Laparol a Reaz Chuttoo, Prezidan CTSPP lor desizyon Guvernman pu aret Pansyon iniversel 60 an
23.07.2025
LALIT finn fer enn intervyu dan form enn konversasyon avek lider sindikal, Reaz Chuttoo, ki Prezidan Confédération de Travailleurs des Secteurs Publique et Privé. Li finn koz ar Rada Kistnasamy.
Reaz Chuttoo kuma u truv sa desizyon Nuvo Guvernman pu mont laz pu gayn pansyon iniversel ziska 65 an? Ki pansyon vyeyes 60 an reprezante dan lavi enn dimunn ki travay pu viv?
Sa pansyon vyeyes la li reprezant enn konpleman a saler enn travayer, me dimunn la tus li apre 60 an.
Mo explik mwa: Kifer li enn konpleman? Nu sistem, nu striktir salaryal, li zener saki nu apel bann ‘working pool’. Savedir li divize ant de but, nu ena benefis an form kas, ki donn nu, saki nu apel li zis enn ‘survival wage’, nu ena benefis an espes, kan nu al lopital, lekol tusala gratis. Sa benefis an form kas, dimunn pa kapav fer enn su lekonomi ladan. Okontrer suvan de fwa li pe bizin andete e fer sakrifis pu bizin ranburse. Donk tu dimunn ki’nn travay dan zot karyer, zot expek ki, kan zot ariv laz retret 60 an, zot ena enn ti kas labank kapav pu zot lasante u pu zot bezwin, me pena sa. Se la kot sa pansyon vyeyes la nu truv so konplemantarite, savedir si dimunn la ti ena enn saler korek, li ti pu ekonomize, laz 60 an li ti pu ena sa. Donk nu nu dir, pansyon vyeyes li enn konpleman de saler ki dimunn la kumans tuse apartir 60 an.
Savedir non selman li iniversel, savedir li bizin aplik a zot tu, me pansyon osi form parti de sa pakt apre Lindepandans ant bann nuvo desider politik ek lepep, kuma sa pu kontinye. Se purkwa nu, nu dir dabor lakoz samem li form parti dan Bidze, li enn item Bidze. Si depans Guvernman finn ogmante, bizin truv bann mwayin pu finans li. Se purkwa nu met buku lanfaz, 55 an apre Lindepandans, lor lefet ki plis sekter prive inn benefisye, finn anrisi zot, zot inn pey dimunn zis lor enn saler de sirvi. Parski kan nu koz sindika, zis 13% dimunn dan sekter prive ki sindike e kapav ena lakor kolektif pu gayn plis ki award prekonize pu zot sekter. Lapey kapav ogmante avek negosyasyon kolektif ki sindika fer, travayer ki sindike e kuver par lakor kolektif kapav fer enn ti sevings anplis apre zot lapey. Parkont, sa lot 87% travayer ki travay dan sekter prive, me ki pa sindike, patron pey zot zis seki award prekonize, pa plis. To explwatsyon travayer sa 87% travayer buku pli ot. Bann gran fami kapitalist ki finn akapar tu sa sirplis depi explwatasyon travayer, finn vinn siper ris. Donk kapitalist ki finn anrisi lor explwatasyon travayer bizin peye anform tax pu pansyon 60 an.
Guvernman finn anonse ki li pu mont tax 10% ek 20% plis lor seki ena reveni ot, me 48-ertan apre, zot inn tir li.
Nu ena enn seri bann kiksoz ki Guvernman pu bizin gete. Nu ena ‘corporate tax’ ki pli ba dan lemond. Dayer OCDE inn dir si enn pei bes anba 15%, li pu rant dan lalis nwar, kumadir li pe fer enn espes blansiman larzan. Nu ena usi enn sistem ‘income tax’ tre zenere, ki’nn kumans bese depi 2008, si mo pa tronpe, kot li ti 22.5 %, li’nn vinn 15%.
Nu ena depans piblik par milyar ki biro lodit pe dir, pe overspend. Anu get komye Guvernman finn ekonomize par pa pey pansyon vyeyes, se pa plis ki 1.8 a 1.9 milyar, ki li pu ekonomize. Donk, eski pena dot mwanyen pu kapav ramas sa 1.8 -1.9 milyar, eski bizin sakrifye sa lepep la?
