Konversasyon ant manb LALIT Cindy Clelie ek Arvind Bhojun, Prezidan Sindika UPSEE lor atak Guvernman lor pension 60 an
24.07.2025
Nu ena plezir pibliye konversasyon ant manb LALIT Cindy Clelie ek Arvind Bhojun, Prezidan Sindika UPSEE (union of Private Secondary Education Employees) ki ti fer Lindi 21 Ziyet 2025 10.30, biro UPSEE, Rozil.
Cindy Clelie: Dan LALIT nu preokipasyon konsern sa 2 latak depi Guvernman Sanzman, enn lor repus laz pansyon e dezyem lor tir tax lor konpayni kapitalis. Minis Guvernman met divan argiman kumkwa ena dimunn PA BIZIN pansyon vyeyes akoz li deza “ris” e kumsa zot sey zistifye mont laz pansyon pu tu dimunn. Kumsa zot inpoz “targeting”, setadir fer triyaz pu dimunn ki sanse “merite” akoz zot “pov”. Li enn retur ver Poor Law. Ki u panse lor posibilite fer redistribisyon parmi pansyoner enn lot fason e.g. atraver fer triyaz parmi pansyoner ki ris, e taxe zot? Plito ki fer triyaz parmi dimunn mizer, fer zot kurbe pu rod enn alokasyon? Eski sa li pa enn fason pli rezonab pu rezud sa problem mank larzan la? Ki ou refleksyon lor la?
Arvind Bhojun: Pu kumanse, antan ki Prezidan UPSEE, mo pe “voice out” inpe bann ve travayer ki asosye zot avek nu sindika. Apre nu ‘delegates’ meeting’ e retur delege depi pwin-devi manb dan sak institisyon, li kler ki zordi sa desizyon inilateral ki’nn pran depi Guvernman san konsiltasyon, li rezete totalman depi tu nu manb.
Dezyem, fason ki’nn propoz nu sa ubyin bizin dir plito pa’nn propoze, me inn met nu divan fe-akonpli, inn amenn sa dan Bidze, pe rod pas li dan Finance Bill pu fer konpran ki nu pa gayn drwa ena ankor lot konsiltasyon parski li zot prerogativ ki zot gayn drwa fer li kumsa.
Sa li enn manda ki Lepep pa’nn donn zot. Kan zot ti vinn divan Lepep pu dimann fer zot konfyans e donn zot pu diriz nu pei pandan sink-an, a okenn moman zot finn dir zot pu vinn tus pansyon iniversel. Zot pa ti dir usi ki zot pu vinn avek lintansyon amenn reform mem, dan pansyon. Nu truv fason zot pe amenn sa divan sitwayin Repiblik Moris, nu manb inn fer mwa konpran apel sa enn arnak. Enn arnak ki pe fer avek popilasyon. Kifer nu apel sa enn larnak parski aktyel Premye Minis, kan li ti pe fer kanpayn, li ti dir kler ek net ki pansyon pa pu tuse e pu amelyore. Nu truv li pe fer lekontrer seki li’nn dir. Li ti dir parmi dimunn ki pu benefisye amelyorasyon, kan li ti koz siblaz, ki vev ek zanfan orfelin zot pu gayn dub pansyon. Donk savedir pansyon iniversel pa pu tus ditu, e dimunn ki zot pansyon ti pe arete enn sertin laz, zot pu kontinye gayn zot pansyon-dub sann fwa la. Savedir vev ki ariv laz 60-an ki zot pansyon ti pe kupe pa pu arete, zot pu gayn zot pansyon vev ek osi zot pansyon iniversel. Zanfan ki ena problem ki gayn enn pansyon akoz zot paran pa avek zot, zot pansyon pa ti pu arete. La, nu truv kitsoz diferan. Lepep li ankoler, li pa dakor. Akoz sa, kan zot inn anons aret pansyon vyeyes, mwa mo pa mem apel li BRP mo apel sa pansyon vyeyes. Parski apartir laz 60an, tu Morisyen kone ki fason nu travay dan Moris etan done Moris nu pena resurs natirel, se resurs imin ki fer pei la rule. E sa kantite nu donn nu-mem, kan ariv laz 60an, dimunn santi li fatige e buku dimunn pa pu kapav kontinye dan mem ritm ki nu pe travay avan sa laz la. Nu truve ki dan sertin sekter prive, li vinn difisil pu kontinye e zot bizin arete. Seki travay pu zot mem li difisil pu zot kontinye, zot bizin arete. Mem fonksyoner kuma nu, nu usi ariv enn moman kot nu nepli kapav donn sa kantite la e nu bizin kapav pran enn desizyon si nu bizin kontinye u arete parski resaman mem Minis Labour inn koz lor “mental stress” ki pe dominn dimunn e nu bizin pran an konsiderasyon sa problem la.
