Inpe Lide lor Lalwa Lager u Lalwa Imaniter Internasyonal
14.07.2025
200 banane desela, teoretisyin lor lager, Carl von Clausewitz, enn Alman, dan so trete “Lor Lager” ti analize kuma lager pa zis depann lor militer, lider militer ek pwisans-armaman ki zot kapav mobilize. Li ti pu kapav sirman prevwar ki Taliban ki met sandalet ek sarye zarm artizanal portatif ki zot mem inn fabrike ti pu gayn lager dan Afganistan kont larme pwisan USA, so armaman lur, so erfors, so navir deger, ek so marinn ar tu zot avyon, elikopter ek gro bom. Li ti pu kapav predir ki Taliban aster pu dan puvwar laba tandi ki militer Amerikin finn bizin sove depi Kabul dan enn debandad indeskriptib ar tu so siporter pe sey akros zot ar lezel jumbo jet. Siper-pwisans militer finn perdi. Klerman kuma von Clausewitz finn truve depi lerla ki “pwisans militer” li klerman pa sel kriter determinan pu gayn enn lager. Zot kapav e anfet amenn defet dan kan ki ena enn milyon fwa plis lafors militer. Pa zis Afganistan ki finn amenn defet siper-pwisans US. 40an avan lafors militer USA finn perdi lager dan Vietnam kont enn larme san okenn pwisans militer ekivalan.
200 banane desela, von Clausewitz ti ekrir ki lager pa konsern zis seki ena plis lafors militer brital.
Li ti dir ki rezilta enn lager li usi depann lor enn dezyem lafors, egal ar, u pli inportan, pu rezilta ninport ki lager. Li ti dir li depann lor lafors politik opuvwar ek degre klarte, lazistis ek degre rezonab zot desizyon politik pu fer lager. Sa li krisyal. E, anretur, militer bizin konpran, bizin konpran avek presizyon, ki inplikasyon zot desizyon politik pu al fer lager siynifye, ek ena kapasite pu met li anpratik atraver aksyon apropriye. Militer bizin depi sa gaydlayn la, kone kan zot pu ranport laviktwar, kan zot pu sibir defet, e kot zot pu retruv zotmem ant-lede – kan pu avanse u kan pu repliye ubyin mem bat anretret, kan pu atake e kan pu rod enn trev ek mem kan kapitile.
E trwazyeman, pli inportan ki tu, Clausewitz ti ekrir, sak lager depann pa zis lor pwisans militer ek klarte politik ek ki kantite rezonab lidership non-militer ete. Me ki li usi depann lor sutyin enn pep antye pu sak lager. San sa, kapav perdi enn lager, ek suvan li amenn defet. Dimunn bizin konpran rezon kifer pe fer lager, ena volonte pu konbat dan lager ek/ubyin pu sutenir manb zot fami ek vwazin ki pe konbat lor zot nom, pu ki larme kapav gayne.
Romansye Ris Leo Tolstoy dan so gran roman Lager ek Lape li usi tret mem size lor ki ete lager. Lir li, si ou fini lir li buku letan desela, re-lir li. Kan mo finn re-lir li dan lokdawn, mo finn truve ki li ti ena, san ki mo realize, enn linfliyans mazer lor mo fason truv lavi.
E byinsir, ena ansyin tex Sinnwa kuma Lar Lager par Sun Tzu apartir 5em syek avan Zezi Kris ki finn anseyne ki pu kapav gayne dan enn lager bizin konpran ou lennmi, e pli inportan pu konpran umem, usi. Klerman Hamas pli meyer ki IDF lor laspe “konpran so lennmi” ek “konpran limem”. Sa explike, kifer Israel ki sipoze pli for ek inpenetrab militerman finn pran 20 mwa pu komet masak barbar lor sivil ek ziska ler pankor “gayne”, e ki zame nonpli li pa pu gayne etan done li finn vyol tu tradisyon sivilize lager. Li finn perdi tu.
