Debat bann kestyon divan Klas Travayer zordi otur atak Guvernman lor Pansyon Vyeyes Iniversel avek Clency Bibi, Prezidan General Workers Federation ek Ragini Kistnasamy
26.07.2025
R.K.: Clency Bibi, Guvernman Ramgoolam, dan premye bidze apre so viktwar 60-0, finn anonse li pe fer laz pansyon vyeyes iniversel sorti depi 60-an vinn 65-an lor enn peryod 5-an. Muvman Sindikal dan so totalite, sekter prive ek sekter piblik, finn manifeste dan lari pu rezet Guvernman Changement so sanzman pu atak drwa iniversel pu tus enn pansyon kan enn dimunn ariv laz 60-an.
Argiman Guvernman se li nepli SUTENAB, li dir depans pansyon vyeyes iniversel 60-an pu lane 2024-2025 reprezant 30.6 % reveni kuran guvernman. Guvernman finn dir ena pansyoner pa MERIT sa Rs15,000 pansyon vyeyes akoz li deza ena kas. Alor, li finn mont laz pansyon pu tu dimunn, lerla donn enn “larzan sarite” pu seki “merite” atraver enn means test ubyin “targeting”, “siblaz”.
Clency Bibi, ki u panse olye fer “siblaz” dimunn deza mizer, si plito introdir means-test dimunn ki deza plis ris? Eski li pa pli fasil donn tu dimunn plis ki 60 an, 257,600 dapre sif Premye Minis dan Parlman, so pansyon kuma enn drwa, lerla pran sa enn-kar pansyoner depi total pansyoner ki so reveni mansyel pli ot kan u pran tu so reveni anterm so lapey, profi, dividennd antan enn aksyoner, retur gambling lor kapital finansye, so fortinn, larzan rant lokasyon … , e li re-pey so pansyon ek enn parti pansyon enn lot dimunn dan so innkom tax, ziska seki byin ris peye pu 10 pansyoner zot pansyon? Nu finn get enn tab draft zis pu demontre an grandliyn sa re-distribisyon ki AI pu kapav aziste ek fayntyunn pu gayn repartisyon exak ziska dernye rupi, dernye su pu seki gayn plis kontribiye plis. Kimanyer u truv sa redistribisyon parmi pansyoner, akurterm, pu reponn kestyon “sutenab” ek osi kestyon dimunn ris pa merit gayn pansyon?
Clency Bibi: Enn pwin inportan seki pansyon iniversel li date depi lane 1958. Anfet an 1940, guvernman kolonyal ti met anplas enn komite pu fer enn letid. An 1941 Komite la ti rekomann enn pansyon kontribitif. An 1957 ti aboli means-test e an 1958 guvernman finn introdir pansyon iniversel apre enn rapor ministeryel prezide par Hon. Guy Rozemont. Alor li enn pansyon ki ti ena so rezon kifer ti met li sirpye alepok. Se zisteman vinn an ed dimunn pu zot kapav arondir zot bann depans kan zot pran zot retret.
Seki inportan, pandan tu kanpayn elektoral pandan sa 10-15 dernye lane la, tu parti politik finn brake plis lor sinyor sitizenn. Donk, tultan zot finn amenn plizyer propozisyon zisteman pu ogmant pansyon bann sinyor. Dan dernye kanpayn elektoral an 2024, sa ti enn size santral kot parti politik dan Lalyans Changement finn mem dir non selman li pu ogmant pansyon vyeyes me li finn osi dir pansyon pu vinn “pa taxab”. Enn dezyem zafer Lalyans Changement ti dir se li mem kwar diaspora bizin gayn pansyon vyeyes. Donk, enn parti politik ki pe aspir pu pran puvwar, li pa kapav vinn dir zordi li pa ti okuran “leta lekonomi”. Sa li pa serye parski kan zot pe fer zot program, zot manifest elektoral, zot finn bizin bidzet zot seri propozisyon dan zot program. Zot ti bizin kone komye sak mezir pu kut Leta, komye sak proze dan zot program elektoral pu kut a finans piblik. Donk, si zot fer bann propozisyon kumsa san refleksyon, li pa enn travay serye, li pa serye ditu. Donk pu nu, kestyon revwar pansyon iniversel pu ogmant laz pansyon uswa means-test li pa ti zame enn size dan kanpayn elektoral.