Kan nu pran an konsiderasyon e nu get enn ku desizyon ki’nn pran san konsiltasyon, deryer ledo tu sa dimunn ki ti pe atann pu ena enn ameliorasion dan zot kondisyon viv – malerezman inn pran nu tu odepurvi – pu sa rezon la zordi li enn reze nasyonal sa desizyon ki’nn pran. Antan ki port-parol travayer la nu pe vinn fer konpran ki klas travayer pa dakor avek sa. Nu merit nu pansyon vyeyes! Dan lepok margoz, kan ti pli dir, ekonomikman nu ti dan pli gran problem ki asterla, me pa kumsa ki zot pu vinn aret enn drwa aki. Nu gran dimunn ek ansyin dirizan inn fer demars pu donn nu sa. Nu konpran kontex ekonomik ki pe get nu, me ena plizir lezot fason ki kapav abord sa.
Pu kumanse valer-dizur, kan nu truv Premye Minis inn realize ki desizyon li’nn pran pa korek, li’nn revinn avek enn lot propozisyon pu dir aster pu fer siblaz. Me avek ki drwa nu poz lakestyon? Kan inn fer enn resers, survey pu dir ki avek tel done nu ena ki bizin aret laz pansyon vyeyes 60-an? Nu poz kestyon syantifikman baze lor kan inn fer sa survey la. E si pa’nn fer li ninport kwa. Pa kumsa nu vinn sible, nu vinn aret enn welfer Steyt so bann drwa ki so popilasyon ti ena. Moris enn Welfer Steyt apre tu. Zot pe rod eliminn Welfer Steyt. Kan zot fini anons tusala, lerla dir pa pe kapav sesteyn, Premye Minis inn revwar so kopi e vinn avek siblaz me ankor enn fwa baze lor kwa u pe fer siblaz? Parski zame pa’nn fer sa survey la ki bizin fer siblaz pu kapav donn pansyon vyeyes.
Kan nu dir Poor Law, li korek parski kan zot pe eliminn pansyon vyeyes laz 60an e dir u pu fer siblaz apartir laz 60-an, u pu kree pli buku fristrasyon. Li vre saki sertin dirizan inn dir ki u pe dir dimunn al tal lame pu gayn enn ti kas pu nu kapav viv. E ladan u dir lavi ser, zot dir lot rezim pa’nn konn diriz pei, akoz sa popilasyon inn donn nu enn manda kler ek net. Dimunn dan Guvernman dir ansyin Guvernman inn kree kondisyon ki’nn fer nu kontex ekonomik vinn difisil e akoz sa dimunn pe pli sufer pu kapav zwenn de-but. E aster ou tir pansyon zot ti pe gayne, bes li, fer li vinn Rs10,000, la usi sible! Zot pe fer enn pep sufer. Se pa avek sa kalite rezonnman ki popilasyon Repiblik Moris inn vote. Pu mwa li inakseptab ki zordi, zot pe vinn target enn popilasyon e sa pe kree fristrasyon, pa divizyon. Sa pu fer dimunn ankoler. Zordi si nu pe truve ena fleo kuma ladrog, ki pe grandi zur an zur, dan lavenir nu pu truv bann fleo ki pu vini, ki nu pa pu kone kuma fer fas parski zordi nu pankor truv ‘aftermath’ sa desizyon la. Ou finn zis anonse lor papye, lor kopi, teorikman, advayzer inn advayz u. Me laverite ki linpak sa pu ena dan popilasyon, dan zur, mwa, lane ki pu vini-la ki nu pu truv problem. Kan zot finn anons sa, san ki dimunn atann, e kan nu pe fer nu analiz, nu pe truv dimunn zot temwaynaz pe vinn ziska nu. Nu pe truve dan ki fason sa pu inpakte lurdman dan zot kotidyin. Akoz sa nu pe dir se enn desizyon ki’nn pran a-la-va-vit, san konsiltasyon ek ki’nn pran par dimunn ki’nn mal avize. Akoz sa zame pa bizin kontinye avek sa. Nu pe fer enn demand aret sa parski ena lezot propozisyon pu revwar nu sistem pansyon. Pu kapav amenn enn reform, li bizin pran letan ki bizin. Parski Moris pa premye pei ki pu amenn enn reform dan pansyon. Dan lezot pei pa’nn pran popilasyon odepurvi. Zot inn kumans anonse, negosye, diskite e inn pran plizir lane avan inn kumans truv reform la met anplas e pran so form. Enn pei sivilize li pa azir kumsa kuma pe fer isi. Moris enn lexanp dan Lafrik e fode pa nu rekil par deryer. Me sa desizyon la pe fer nu rekil tro par deryer.
Cindy: Guvernman pe dir nu pe zis fer kritik, eski kote sindikal ek Platform Komin Sindikal zot inn reflesi lor solisyon posib? Kuma pu reponn argimantasyon Guvernman ki pena kas?