Tirukkural enn tex Indyin dan langaz Tamil ki finn usi ekrir otur 5em syek AZK (Avan Zezi Krist), fer apel pu ki moralite respekte dan tu konportman. Li fer apel pu ena aksyon ki zis, pu konpasyon ek metriz dan lager osi byin ki dan lezot laspe lavi. Li rekomande ki mem dan konba pu gayn laviktwar dan enn lager, dimunn bizin swiv prinsip ek pa azir avek tretriz ou perfidi.
E lerla apartir 4em syek AZK, Arthashastra, enn lot tex Indyin ki koz lor relasyon ant Leta ek stratezi militer dir ki lager, bizin selman fer kuma dernye rekur. Lerla ena prinsip usi pu swiv kan pe fer enn lager par exanp minimiz ditor lor sivil ek respekte sertin konportman ki akseptab kolektivman dan enn kontex presi, mem si li konsern konbatan lennmi.
750 an AZK, ansyin tex Grek ti devlop enn konpreansyon an komin lor lager, inklir nesesite pu enn deklarasyon deger kler. Zot ti koz lor nesesite pu montre respe pu negosyasyon, lakor ek trete, ek montre metriz lor konportman avek sivil me usi kan li konsern lennmi militer.
Dan Rom, de konsep ti kodifye, jus gentium (“lalwa ant nasyon” u lalwa internasyonal), ek konsep lalwa lager, Jus ad bellum (u lager zis). Jus ad bellum defini kuma enn lager bizin moralman zistifyab, baze lor kriter kuma ena enn rezon setadir enn koz ki zis (casus belli), enn bon lintansyon e ki se dernye rekur ki reste. Zot usi finn insiste ki bizin ena nesesite pu ena enn deklarasyon formel deger, kuma fer enn lager dan enn fason zis ek korek, ek lor fason pu tret seki finn perdi.
Dan lemond Islamik, regleman lor lager ti ekrir par Abu Bakr an 632 AZK ek ti inklir regleman lor kuma konbat dan enn lager, inklir restriksyon lor ditor ki fer sivil ek usi lor destriksyon seki dimunn inn kree ar zot lame.
Kutim ek Lalwa
Tusala pu dir ki imin finn sirviv parski nu finn devlop konportman ki met an pratik nu imanite, mem dan lager. Se kumsa ki sertin regleman ek tradisyon finn etablir pu form parti lalwa etablir par bann kutim. Sa ule dir ki gran mazorite dimunn ti aksepte ek met zot an pratik kuma regleman obligatwar – mem avan kodifikasyon, ek ziska zordi, zot existe akote lalwa ki kodifye. Lalwa, byinsir, zot prodir seki ena demeyer, kan tu dimunn konpran zot ek ki tu respekte zot parski dimunn finn tom dakor lor zot. Nu pe ule dir ki dimunn swiv lalwa pa zis parski zot finn ekrir dan liv ek ki lerla sertin band zom-arme (lapolis uswa enn larme) asire pe respekte zot me parski sa lalwa la zot bon lalwa.
Pandan ki Carl von Clausewitz ti pe ekrir so trete “Lor Lager” ki’nn pran li 15an, depi 1816 ziska 1830, anmemtan enn “Trete pu Regilarizasyon Lager” bilateral inportan ti siyne ant Lespayn ek Kolonbi (ki ti inklir Venezuela) an 1820 pu fini lager atrisyon (lager kot sak kan pe sey fatig lennmi la net). Sa Trete la finn infliyans buku seki plitar pu vinn “lalwa internasyonal”.
E dan preske mem lepok, dan USA kan ti ena Lager Sivil, Prezidan Lincoln an 1863 ti tir “Lord Zeneral No 100” ki ti apel “Instriksyon pu Guvernman Larme Leta Zini lor terin”. Dimunn ti konn li kuma “Kod Lieber” apre ki enn savan ti ekrir sa lord la. Sa dokiman la finn usi infliyans kodifikasyon konsep modern “lalwa internasyonal”.