Kan Guvernman Lalyans Changement inn pran puvwar, kan li finn fer enn leta lor sityasyon ki apel “State of the Economy”, lerla li pu al “dekuver” finans piblik dan ICU. E kan lerla li desid pu tus enn parti Welfer Steyt, mo panse antan ki enn guvernman responsab ek enn guvernman ki respekte elektora ek so promes elektoral, li ti ena ledevwar amenn enn deba piblik. Rankont avek parti sivil, sirtu sindika ki enn partner sosyal. Enn rankont bi-partit, savedir sindika avek guvernman, ladan muvman sindikal ti pu kapav fer bann propozisyon lor kuma pu finans Welfer Steyt san remet an kestyon pansyon vyeyes iniversel a 60-an.
Lor sa propozisyon pu finans BRP (Basic Retirement Pensions) atraver Income Tax, li exakteman lor mem laliyn General Workers Federation kot nu dir bizin reget sistem taxasyon, sirtu reget tax lor sa trans dimunn avek gro reveni. Isi, mo rapel u, ki pansyon vyeyes iniversel li sorti depi Consolidated Fund setadir reveni depi tax direk kuma Income Tax, Corporate Tax ek usi depi tax indirek kuma TVA ki tu dimunn peye. (Avek ogmantasyon pri san zefor guvernman rekolte plis kas atraver TVA, donk reveni Consolidated Fund ogmante.)
R.K.: Nu finn koz lor ogmant to Income Tax pu fer dimunn ki ena gro reveni pey enn pli gro pursantaz ki gradye lor sak porsyon amezir li ogmante. Guvernman dan so diskur bidze ti anonse li pe ogmant Income Tax ek Corporate Tax lor gro reveni anmemtan li pe ogmant laz pansyon vyeyes 60-an a 65-an lor 5-an. Ep, sa ku la dan desizyon Kabine Minis le 11 Ziyet 2025, ankor enn fwa li vinn anons enn “income support” Rs10,000 “means tested”, enn form “sarite” anmemtan li pe fer tu kalite konsesyon a gro kapitalist, milyarder, proze imobilye delix, kapital finansye labank (nu note labank MCB pe deklar Rs15 milyar profi). Kimanyer u truv sa kapitilasyon Guvernman fas a gro kapital?
Clency Bibi: Pu sa rezon la, dan Diskur Bidze nu finn rezet mezir bidze pu ogmant laz pansyon vyeyes a 65-an me nu ti dakor avek mezir “Fair Share Contribution” pu ogmant Income Tax lor gro reveni apartir Rs12 milyon amonte ek ogmant Corporate Tax lor gro rant konpayni apartir Rs24 milyon amonte. Me, nu note ki Navin Ramgoolam, antan Minis Finans dan so diskur bidze finn indwir Parlman ek popilasyon an-erer kan nu get sa desizyon Kabine Minis kot li pe ranvers seki li finn dir dan so diskur bidze. Olye, ogmant Income Tax individi ek konpayni avek gro reveni, Guvernman pe fer tu kalite konsesyon. Parkont, Guvernman inn mintenir mezir pu ogmant laz pansyon veyes ek pu introdir means-test (ki kont prinsip ek konviksyon GWF) ek nu bizin rapel deza tu dimunn Moris pey 15% TVA, li enn tax indirek lor tu dimunn ikonpri pansyoner e li enn pwa pli lur dan bidze dimunn pli mizer konpare avek enn pansyoner milyarder.
[Nu finn get enn extre Cabinet Decisions 11 July 2025:
“Cabinet has further noted that with a view to supporting economic growth –
“(a) the Fair Share Contribution on High-Income Earners and on Corporates has been adjusted and clarified taking into account the need for our jurisdiction to attract foreign investments and talents; and
“(b) some grandfathering and moratorium will be provided for more certainty to the property market.”]
GWF nu dir BRP, pansyon vyeyes iniversel, kuma enn drwa li pa negosyab. Nu dir bizin ogmant reveni Consolidated Fund atraver reform Income Tax ek Corporate Tax pu repran plis atraver taxe plis amezir gro reveni ogmante. E, usi guvernman bizin ena plis riger lor finans piblik ek reget zot trindvi pu kup tu zot bann depans pa neseser. Fode pa nu bliye avek depresyasyon rupi, pri bann prodwi ogmante e sa asontur fer plis reveni TVA rant dan lakes leta, al dan Consolidated fund.