Arvind Bhojun: Mwa mo panse se enn bidze kot Guvernman inn pran bann move desizyon. E sirtu lanons lor pansyon. Usi lor ledikasyon ki pa pe vinn gratis pu seki pe fer kur partaym liniversite. E ti anonse pu takse seki pli ris e sa inn disparet dan kopi Bidze. Pu mwa se enn bidze akot tusala pa pe aksepte par popilasyon. E zis pu fer popilasyon aksepte pe servi stratezi fer per. Nu pena naryin pu fer avek Moodys, FMI. Okontrer nu pei pe donn larzan, pe kontribye dan FMI preske Rs1 milyar pu kapav ed lezot. Enn parti fini done par ansyin rezime e nuvo rezim ena enn parti pu done. Pa vinn dir nu, nu pe dwa FMI, Labank Mondyal ubyin ki Moodys pe get nu. Nu kone Moodys inn peye par enn labank pu fer sa rapor la. Bann kapitalis par trimes zot pe fer par milyar Rupi profi. E olye u takse bann la anplis u dir anu al ras ti pansyon ki pe gayne. Ena par milye formil kuma solisyon - taxe bann ris. U ti anonse e lerla u fer li disparet dan Bidze. Eski la li pa vre pu dir se enn Bidze ki’nn prepare, inn kupe alamezir zis pu bann kapitalis?
Dezyem u pe dir ekonomikman nu pa korek. Me se pu sa ki u finn gayn pei pu rule. U ti dir bann la pa’nn konn rul pei la, u ti dir u pu kapav fer pei la progrese. Me avan mem u inplemant enn proze ki ekonomikman viyab, u fini kup seki dimunn aze ti pe gayne dan sa problem dan lekel nu ete e ki ti pe permet zot zwenn de but. Se pa sa solisyon. U ti bizin pran sa Bidze la kuma enn bidze investisman, u pe investi dan diferan sekter ekonomik, u bidze ti bizin vinn fer enn ‘forecasting’ komye nu pu gayne atraver sa investisman u pe pran e mete dan sa bann sekter la. E atraver sa larzan ki pe rantre la, li pu vinn grosi ekonomikman reveni nu pei e se kumsa u ti pu kapav kontinye sutenir bann pansyon nu ena e sutenir nu Welfer Steyt Se avek sa loptik la ki’nn donn ou peyi pu rule. Me olye sa, u azir dan lot fason. U vini, u pe dir get sa, nu met lame dan pos ti dimunn, u fer zot kondisyon viv vinn pli move, u fer zot vinn pli pov e lerla u dir sa fason ki pli viyab pu rul pei ekonomikman. Me sa pa enn fason pu rul nu peyi fode u popilasyon viv byin.
Cindy: Savedir ou dakor ki Guvernman ti bizin taxe konpayni ki fer par milyar profi? Ti deza osi ena tax pli ot lor profi konpayni prive. Dernye 40 an par la, Leta inn fye lor VAT, kot dimunn mizer pey enn pli gran proporsyon zot reveni dan tax, ki dimunn ris. Li inzis. Zordi, kan Guvernman Changement pe rod mont laz pansyon iniversel depi 60 a 65 an, li dir li pa kapav gard pansyon vyeyes kuma enn drwa, kifer? Akoz, li dir, li pena ase larzan! Anmemtan li pe retir sa tigit tax (15%) ki li ti fek anonse – sel bon zafer dan so Bidze! Eski sindika bizin exzize ki Guvernman taxe dimunn byin ris plis, e taxe profi gro gro konpayni plis? Eski sa pa rezud problem tutswit? Si asterla kan Guvernman pey pansyon vyeyes tu dimunn plis ki 60 an, fode pa li zis pleyne ki pansyon pe gurman 1/3 Bidze Guvernman. Si Guvernman zis duble so reveni, atraver innkom tax progresif, lerla pansyon pu 1/6 sa Bidze la? Remarke ki mem lepok, MCB dir li finn fer Rs15 milyar atraver so imobilye de-lix. Pa ti bizin taxe sa profi la plis? Ou kapav dir kuma ou truv sa?
Arvind Bhojun: Definitivman se kumsa ki met enn balans dan lekonomi, se kumsa ki nu amenn enn popilasyon ki lamazorite oba-lesel pu pa fristre e demin sa pa vinn enn ‘curfew nasyonal’. E mwa mo panse fason ki pe rul sa peyi, li pa tar pu truv dimunn dan lari e pu ena enn ‘curfew nasyonal’. Pu nu se sa bann kapitalis ki bizin an premye taxe pu kapav kontribye dan lekonomi sa pei la.
Dezyem kan nu get inpe fason lemond pe ale, nu tu nu kone, nu tu nu inn aksepte ki Navin Ramgoolam enn bon-parler. Li ena bann relasyon internasyonal extraordiner. Me kisannla ki ti anpes nu Premye Minis al kree relasyon e devlop nuvo sekter dan nu rezyon u onivo internasyonal pu permet nu lekonomi rebondir kuma ti ena ‘boom’ an 1980 atraver lider politik mem? Kisannla dir ki Navin Ramgoolam pena konpetans pu fer sa? Me non, plito to atak to popilasyon avan, olye to ti al fer premye pa pu al rod larzan deor pu amenn dan nu peyi. Donk si nu ule nu pei progrese fode deviz etranze rant dan pei la e pa tir kas dan popilasyon so pos pu dir pei la pu vinn ris kumsa. Non. U pe apovri popilasyon la. Li vre ki bizin anpremye takse kapitalis ankor plis. Li inakseptab ki sertin parti, paragraf dan Bidze la pe disparet. Li bizin byen kler nu pa dakor. Zot bizin pey seki inn anonse e aret met lame dan pos ti dimunn, les pansyon iniversel anplas.