Asterla kan nu get oryantasyon denye bidze, se enn bidze ki pe fer kado a bann dimunn byin ris parski guvernman inn dir ki so loryantasyon bizin lor investisman, me guvernman pe dir ki li pena kas li pu investi. Parski li so lakes vid, donk li fini dir li pu donn konsesyon tax, konsesyon lor investisman pu atir sa kapital prive la. Premye kestyon, ki li pu donn sekter prive pu atir zot? Antye lemond nu tu kone se privatizasyon servis esansyel, ki nu truv pe kumans dan sekter prodiksyon lenerzi, delo, laeropor, lepor. Asterla kan nu get kote ki li pe fer pu Welfer Steyt. Dan ki direksyon li pe ale. Nu kumanse par fiz SC-HSC kot li vinn dir ki tu bann zanfan pu benefisye enn sel fwa fiz gratis, pa pu pey enn dezyem fwa. Apar bann zanfan ki truv dan rezis sosyal ki pu benefisye fiz pu enn dezyem fwa. Kan nu koz rezis sosyal, nu pe koz enn famiy ki pa gayn plis ki Rs 20,000. Kan nu pus reflexion pli lwin, sa bann zanfan lor rezis sosyal, pa resi mem ariv Form 5, e kuma nu pu dir ki sa bann zanfan la benefisye dezyem fiz SC ek HSC. Fode ki enn sef defamiy gayn mwins ki Rs10,000, lerla li pu gayn sa Rs 10,000 adisyonel ki pe propoze la, si li pankor tus pansyon vyeyes. Sa sif baze lor reveni minimam pu kalifye enn fwaye dan Rezis Sosyal. Tigit par tigit zot pe raptis Welfer Steyt ver dimunn ki truv zis dan Rezis Sosyal. Pu ariv enn moman kot zot pu fer lopital usi pu zis dimunn ki truv dan Rezis Sosyal ki pu gayn servis gratis, pu leres dimunn li pu peyan.
Sa direksyon ki sa guvernman la pe pran dat depi 1996 kan ti ena rapor Battersby ‘Pensions in Paradise’ kot zot ti dir ki Leta bizin kapav al an ed dimunn ki extreman mizer (Extremely poor), donk seki dan Rezis Sosyal. Li kler ki nuvo guvernman avek so Subron ek Bérenger pe kareman al dan sa direksyon la. Dayer zur ki bidze pase, minis Subron vinn lor Radio Plus pu dir li pa konpran kuma sertenn sindikalis pe dir ki se enn bidze iltra-liberal alor ki se enn bidze ki pe taxe bann ris, pe taxe dividenn. 48er apre taxasyon ris finn disparet. Li kler se enn ‘leurre’ zis pu permet zot tap latab parski zot pe amenn reform dan pansyon. Donk li kler ki sa guvernman la finn prezant enn bidze iltra liberal, zot pe vini pli divan avek zot proze privatizasyon. Kifer zot finn andete pu ranz dam Riviere des Anguilles, mo pa dir non, me eski la zot pa pe fer sime pu miltinasyonal finn asiz la.
Ki konsekans sa desizyon pu aret pansyon vyeyes 60 an pu travayer dan sekter ki CTSPP reprezante?
Nu reprezant an gran mazorite travayer manyel. Anplwayer konstriksyon fini dir nu ki zot pa pu kapav gard dimunn ziska 65 an. Zordi avek Portable Retirement Gratuity Fund (PRGF), ki enn bonn soz, me li osi fasilit lisansiman. Savedir ki anplwayer la ena zis pu pey enn fre enn komite disipliner e setu. Mwa, mo’nn diskit avek enn avoka ki dir dapre Workers Rights Act, si enn patron akiz enn travayer lor enn sarz, li ena enn dele 10 zur pu loz enn akizasyon, apre sa dele la, li pa gayn drwa met li deor. Me sa pa aplik pu performans. Savedir li sifi ki, kan travayer la gayn 55 an, sak ti mankman, patron la donn li enn let. Apre trwa zan, li zis aret li. Li sinp kuma ‘une lettre a la poste’. Savedir sa fason pu met dimunn deor la, li fini montre kuma dimunn pu lisansye, pa pu kapav travay ziska 65 an. E anplis ena trwa sekter, transpor, konstriksyon ek lagrikiltir, ki sipozeman kapav pran retret 55 an. Ki travayer pu fer ant 55 an ek 65 an, si pena pansyon 60an pu li? Pu ki alepok lezislater finn met laz retret pu sertin sekter a 55 an, li truve ki ena enn sityasyon kot dimunn la nepli kapav travay. Sa Guvernman la ki li’nn dir? Apre sa gran manifestasyon sindika, li dir ‘Mo donn twa Rs 10,000.’ Kuma li viv avek sa?