R.K.: Anmemtan reform tax direk pu adres problem a-kurterm, fode usi prepare pu fer fas defi pu protez lanvironnman fas a sanzman drastik klima, pu ena suverennte alimanter avek akse a later ek dilo pu plante, transforme ek prezerve lor enn lesel indistriyel dan Repiblik Moris, pu asir sekirite enerzetik a-mwayenn ek a-longterm, fode ena nuvo sekter prodiktif, fode ena prodiksyon dan pei pu tu dimunn ki laz travay ena enn plas travay stab dan bon kondisyon, pu ki Guvernman ena larzan tax. A-mwayen ek a-longterm, fode ena prodiksyon dan pei kot pe kree plas travay stab pu tu dimunn ariv laz travay dan Repiblik Moris, pu ki Guvernman ena larzan tax.
Alor, anmemtan, eski pa bizin devlop prodiksyon lor gran lesel – fors tablisman pu servi later pu prodiksyon alimanter, servi infrastriktir otur mulin kinn ferme pu organiz konservasyon, transformasyon ek prezervasyon lor enn lesel indistriyel? Enn sekter lapes sutenab lor 2.4 milyon km2 lamer – devlopman enn lapes indistriyel ki respekte lanvironnman? Sekter lenerzi renuvlab lor enn gran lesel pu asir enn sekirite enerzetik?
Kreasyon nuvo plas travay dan tu nuvo sekter prodiktif avek bon kondisyon travay pu ogmant prodiksyon, kree travay, asir sekirite alimanter ek pu exportasyon olye inport 75-85% seki nu manze – Eski sa kalite devlopman pa pu ranforsi reveni depi exportasyon, mwins inportasyon, ena enn lekonomi pli sutenab, plis tax? Eski kreasyon nuvo sekter prodiktif avek bon kondisyon pu usi ranforsi sindika?
Clency Bibi: Moris ena enn gran vokasyon agrikol. Zordi nu pe depann lor inportasyon pu asir alimantasyon debaz. Guvernman siksesif pa finn ena okenn planning ek finn betonn later agrikol kot ena meyer rannman. Pu palye a sa sityasyon grav, bidze Guvernman inn plito sey amorti sa problem par diminye tax lor inportasyon legim frigorifye ek lor bwat konserv. Pena okenn mezir pu reform dan lefon sistem agrikol atraver plantasyon antreliyn kann, pu fer tablisman plant manze pu asir otosifizans alimanter ek pu exportasyon. Usi ti bizin desantraliz lavant legim pu pri bese. Avan ti ena lavant legim atraver lil. Zordi lavant santralize dan ‘Whole Sale Trade Market’ zis dan Wooton.
Purtan, nu finn ena kriz saniter Kovid ki finn anseyn nu lor danze kan pei pena suverennte alimanter. Pa finn ena okenn mezir pu adres sa kestyon la. Purtan ena buku konesans dan Lil Moris ek sirtu dan Lil Rodrig lor plantasyon ek lapes sutenab ek lor konservasyon ek prezervasyon. Zordi avek devlopman teknolozik, lagrikiltir ek lapes kapav fer dan bon kondisyon travay ek avek enn pli gran rannman. Enn tel devlopman sa ule dir nu bizin anmemtan asir aprovizyonnman dilo olye gaspiy resurs dilo dan devlopman turism, terin golf ki pa sutenab ek byin frazil. Dan Rodrig, kestyon dilo bizin adrese akoz desalinasyon li pa enn solisyon. Desalinasyon li poz grav problem lanvironnman avek risk akimilasyon disel enn danze polisyon later ek lamer. Nu ena 2.4 milyon km2 lamer, nu koz lekonomi ble, nu pa mem ena enn laflot bato lapes.
Nuvo sekter pu prodir lenerzi renuvlab lor gran lesel – teknolozi windfarm, lamare-vag, solar tu sa devlopman bizin asire par enn lotorite kuma CEB plito ki bann IPP (Independent Power Producers). Bann IPP benefisye infrastriktir met anplas par fon piblik ek lerla zot prodir lenerzi a enn profi pu revann li ar CEB a enn pri pli ser ek konsomater ki bizin pey pu profi IPP. Tu devlopman sekter lenerzi renuvlab ti bizin fer san ena eleman profi ladan.