Cindy: Etan done ou finn usi sulev kestyon relasyon internasyonal. Nu truve ki sa nuvo Guvernman du Changement finn fini siyn Lakor pu enn Trete ar Gran Bretayn, e li viz pu servi sa larzan la pu konble so bidze. Kuma ou evalye sa? Eski pa ti bizin plito taxe dimunn ek konpayni ki pran sa larzan pu Diego ek Chagos la? Eski ou pa panse ki UK ti bizin pey an reparasyon, larzan pu lefet li finn okip ilegalman teritwar Repiblik Moris pandan 57 banane depi Lindepandans ziska zordi? E ki anmemtan ki Leta Repiblik Moris finn fek regayn Arsipel Sagos, eski enn Guvernman kapav sed kontrol lor Chagos ar Gran Bretayn, osito ki UK finn finalman aksepte ilegalite so lokipasyon militer BIOT pandan 57 an? Parski fode pa nu bliye ki Trete la dir li Moris pe sed enn “veto” lor kontrol lor totalite Chagos, pa zis Diego Garcia. Eski sa pa atas nu pei ar lanpir Trump ki an-plin deriv ver fasism? Eski li pa vedir ki depi nu teritwar riske fer lager ubyin fini fer lager kont pei avek lekel nu, Moris, pa anger? Ou kapav komant Lakor, so danze e imoralite aksepte sa larzan la.
Arvind Bhojun: Moris ti ena enn lakor pu dir ki nu pa dakor ki ena zarm nikleer dan Losean Indyin e mo’nn aprann ki kan nu pe siyn lakor avek UK savedir nu pe al kont sa Lakor Trete Pelindaba. Pu mwa se enn pa an-aryer ki nu inn fer. Pu nu kapav gayn nu suvrennte dan Sagos, tu sa peyi Afrikin inn mars avek nu. Eski nu pa pe fer enn trayizon anver bann la? Mo les sa dan lame Minis Zafer Etranzer ek Premye Minis parski fode pa nu kas bann lyin ki nu ena dan rezyon avek nu pei-zami. Parski nu enn pei dan kontinan Lafrik e nu kone Lafrik ki kalite penitans inn pase dan lepok kolonyal avek pei Eropein. Nu partaz mem valer, mem santiman parski nu finn pas par mem mizer. Se pu sa rezon la ki zordi nu bizin konsolid nu relasyon Afrikenn. E zordi kan nu pe koz ekonomikman, si nu kapav vinn viyab, nu kone kontinan ki ena pu investi se Lafrik. Pwiski nu form parti sa kontinan la se la ki nu ti bizin al rod lamone pu nu lekonomi vinn pli viyab e nu chalennj lemond an asosyasyon e an akorite avek nu konfrer Afrikin. Kan pe dir swadizan ki Moris pe gayn difikilte pu buste lekonomi. Mo pa enn gran ekonomist me mo kone ki ena 3 kitsoz ki dimunn pa pu kapav viv si zot pena sa; se manze, enn twa ek nu linz. Si nu pe truve ki manze, nu pa pu kapav aret aste parski nu pa pe prodir ase. Kifer? Parski nu pe truv mindev inn vinn tro ser. Kan nu truv pei an-ger e kan ena pei ki pe rod fason pu devlop zot mem kuma Madagascar Mozanbik e plizir pei dan Lafrik kot ena buku lespas kot kapav fer farming lor gran lesel, kisannla anpes nu pei pu al investi dan sa bann pei la kot ena mindev bomarse e dimunn bizin zot usi manze. Nu pa zis prodir pu nu, nu prodir pu vande usi parski dimunn pa pu aret manze. Donk zordi nu truve ki desizyon ki pe pran, zot pa reflesi, e zot pa dan lintere ti dimunn me desizyon ki’nn pran li dan lintere kapitalis. Kan ti ena trete bilateral avek pei Afrikin kuma Zimbabwe, Botswana etc, se kapitalis ki ti al plant kann laba. Zot ti gayn par ektar later. Me kisannla ti anpes Guvernman al investi laba? Olye nu al investi pu grosi sekter agrikol kannyer, nu finn donn sa kapitalis e nu finn ferm seki ti ena isi. Zordi li pa tro tar Misye Premye Minis, nu ena koperativ, Minister Lagrikiltir, nu ena konesans lor kuma fer lagrikiltir. Nu travay kolektivman avek sa bann pei la kot mindev bomarse e nu investi. Kifer nu bizin tultan les kapitalis investi e vann nu pei avek kapitalis. Demin u pu vinn dir nu CEB, CWA pa rantab e ou pu vann li avek kapitalis parey kuma zot inn vann Telecom. Guverne vedir pans fitir e pa kumsa ki nu pu guverne sirtu kan zot ti dir zot pu amenn riptir dan fason ki ansyin rezim ti pe fer. Me nu pa truv sa riptir la pe vinn dan nu bor, dan nu kote. Nu lepep nu pe dir nu finn fer konfyans alor pran desizyon ki dan faver lepep, pa pran desizyon dan lintere kapitalis parski se lepep ki pu sufer.