E, pu met tusala dan kontex inportan lalit anti-kolonyal ki pe kontinye, nu truve ki se Lager Sivil dan US ki pu finalman amenn lafin lesklavaz dan Leta Zini. Mem si nek 30an plitar ki lesklavaz ti finalman deklare ilegal, par exanp kan dan Moris nu peyi ti ankor enn koloni Britanik. Mo dir ‘finalman’ dekrete ilegal parski pu enn peryod letan apre Revolisyon Franse, lesklavaz ti dekrete “ilegal” pu enn ti lespas letan dan Lafrans e dan mem lepok dan Moris (ki ti ankor enn koloni Franse), avan ki bann kolon re-introdir li ar tu so vyolans. Nu anmemtan truve ki dan Haiti, lesklavaz ti fini dekrete ilegal depi lerla. Savedir 60an avan USA. E enn zenn esklav ki ti apel Louis von Mauritius, ki sorti Moris ti organiz enn rebelyon esklav dan Koloni Dikap kot ti vann li. E sa rebelyon la malgre ki finn kraze dan barbari total, ti konsidere plito kuma enn sikse – an 1808. Parey kuma Ana de Bengal ek so de kamarad ti organiz enn rebelyon esklav plis ki 100 banane avan an 1695, isi dan Moris kan li ti enn koloni Olande. Alor tu sa la konsern kontex ki amenn devlopman seki pu vinn “lalwa imaniter internasyonal” u “lalwa lager” – ek fason ki enn dimunn ziz diferan kalite lager ki pe fer.
Seki finn ena enn linfliyans plis direk ki Lincoln so dekre lor lalwa internasyonal se linfliyans premye Konvansyon Zenev 1864 ki konsern proteksyon blese ek malad dan konfli arme, e byin inportan pu refleksyon lor zenosid ki Israel pe komet, konsernan proteksyon personel medikal dan zonn deger. Sa ti plis ki 150 banane desela. Li ti kle dan amenn ansam tantativ existan pu regilariz lager, e kodifye zot, ek ti sinye par 12 Leta Eropein, Belzik, Dennmark, Lafrans, Portigal, Lespayn, Laswis, Laoland, ek bann leta Alman, sa lepok la, Badenn, Hess, Lapris ek Württemberg.
Premye dokiman modern e konple lor “lalwa imaniter internasyonal” merit enn lektir rapid. Li aksesib dan form pdf lor google. Li ti ekrir an 1899 dan Konferans Lape Lahe. Zordi dimunn konn li kuma “Konvansyon Konferans Lape Lahe”. Kan nu koz “lalwa imaniter internasyonal” nu bizin defini li kuma sa parti “lalwa internasyonal” ki diyl lor konfli e lager. E se sa ki nu pe diskite dan sa lartik la. Sa lepok la, an 1899, trete la ti apel “Konvansyon pu rezolisyon Pasifik Dezakor Internasyonal” e li ti kodifye kutim ek tradisyon existan. So baz repoz usi lor dokiman pli ansyin kuma Konvansyon Zenev ek Dekre Lincoln ki tulede mansyone pli lao. Li ti siyne par enn gran nomb lalis sef deta: Lanperer Alman, Lanperer Lotris, Lerwa Bohemia (Repiblik Chekoslovaki), Lerwa Apostolik Ongri, Lerwa Belzik, Lanperer Lasinn, Lerwa Dennmark, Lerwa Lespayn, Prezidan USA, Prezidan Leta Mekzik Ini, Prezidan Repiblik Lafrans, Larenn Grand Bretayn e Inperatris Lenn; Lerwa Hellenes (Lagres); Lerwa Litali; Lanperer Zapon, Gran Dik Lixanbur; Prins Montenegro; Larenn Laoland, Shah Pers, Lerwa Portigal, Lerwa Rumani, Lanperer Larisi antye, Lerwa Laserbi, Lerwa Siam (Tailand), Lerwa Laswed ek Norwe; Konsey Federal Laswis, Lanperer Otoman (Latirki) ek Prins Bilgari.
