- Kan ansyin Minis Finans Padayachy ti ferm Fon Nasyonal Pansyon (NPF) obligatwar e ti amalgam so fon dan Consolidated Fund bidze, sa finn ena konsekans etranz ki finn fann konfizyon dan latet laplipar dimunn. Anfet, li ti, pe sey fer enn zafer pa tro normal. Li finn realize ki ena enn sistem pansyon ki sorti dan tradisyon Britanik, ki ti kumanse inisyalman avek sistem Pansyon Vyeyes ki nu kone avek lekel plitar, enn fon pansyon obligatwar ki liye avek lapey finn grefe. Alor li finn sey transform sa sistem-la, fer li vinn dan stil enn sistem esansyelman Franse kot Tax lor saler al direk dan Consolidated Fund bidze. Setadir li peye par konpayni ek ot-salarye sekter prive. An retur, sa finn permet Consolidated Fund donn, parmi lezot zafer, enn pansyon vyeyes pli ot, ki finn sanz nom pu li apel “Basic Retirement Pension” dan enn fason inapropriye. Anplis ki permet enn sertin nomb lezot peyman ki aster-la pu elimine progresivman dan Bidze Ramgoolam, pu seki buku letan finn apel “peyman CSG” ki azut lor reveni travayer ki gayn pli tigit lapey dan enn fason ki byin inportan pu fami pli mizer. Lerla sak anplwaye sekter piblik u para-etatik ek sak anplwaye sekter prive si konpayni-la ase gran, anplis ki sa, kontribiye dan zot prop plan pansyon dan travay, kuma zot finn tultan fer.