Cindy: Zisteman dan Lalit depi lane 1983 nu demand vini mem ziska zordi nu pe dir bizin ena sekirite alimanter. Eski ou finn deza lir Program Lalit lor Sekirite Alimanter? Eski ou panse sindika ti bizin exziz ki Guvernman imedyatman met anplas demand pu kreasyon lanplwa a-mwayen e a-lonterm par egzanp kot dir fode ena prodiksyon dan pei. Ou finn met delavan sertin kalite nuvo lantrepriz ki guvernman bizin devlope pu gayn lindepandans ekonomik pu Repiblik Moris, kuma sindika kapav fors li fer sa?
Arvind Bhojun: Pa zis sindika me Guvernman mem ti bizin realize ki sa trwa bezik nids la se priorite bann priorite. Se sekirite sa trwa bezik nids la ki ti bizin vinn avan tu pu so popilasyon. Li ti bizin truv “means and ways” pu kapav gayn sa sekirite alimanter la. Li ti bizin vinn delavan pu promuvwar dan diferan fason ki li dan nu pei, ki li dan lezot pei ami ki nu protez nu popilasyon, nu protez nu kontinan, nu protez nu teritwar sirtu pu nu pa mor avek lafaminn, ki nu pa mor akoz problem lozman. Ena zafer tro inportan, tro bezik, tro ‘needful’ pu sirvi limanite antye ki nu bizin sekirize avan. Moris inn konn viv dan kontex ki nu ete, enn pei miltirasyal, nu finn konn gard numem an-asosyasyon dan lakorite. E nu ena plizir atu ki kapav permet nu kree sa latmosfer e sa lanvironnman pu viv byin ansam avek pei vwazin. Ena buku kitsoz nu kapav fer ansam pu nu gard nu sekirite alimanter ansam e anmemtan ki sekirite lezot bezwin esansyel.
Cindy: Arvind Bhojun, mo bizin dir ou ki nu pa finn truv sindika vremem sutenir demand lor kreasyon lanplwa e dimann ki Guvernman kumans fer li deswit, kumans anplway par santenn, par milye dimunn Moris ki pena travay ek tu dimunn ki laz travay pu zot ena enn plas travay stab, pu ki Guvernman plitar ena larzan tax?
Arvind Bhojun: Mo pa tro dakor pu dir sa, parski UPSEE nu ti kont desizyon polisi maker ki ti pran desizyon pu fer li vinn difisil pu pran dimunn pu travay dan sekter ledikasyon. Zot ti amenn desizyon ki pa ti ‘tenir larut’ e nu ti dir ki sa pu tuy sa sekter la parski zot inn met tro buku paramet ki restrin. Me kan nu get inpe pli larz, kan nu pe dir kree lanplwa nu pe dir kree lanplwa pu Morisyen res dan zot pei, pu zot kapav gayn enn lapey desan, zot kapav viv olye zot al rod sa ayer, e zot pa pu returne. Nu ankor pe dir sa. Moris li enn pei kot Morisyen pa kontan kit so pei pu al viv deor. Me malerezman se sirkonstans ki zot pe kree, zot pa pe kree lanplwa dan kantite ki bizin. E kan zot kree lanplwa pena meritokrasi se plito linfliyans ki pe dominn konpetans. Akoz sa ki nu truv plizir sekter ki pe rod met anplas depi plizir lane kuma ‘Blue Economy’ pa pe kapav buz divan, pa pe demare mem. Inn met linfliyans delavan olye konpetans akoz sa ki nu dir tanki pa pu ena ‘the Right Person at the Right Place’ lanplwa pa pu kapav kree, inovasyon pa pu vini e Morisyen pu kontinye kit pei. Nu pep se nu resurs imin se kapital ki nu ena. Me si sa pe ale nu pe perdi tu seki nu ena. Donk zordi si nu pa fer atansyon, nu pu truv ex-patriye vinn aste nu pei e nu pe truv tandans la pe ogmante zur an zur, pu ena pli buku etranze ki Morisyen dan sa pei la. E telman lavi pu vinn pli ser, parski zot pa pe gayn lanplwa ki pu kapav permet zwenn de-but, zot pu kite zot pu ale, nu pu truv nu pu perdi nu lindepandans. Sa li pa lwin si nu pa resezi nu. Akoz sa nu bann sindikalis nu tuzur anfaver ki Guvernman bizin amenn enn reform dan fason li pe guverne parski kree lanplwa li primordyal. Kree lanplwa pa pu etranze avan me pu Morisyen, donn nu saler desan kot olye nu al servi ayer nu servi dan nu pei, ki zefor nu pe fer li rekonet isi mem avan ki li pe kontribye dan progre nu lekonomi.