Mo ti form parti dan Pension Reform Committee an 2013, su Minis Sinatambou, ti ena mwa ek Rashid Imrith ki ti pe reprezant travayer, mem zafer an 2016, sann fwa la su Dawreeawoo. Kan nu ti vinn avek sa demand retret laz 55 an la, nu ti vinn avek enn demand ki pansyon vyeyes peye laz 55 an pu sa bann dimunn la. A lepok, laktyel Deputy Financial Secretary, M. Ancharaz li fer enn kont, li dir ki li pu kut Rs 50 milyon e ki kapav aford, 50 milyon dan 1 an. Me zordi savedir nu pe rant dan saki nu, nu apel enn ‘kapitalism a utrans’. Par enn sinp lozik, si u dir enn dimunn ‘Get sa, kit santye travay a 65 an’, sa zenn la pa pu gayn travay. Li bizin kit pei ale. Mintenan, si u dir sa sinyor la, li bizin kompiyt avek enn travayer etranze, ki nerport kiler, nerport ki zur, li pu travay, li pa pu kapav. Savedir nu pu ena ogmantasyon sekter informel, e bann dimunn ki pa kapav la pu al truv zot lor sime dan sekter informel, parski zot pa pu kapav kompiyt avek travayer etranze. Asterla sa lantrepriz la ki li, li pu kontiyn peye dapre sekter. Fode pa bliye enn zafer. Sa Guvernman la pe innyor konpletman ki dan Workers Rights Act li dir bizin pey travayer selon so okipasyon. Zot pa pe koz sa ditu. Donk zot pu ena travayer etranze, tultan sa bann travayer pu kapav travay, parski dimoman zot pa kapav, pu expilse zot, zot pu ale. Savedir nu pe rant dan sa lozik kumadir Singapore, Dubai, se sa la lozik, kot bann la pe pus sa pei la.
Guvernman Changement finn fini fer enn Lakor pu enn Trete ek Gran Bretayn pu sed kontrol lor Chagos ar Gran Bretayn, osito ki Gran Bretayn finalman aksepte ilegalite so lokipasyon militer BIOT pandan 57 an. An-esanz pu sed kontrol lor tu seki konsern baz UK-USA lor Diego Garcia, Guvernman Moris pe fye lor larzan pu konble so bidze. Kimanyer u kalifye sa kalite larzan la?
Mwa mo ti dir li uvertman dan manifestasyon dan Port Louis, mo ti apel sa ‘Blood Money’, e sa nu pa ule. Li ‘Blood Money’. Nu pa kapav dime pran larzan ki pe al servi pu tuy dimunn, pu met dan nu bidze. Alor ki, si kan nu pu ena Chagos pu nu, buku plis larzan nu pu gayne. Nu teritwar pu nu. Si nu bizin devlope, nu pu gayn buku plis. La se enn laont, sirtu bann dimunn dan Guvernman kuma Subron ek Bérenger, ki ti dan muvman sindikal.
Bruneau Laurette reprezant enn klas sosyal ki nu kapav dekrir kuma “ti-proprieter” – dan konstriksyon, prodiksyon meb, otur turism ek restoran, ti lotel ek pansyona. Alor, lapel “Regrupman Artizan Moris” pu Lindi Kordonye, eski li finn angran parti enn apel pu enn lok-awt patronal? Me, eski sa klas ti-patron pa adverser deklas, lennmi deklas, direk pu lamwatye klas travayer? Eski lalyans ar ti-patron pa reprezant enn danze pu klas travayer an antye? Kisannla nu bizin mobilize? Ki klas?