Tu sa nuvo sekter prodiktif pu kree travay pu ranforsi klas travayer ek ena potansyel solid pu kapav ranforsi sindika pu defann aki welfer steyt ek lite pu plis drwa pli divan.
R.K.: Dan sa mem kontex nu pe koz lor kimanyer ogmant reveni guvernman atraver taxe dimunn ris ek devlop nuvo sekter prodiksyon, ena sa Lakor pu enn Trete Guvernman Changement finn fini fer kot pu sed kontrol lor tu seki konsern baz UK-USA lor Diego Garcia Chagos ar Gran Bretayn an esanz pu enn reveni anform enn lamone lokasyon pu sey konble so bidze. U federasyon sindikal parmi sinyater Platform ansam avek 20 lorganizasyon pu dir Non a Zenosid Israel dan Gaza! Ferm Baz Militer-Nikleer US-UK lor Diego. Eski sa larzan lokasyon baz Diego pa ekivo a “blood money”? Eski kan Gran Bretayn inn finalman aksepte ilegalite so lokipasyon militer BIOT pandan 57 an, Leta Moris pa ti pe bizin dimann anmemtan ferm baz, reklam ayeraz lokasyon depi UK-USA lor Chagos pu sa 57-an okipasyon ilegal lor Chagos anmemtan ki pe taxe dimunn ris?
Clency Bibi: Zizman ICJ inn statye ek vot Lasanble Zeneral Nasyon Zini inn konfirm sa zizman pu etablir suverennte Repiblik Moris lor Chagos inklir Diego Garcia. Alor Chagos bizin re-inifye dan Repiblik Moris ek baz militer lor Diego pena so plas. Baz militer UK-USA lor Diego bizin ferme pu asir enn Losean Indyin kuma enn zonn-de-pe. Seki plis grav avek sa desizyon Guvernman Changement Ptr-MMM-ND-ReA pu sed kontrol lor totalite Chagos pu UK-USA kontinye mintenir zot baz militer-nikleer lor Diego se li fer Leta Moris vinn enn sib militer par ninport ki pei USA rant anger ek al atake depi baz Diego Garcia lor teritwar Repiblik Moris. Leta Moris pe met popilasyon Moris ek larezyon arisk si ena enn ripost militer kont larme USA lor baz Diego. Olye vann suverennte lor Chagos pu enn lokasyon, bizin ferm baz la, repran kontrol total lor Chagos kuma Zizman ICJ dir pu ki nu res enn pei non-aliyne. Si Moris sed kontrol lor Chagos ar UK-USA, nu pu nepli ena enn politik etranzer indepandan ek non-aliyne me nu vinn esklav politik etranzer USA ek antrene dan tu konfli USA so politik militer.
Plito Leta Moris bizin viz pu ferm sa baz la ek fer devlopman sutenab lor Chagos pu popilasyon Repiblik inklir Chagosyin ek pu ena lape pu tu popilasyon larezyon.
Mo dimann mwa kimanyer Paul Berenger dan MMM ek Ashok Subron dan ReA pu explik sa pozisyon kontrer ar seki avan zot ti tuzur defann setadir « Losean Indyin enn Zonn Depe ».
R.K.: Lor sa lapel “Lindi kordonye” par “Regrupman Artizan Moris”. Ingrid Charoux, enn asistan Bruneau Laurette, finn anonse dan lagazet ki li finn “ferm” so de tit-antrepriz sa zur “Lindi kordonye” la. Bruneau Laurette reprezant sa klas sosyal ki nu kapav dekrir kuma “ti-proprieter” – nu truv li dan diferan tip travo otur sekter konstriksyon, otur sekter turism – bato plezans, snak, restoran, ti lotel ek pansyona. Preske lamwatye klas travayer Moris-Rodrig travay pu sa klas ti-proprieter la. E, buku travayer nu kone dir ki Kontrakter kot zot travay finn fer lockout ek finn dir zot pa vinn travay sa zur la. Alor, apel “Regrupman Artizan Moris” pu Lindi Kordonye, eski li finn angran parti enn apel pu enn lockout patron? Nu realize ki sa lockout la, li favoriz sa kategori travayer la parski zot pa pu ena okenn plan pansyon kan zot pran retret apart kont lor zot pansyon vyeyes. Kan nu konn Bruneau Laurette kuma enn dimunn ki ti enn kontrakter pu firm sekirite, sirtu lor lamer, e li finn antrene par lafors arme Israel. La, nu rapel kuma dan Chile sa klas ti-patron propriyeter-sofer kamyon ansam avek CIA ti konplote ek ranvers Guvernman Allende eli lor enn program sosyalist. Kestyon ki poze otur sa , eski sa klas ti-patron pa adverser deklas, lennmi deklas, direk pu lamwatye klas travayer? Eski lalyans ar ti-patron pa reprezant enn danze pu klas travayer an antye?