Cindy: Kan ou pe dir pena “Right person” dan “Right place” eski se pa plito parski Guvernman u muvman sindika per pu atak Tablisman kan nu pe koz sekirite alimanter? Parski pu plante lor gran lesel bizin later e laplipar later dan zot lame. Eski kapav obliz tablisman plant antreliyn dan tu so karo, e servi so infrastriktir otur mulin ek ansyin mulin pu kree lindistri prezerv manze? Pu nu servi, e pu exportasyon? Eski kapav tutswit kumans kree enn laflot gran bato lapes, e aret donn kontra ek konsesyon lezot pei pu fer lapes dan nu par-milyon kilomet kare lamer?
Arvind Bhojun: Mo pa panse muvman sindikal per pu atak Guvernman pu dir ki fason kapitalis finn akapar e blok nu terin, later ki ti bizin apre Lindepandans vinn pu Leta. Me inn les zot. Nu dan enn pei sivilize nu pa pe dir re-al akapare. Ti bizin kapav dir zot, zot ena, zot pu bizin kapav peye atraver tax. Oliye nu donn sibvansyon ki pa pe aport nu gro ekonomikman. Ti bizin obliz zot pu konpran ki bizin sanz fason ki fer lagrikiltir dan nu pei. Olye investi otan lor kann ki pa pe amenn gro reveni bizin omwin servi later pu donn manze sa pep la, pu nu kiltiv kantite ki bizin pu nu pa inport kantite nu pe inporte aktyelman. Me tusala se ‘polisi decision’. Akoz sa lepep Morisyen inn fer enn sanzman kan inn pran desizyon pu vot sa Guvernman la. Mesaz la ti byin for, kan li’nn gayn enn manda net ek kler parski lepep pa dakor avek seki inn fer pandan sa 10 dernye lane la depi ansyin Guvernman. Akoz sa inn apel sa Guvernman la “Sanzman”. Kan Navin Ramgoolam la ti pe dir riptir, donk riptir avek tu ansyin fason dirize ki pa ti pe marse, riptir avek mantalite ki pa ti pe marse, riptir dan fason ti pe distribiye ki pa ti ‘fair’ ek ekitab ki bizin arete. Me zordi kan nu get kalite desizyon pe pran dan Bidze, nu truve ki riptir li zis enn mo san ki’nn inplemant filozofi riptir deryer tu desizyon ki’nn pran dan bidze.
Cindy: Mo ti pu dimann ou si ou kapav komant lor enn solisyon posib lor lekel dan Lalit nu pe reflesi etan done ou finn propoz redistribisyon rises dan enn fason zis e ekitab. Enn argiman Guvernman ek patron kifer bizin mont laz pansyon vyeyes, se akoz ena dimunn byin ris ki pa ti bizin gayn pansyon vyeyes. Ki ou panse lor posibilite fer redistribisyon dan form solidarite parmi pansyoner pu amenn lazistis sosyal me dan enn lot fason, par egzanp, atraver fer triyaz parmi pansyoner ki ris e taxe zot? Plito ki fer triyaz parmi dimunn mizer e donn zot enn alokasyon? Eski sa li pa enn fason pli rezonab pu sak pansyoner byin ris (par egzanp, seki ena reveni depas Rs10,000,000 par mwa), li pey innkom tax pu sutenir, dizon, lavaler 10 pansyoner mizer (gayn so Rs 15,000 – so drwa – e li fer enn kontribisyon solidarite Rs 150,000 par mwa pu 10 dimunn, inklir li-mem). Seki gayn buku me enn tigit mwins li pey pu 9, mwin ris pu 8, vini mem ziska kikenn ki parmi top 25% high-earner kontribiye zis Rs 1,000. (Atraver AI kapav kree enn kurb, pu ki pena peron-peron.) E kumsa, tu dimunn kontiyn resevwar so pansyon vyeyes? Apel sa enn “claw-back”. Li pli fasil. U ena pu “target” sa tigit dimunn ris la (1/4) avek bi nob pu amenn lazistis sosyal, pa “target” gran nomb dimunn mizer (3/4), pu fer zot kurbe pu gayn enn alowenns? Setadir, u re-distribiye par means-teste sa 1/4 dimunn ki ena plis reveni.