Apre sa finn ena ankor lezot “Konvansyon Lahe” kinn swiv, azute avek enn seri “Konvansyon Zenev” ki plis koni dan 20em syek ek, amezir ki konsep “lalwa internasyonal” ek “lalwa imaniter internasyonal” finn anrasine. Tusala finn arive dan kontex adisyonel kan ti ena lalit kont dominasyon kolonyal Eropein, e dan kontex destriksyon ki Premye e Dezyem Ger Mondyal finn provoke. Sa usi inklir lefet ki USA finn larg de bom atomik lor sivil Zapone, apre bonbardman-insandyer lor sivil dan Dresden ek Tokyo. Lager ek zenosid par Nazi finn fer nu truv destriksyon orib puvwar kolonyal fer, e zot tandans pu viz eradikasyon u komet zenosid mem. Ala, seki finn karakteriz puvwar Eropein ek USA ki finn sorti depi zot. Alor, dimunn finn kumans dibut kont zenosid-kolonizasyon ek lesklavaz ki finn servi pu extrer travay depi koloni –ki li dan Lamerik antye, Lostrali, Lafrik ou Lazi. Donk, tusala vedir ki “lalwa internasyonal” li anrasine, usi, dan lalit anti-kolonyal, ek finn kodifye prinsip inportan lor kuma fer pu reziste kolonizasyon, inklir par lalit arme.
Fondasyon “lalwa internasyonal”, Deklarasyon Drwa Imin Nasyon Zini, limem, deklare dan so seksyon kle, so Preanbil, ki “li esansyel, pu ki dimunn pa oblize revolte kont tirani ek lopresyon kuma enn dernye solisyon, ki drwa imin bizin proteze par “leta-dedrwa”. Samem baz zistifikasyon pu drwa lezitim pu konbat kont kolonizasyon ek lokipasyon pu ena rekur a “tu kalite mwayin ki aksesib, inklir lalit arme”. Kolonizasyon ek lokipasyon militer fizik li lekontrer drwa imin ek leta-dedrwa. Byinsir, li kler dapre lalwa internasyonal, ki dimunn ena drwa pu fer rebelyon kont lokipasyon (samem ki vedir kolonizasyon). Byinsir, imin ena drwa rebele kont lesklavaz, ki enn form ki kolonizasyon finn suvan pran. E se pu sa rezon telman absird ki USA ek so swiver Eropeyin pe kontinye dir ki Israel ena drwa pu defann limem. Li pena drwa. Parski se limem ki okipan. Eski nu pena rezonnman pu truve? Sel drwa li ena, si li pa kontan konportman dimunn ki pe sibir lokipasyon, li bizin kite ale ek aret lokipasyon pu aret so kolonizasyon. Li telman sinp. Israel li deza Leta agreser. Li puvwar kolonizater ki pe inpoz leta-de-syez. Rebelyon kont li, ti organize, antrot, par Hamas, enn muvman rezistans anti-kolonyal, e nu truv sa kan swiv definisyon kinn ekrir. Li ekivalan moral pu enn rebelyon esklav, kuma Norman Finkelstein finn argimante avek klarte.
E tusala explike kifer, dan kontex liberasyon Lafrik Disid depi Aparteid, Lasanble Zeneral Nasyon Zini “Reafirm lezitimite lalit bann Pep pu lindepandans, integrite teritoryal, linite nasyonal ek liberasyon depi dominasyon kolonyal, aparteid ek lokipasyon etranzer par tu mwayin posib, inklir lalit arme”. Zordi se lepep Palestinn ki sufer akoz lokipasyon, parey kuma kolonizasyon ek Laparteid ki Sid Afrik finn sufer depi 1948 ziska 1994. Akoz sa nu finn sutenir rezistans Sid Afrikin ek aster nu sutenir rezistans Palestinyin. Zot pe konbat kont kolonizasyon. Zot pe reziste kont lokipasyon militer. Zot pe sibir Aparteid e zot pe opoz li. Zot prizonye enn leta-de-syez ek 7 Oktob, zot finn kas syez la e sorti depi dan konsantrasyon dan lekel Israel inn anprizonn zot. E se rezon kifer Guvernman Liran pe sutenir zot. Se rezon pu lekel Ansar Allah Huti, kinn nome apre zot lider Hussein al-Huti ki ti diriz revolt 2004, ki finn amenn Ansar Allah opuvwar lor laplipar teritwar Yemenn. Se rezon pu lekel laplipar peyi dan lemond sutenir drwa Palestinn pu existe.