Definitivman, ena buku kitsoz ki dimunn pa koze, swa pa kone, ki pe arive. Muvman Bruneau Laurette ena plizyer revandikasyon paralel. Li regrup ti-antreprener lor enn baz kominal pu defann zot lintere. Sa li enn de bann rezon ki zame muvman sindikal finn kapav asiz avek li lor enn mem plato pu fer enn konferans depres. Nu ena bann manb lor santye ki finn dir nu ki zot finn gayn modord depi zot sef pu zete. Nu finn dir ki nu pa finn donn modord zete, si u anvi pran enn konze, personn pa anpes u pran enn konze. U pe pran enn konze, me plitar nu finn al konpran ki, mem dan santye konstriksyon, patron gran konpayni konstriksyon ki finn les zot travayer ale parski, pu zot, zot revandikasyon diferan, seki zot pa pu kapav gard dimunn ziska 65 an. Me li osi vre pu dir ki nu, dan sa sityasyon de konfizyon, ki malerezman buku parmi numem reazir buku lor lemosyon. E sa li grav.
A-mwayen ek a-longterm, fode ena prodiksyon dan pei, fode tu dimunn ki laz travay ena enn plas travay stab, pu ki Guvernman ena larzan tax, non? Ki u panse lor rol muvman sindikal dan fors Guvernman kree nuvo sekter – fors tablisman fer antre-liyn dan tu so karo, dedye tu so infrastriktir existan depi mulin ek ex-mulin pu lizinn prezervasyon manze? Eski sindika pa bizin fer guvernman fors patron kree sa kalite plas travay la? E kree enn lindistri lapes, gran lesel lor sa par milyon kilomet kare nu lamer?
Onivo CTSP sa fer omwin 10 banane ki nu pe amenn kanpayn onivo global pu nu pus seki nu apel enn devlopman baze lor enn Sustainable Industrial Base. De rezon evidan se ki, enn, nu bizin kapav vinn otonom dan manze, kan nu dir bizin plant manze, transform manze, stok manze. Dezyem zafer se ki, kan nu finn sorti depi lekonomi indistriyel pu vinn enn Knowledge Based Economy (KBE), sa KBE li byin volatil sa. Dime li kapav kit Moris, li al Madagascar, li ale enn sel ku lekonomi efondre. Alor, kan u ena enn baz indistriyel, li inplik buku la: dimunn ki pu plante, dimunn ki pu transform manze, dimunn ki pu al distribiye. Li tre Labour Intensive, e kan li Labour Intensive, li sustainable. Nu pur sa kalite devlopman la. Nu form parti muvman sindikal mondyal ki apel Industrial Building and Woodworkers International. Nu pe pus ver Industrial-based Economy. Nu pe dir plant antreliyn dan later tablisman. Nu dakor avek enn reform agrer ki deza dan nu memorandum. Buku kapav fer me bizin gayn later.
Apepre komye travayer u Federasyon reprezante lor tu sekter ek tu sayt azute ansam? Eski tu manb u lexekitif, e tu u delege ena argiman fite lor kimanyer Guvernman kapav kontiyn pey pansyon vyeyes, kuma u finn montre dan sa intervyu la ki u kapav? Ki metod mobilizasyon u finn konseptyalize pu ranforsi konpreansyon tu u prop delege, pu zot arm sak manb pu li kapav konvink dimunn dan landrwa kot li reste, osi byin ki dimunn non-sindike lor so sayt lor kimanyer guvernman kapav kontiyn pey pansyon iniversel apartir 60 an?
Dan Moris ena 220,000 dimunn dan sekter informel. Alor, konsernan CTSPP, membership par exanp zis pu konstriksyon, nu ena 3,000 manb, me nu negosye pu 60,000 ki lor kontra. Isi nu inik omond kot travayer etranze pey enn Rupi kotite, e zot form parti sa 60,000 la. Kan nu negosye enn lakor kolektif, par egzanp, la nu’nn siyne, nu avoy sa NRB, pu li integre dan Award. Kan li integre dan Award, li kuver sa 60,000 dimunn. Sa se zis konstriksyon la, pu tu sekter, nu ena omwin 90,000 dimunn ki nu bann lakor kolektif kuver. Sa li pu lakor kolektif, membership li kapav 24,000.
Isi tu le mwa dan lasanble delege, 150 delege ki sorti dan tu sekter. Kan zot vinn la, nu gayn linformasyon, lerla si zot anvi ki nu fer lasanble kot zot, nu ale.