Arvind Bhojun: Se enn propozisyon a konsidere parski nu pe dir gard nu pansyon atraver Welfer Steyt, ena lot fason ankor pu tir larzan avek seki gayn buku. Mo pa pe dir dimunn ki pena, mo pe dir dimunn ki ena buku e si ou tir enn parti sa pa pu afekte fason zot pe viv ditu me okontrer, sa enn fason nu pe propoze. Me kumsa ena ankor buku fason ki nu kapav elabore e met anplas. Akoz sa bizin ena enn forum diskisyon e Platform Sindikal pe sey fer sa, la ou pu truv komye fason alternativ ena. Pa zis vinn avek alternativ pu ras pansyon, sifte li depi 60-an pu amenn li 65an. Sa se enn fason ki kapitalis inn amenn divan Guvernman.
Cindy: Eski ou pe dir ki sa forum ki pu ena lafin dimwa Bel Roz, zot pu usi diskit usi lor propozisyon?
Arvind Bhojun: Sertennman, kuma nu dir nu pe pran nu responsabilite, nu pe fer li, parski nu panse antan ki Morisyen nu pa pe vini zis pu kritike me usi pu propoze. Malerezman Guvernman pa’nn fer li parey. Nu nu pe dir ki desizyon ki Guvernman pe sey pase dan so ‘Finance Bill’ fode pa ki li pas sa, bizin separ li avek sa Bil la, bizin ena diskisyon, lerla u pu truve ki kantite propozisyon ena e pran seki meyer ladan, nu sey inplemant li. Me dan enn fason byin planifye kot dimunn gayn so letan pu prepar li, me pa kumsa. E tu pei sivilize sirtu peyi Nordik finn fer li dan sa fason la.
Cindy: Apre lapel Lindi 14 Ziyet par “Regrupman Artizan Moris” pu Lindi Kordonye, eski li ti sirtu enn lapel pu enn lok-awt patronal? Dan nu analiz dan LALIT nu realize ki sa lok-awt la, li favoriz “zot” travayer parski zot pa pu ena okenn plan pansyon kontribitif prive kan zot aret travay. Dayer, buku travayer nu kone dir ki Kontrakter ki donn zot travay, li osi, li finn fer enn lok-awt sa zur la. Eski kan enn sindika dan Platform Sindikal inn donn mem modord, eski li pa enn febles, enn erer? Mo kapav eksplike ou kontex dan lekel nu pe dir sa? An 1970, kan Klas travayer dan Chili ti vinn o-puvwar kan Prezidan Allende eli nu pa’nn bliye ki li ti asasine dan enn Junta militer asiste par CIA Amerikin ki lerla sezi puvwar an 1973. Baz sosyal ki finn ranvers Allende ti tit-antreprener, sirtu ti-proprieter kamyon ki ti fer distribisyon marsandiz dan sa pei byin, byin long. Dan Moris, Bruneau Laurette reprezant enn klas sosyal similer – “ti-proprieter” – dan konstriksyon, prodiksyon meb, otur turism ek restoran, ti lotel ek pansyona. Preske lamwatye klas travayer Moris-Rodrig travay pu sa kalite ti-proprieter la. Laurette so asistan, par exanp, Ingrid Charoux li enn ti-patron tipik kumsa. Li finn anonse ki li finn “ferm” so de biznes zur “Lindi Kordonye”.
Arvind Bhojun: Mo ena enn rezerv lor fason ki’nn organiz Lindi Kordonye. Kan inn anons pu sifte pansyon vyeyes depi laz 60an a 65an, lapopilasyon antye ti ena enn revolt. Sindikalis se premye dimunn ki nu manb finn kontakte e nu finn remarke ki dan tu sindika, kan nu finn tat pu, nu finn gayn mem fidbak. Akoz sa inn fer Platform Sindikal apre plizir lane, apre plis ki 20an si mo pa pe fer erer. Enn re-inifikasyon tu sindika ansam ki bon. Zordi Guvernman bizin kalkil byin parski kan u truv rasanbleman sindikalis ansam savedir travayer ansam. E sa li enn mesaz byin for ki Guvernman pa kapav pran dan enn fason leze parski si pu donn mo-dord kuma bizin, li pu enn gro problem. Ziska aster Platform sindikal pe azir dan enn fason byin responsab e nu swete pa pu pus nu pu al donn modord, donn direktiv ki pu koz problem pu nu pei.