A-mwayen ek a-longterm, ankor enn rezon kifer muvman sindikal bizin aktivman milite pu ena kreasyon gran sekter prodiksyon dan pei kot pu anplway par milye travayer dan travay stab ek bon kondisyon ki asontur pu diminye sa danze enn gran kantite travayer travay bat-bate san kondisyon pu ti-patron. E, kan ena plas travay stab pu tu dimunn kan zot ariv laz travay, sa pu usi kontribiye dan plis larzan tax. Ki u panse?
Clency Bibi: Wi, sa merit enn gran refleksyon, enn refleksyon pli profon dan muvman sindikal.
Li vre ki modord pu dir tu aksyon dan direksyon pu konbat sa atak kont BRP iniversel li gard enn flu. Mo kapav konfirme ki pa finn ena okenn renyon formel avek sa aksyon “Lindi Kordonye” ni pa finn ena okenn modord sindikal pu dir swiv sa aksyon la.
Li fer mwa realize ki klas travayer organize, muvman sindikal fode pa nu oportinist e sutenir ninport ki aksyon flash an pansan li kapav zwe dan nu faver. Nu bizin ena enn prinsip travay, devlop enn program kler ek li inportan nu pran pozisyon kler pu klas travayer konpran ek kapav konn fer ladiferans ant enn aksyon reflesi ek enn aksyon flash.
R.K.: Clency Bibi, apepre komye sindika afilye avek General Workers Federation, apepre komye manb dan sindika afilye avek GWF? Kimanyer zot pe panse pu mobilize dan striktir federasyon pu prepare pu klas travayer relev defi ki ena divan nu ek defi ki pu ena pli divan? Kimanyer u Federasyon pe sulev tu sa bann pwin nu finn suleve dan sa rankont la onivo u federasyon, onivo delege sindika pu ki tu manb dan sindika konpran klerman pu sak mam asontur kapav al explik tu travayer sindike ek non-sindike lor so sayt travay, e manb sindike arme pu kapav explik ek debat dan so fami, dan so landrwa pu prepare pu klas travayer konpran tu aksyon neseser pu fer Guvernman rekile ek retablir pansyon vyeyes iniversel a 60-an, e ranforsi klas travayer pu lalit pli divan?
Clency Bibi: GWF ena enn dizenn sindika federe ek nu ena otur 10,000 manb.
Sa atak Guvernman kont pansyon vyeyes iniversel inn reser lyin muvman sindikal onivo nasyonal ek pe ena enn linite pe batir. Sa li pozitif.
Onivo federasyon, nu pe organiz renyon lor bann sayt travay avek tu travayer pu diskit danze sa menas a welfer steyt ek linportans nu mobilize, konpran ek prepare pu amenn batay pu fer Guvernman rekile ek prepare pu lalit pli dir divan fas a lezot atak kont klas travayer. Nu ena usi nu renyon delege sindika onivo federasyon pu prepar sa mobilizasyon ki neseser zordi e pli divan pu klas travayer.
Onivo Platform Sindikal nu pe pans al ver enn striktir plis formel kuma All Workers Conference ti ete. Kan mo dir striktire, mo ule dir enn lakorite baze lor enn program delit pu klas travayer avek bann demand kler ek presi lor kestyon inportan kuma Sistem Taxasyon, Pansyon Iniversel kuma enn drwa, ki kalite devlopman ekonomik avek kreasyon sekter prodiksyon ki reponn a bann defi divan nu, ki kalite model ekonomik antot.
Tusala lor nu azanda onivo nasyonal, onivo delege ek onivo sayt travay. Nu prosenn aktivite Platform Sindikal le 30 Ziyet li pu kumansman sa kalite travay ki sa moman la pe dimande ek prepare pu lavenir pli divan.
[Rankont Merkredi 23 Ziyet 2025]