Me kan inn ariv tusala nu truve ki’nn desid pu fer lamars pasifik ki ti organize Samdi 21 Zin Sandemars Porlwi. E lot kote nu aprann ki ena enn lot grup ki’nn deside pu fer enn lamars Rozil mem zur. Pu mwa mo truve ki sa pe kree enn friksyon parski travayer fode nu rasanble numem ansam. Kan nu truv de parti inn kumans lager pu mem obzektiv, mo truve kelke par nu pe diminye lafors. Kan ena 2 kalite direktiv, dimunn gayn konfizyon parski enn pe donn enn kalite modord, leres pa pe donn mem modord. Guvernman ki’nn pran desizyon zot pu santi zot for kan zot pu truv ki reaksyon piblik pa zeneralize. Mwa mo panse ki fason inn fer premye lamars, nu bizin revwar numem parski se enn lamars pasifik ki finn fer par platform sindikal. Eski Bruno Laurette li enn sindikalis? Eski li pe reprezant travayer? Pa vremem parski li ena enn parti politik li. Mo panse si nu pu les politisyin esey donn direktiv, nu truve tultan zot fer kitsoz pu gayn enn gin politik, akoz sa nu bizin fer politisyin konpran li pa enn lalit politik nu pe amene me enn lalit sindikal. Nu pe amenn sa dan lavantaz travayer lil Moris akoz sa, les sindikalis pran ledevan. Mo panse Lindi Kordonye inn mal pase, li’nn tus sirtu enn sekter, sekter konstriksyon kot zot inn reponn tre pozitivman lapel. Me lezot sekter etan done pa ti gayn direktiv kler ek net, petet zot inpe “confused”. Akoz sa mo dir li inportan nu resezi nu, la parski fode pa kree konfizyon dan latet travayer. Nu bizin kapav ena enn sel direktiv ki net ek kler kan nu pe dir dimunn. Fode pa li donn posibilite kree dut u sizesyon ki li kapav kumsa u kumsa. Nu dirizan ki pe amenn sa Platform Komin la, sa se request ki mo pe dimande, fode kan nu pe pran desizyon nu, fason nu pe anons dimunn sirtu klas travayer li bizin kler.
Cindy: Eski ou finn tann ki sa Regrupman la ti ena bouncer zur Lindi Kordonye? Anmemtan sa fer nu rapel ki nu konn Laurette kuma enn dimunn ki ti enn kontrakter pu firm sekirite, sirtu lor lamer, e antrene par militer leta Israel. Dayer, ena travayer transpor dir “bouncer” ti pe anpes zot rant travay. Tipikman, enn muvman fasizant, li viz pu atak transpor, kuma dan Chili. Me, eski sa klas ti-patron pa adverser deklas, lennmi deklas, direk pu lamwatye klas travayer? Eski lalyans ar ti-patron pa reprezant enn danze pu klas travayer an antye?
Arvind Bhojun: Mo pa kone si ti ena bouncer. Mo pa pu pronons mwa lor la, nu pena linformasyon. Anka li’nn fer kumsa, li pa korek. Nu pa asosye nu ditu avek sa kalite fason fer la. Dezyem Konpayni patrona prive zot usi pa dakor avek sa fason tir pansyon 60 an fer li 65an. Kuma ariv 60an, bann la met dimunn deor. Pu mwa sa Guvernman la pu kree enn kategori dimunn ki pu vinn pov a enn nivo, nu pa pu kone ki pu fer avek zot. Parski patron to-u-tar pu rod tu kalite pretex, pu “get rid” dimunn ki pu vinn dan laz sirtu dan sekter kan ou pena lafors fizik, zot dir pa pu kapav travay, pa pu bizin ou. Nu konn sa pu sekter konstriksyon e ena ankor plizir lezot sekter ki fer parey. E nu tu kan ariv laz 60an nu retruv nu dan sa kategori. Pu mwa li kler ek net ki patron pe sutenir “lock awt” artifisyel kumsa. E dime kan pu ariv ler pu pran desizyon, zot pu pran li san pitye. Akoz sa ki Guvernman ki nu ena li pa gayn drwa tus nu Welfer Steyt.
Cindy: Eski ou kapav donn nu enn lide apepre komye travayer u Federasyon reprezante?
Arvind Bhojun: Nu sindika li reprezant preske 5,000 travayer dan sekter ledikasyon segonder prive. Anmemtan nu form parti enn federasyon “FEU” (Federation of Education unions) ki reprezant preske 7,000 travayer ki truv dan sekter ledikasyon segonder Leta ek prive. Nu panse ki tu sa lavwa la ek zot fami deryer zot nu pe reprezant buku.
Cindy: Eski u estime tu manb u lexekitif sindika ek Federasyon, e tu u delege dan sak sayt ena argiman fite ase lor kimanyer Guvernman kapav kontiyn pey pansyon vyeyes pu tu dimunn, kuma nu finn diskite ansam dan sa intervyu la? Eski delege kapav edik tu manb? Eski sa pa par-exselans travay enn sindika? Enn federasyon? Ki metod mobilizasyon UPSEE kapav konseptyalize pu ranforsi konpreansyon zot delege, pu zot, a-zot-tur, kapav arm sak manb pu li konvink dimunn dan landrwa kot li reste, osi byin ki dimunn non-sindike lor so sayt?
Arvind Bhojun: Apre 1 Ut dan vakans skoler mem, UPSEE pe organiz enn forum, enn symposium kot nu pu ena de tem. Enn lor Palestinn, nu pu koz lor listorik e fer ledikasyon tu Morisyen lor kifer nu pe sutenir Palestinyin. Dezyem nu pu fer ledikasyon lor kifer pansyon vyeyes 60an pa kapav buze. U pu gayn lokazyon ekut nu manb pu kone aki pwin zot fite dan zot argiman e dimunn ki pu pran laparol pu donn plis argiman, lerla sak manb kapav al partaz li e fer ledikasyon tu dimunn ki dan zot network.