Se rezon pu lekel mwins ki lamwatye Amerikin nepli sutenir Israel. Se rezon pu lekel partu dan lemond zenn ek klas travayer sutenir Palestinn.
Nu finn aprann seki Leta Israel ek laparey deta dan USA pe konplote: zot, Leta Israelyin ek Leta Amerikin, sutenir kolonizasyon prolonze Israel lor Palestinn, lokipasyon militer prolonze Israel lor Palestinn, leta-de-syez prolonze Israel lor Palestinn, ek inpozisyon prolonze enn sistem Aparteid par Israel dan Palestinn ki pli orib ki seki ti ena dan Sid Afrik.
Aster, nu bizin realize seki Israel ek USA inn fer, kan, an plin zenosid, ek anparti, pu deturn latansyon depi sa, premye Israel lerla USA finn exekit akt agresyon konpletman ilegal kont Liran.
Zot pa ti ena okenn rezon pu agres Liran. Okenn.
Zot finn invant pretex amezir zot pe prosed avek zot agresyon: ki Liran sipozeman pa finn respekte sertin teknikalite lor anrisisman iranyom pu fer bom, ki enn mansonz, tandi ki Israel, parkont, finn fer bom nikleer ilegalman ek gard zot sipozeman sekre ek USA pretann zot pa existe. Kan anfet zot byin kone zot existe. Lerla zot dir li enn Leta relizye – Larabi Saodit usi enn Leta relizye, ki buku plis represif, me ni Israel ni USA pann bonbard zot. Okontrer zot siyn Lakor Abraham ar Larabi Saodit; lerla, zot larg laverite; zot ule “sanzman rezim”, parey kuma kolonizater ki kapav desid pu lezot Pep ki Guvernman zot bizin ena.
Pa zis sa, me Israel ek USA komet bann kalite lager ilegal. Israel infiltre selil teroris ek asasinn sivil syantis nikleer ek zot fami. Israel finn asasinn negosyater Iranyin. Sizyem rawn negosyasyon avek alye Israel setadir USA, ti bizin ena lye 2 zur plitar. Ki kalite lager sa? Lerla, USA zis al bonbard fasilite nikleer, kan anfet li ek Liran tulede sinyater Trete Non-Proliferasyon Nasyon Zini. USA bonbard zot.
Donk, kan nu pe dir ki Israel ek USA pe azir dan enn fason ilegal, nu bizin kone ki zot telma dezespere kan zot lanpir pe grene – premye onivo internasyonal, ek dezyem onivo rezyonal – ki zot finn nwaye dan enn nivo barbarism telma ba ki li inkrwayab. Nu bizin fer nu Guvernman izol Israel konpletman, e kas lyin avek USA, olye atas nu avek sa nuvo Trete UK-Moris dan enn lesklavaz fitir depi lanpir US ki pe grene.
Mo ena lasans ki mo finn etidye lalwa internasyonal dan Liniversite Witwatersrand avek Prof. John Dugard, pli ot konseye lekip Sid Afrikin dan ka ICJ kont Israel pu zenosid. Depi lerla, mo finn swiv lalwa internasyonal, inklir vyolasyon USA ek Israel par rapor a lalwa imaniter internasyonal. Rezon pu lekel mo finn ekrir sa lartik la se pu rann li pli fasil pu nu lekter konpran ki exakteman lalwa internasyonal ete, e kuma li inportan pu devlop li e pa detrir li.
Li pa enn nuvo zafer ki US ek Lerop aster pe fer referans a seki zot apel “rules-based order”. Non, li “lalwa internasyonal”. E USA ek Lerop pe fer tu zefor posib pu detrir li.
Seki pa bon avek lalwa internasyonal se ki li santre lor Lerop-US. Kan lalwa internasyonal pe kumans sakuy dominasyon Oksidantal, USA ek Lerop paret prefer detrir lalwa internasyonal, limem, olye ki zotmem bizin swiv seki li dir.
Li enn prosesis etranz pu obzerve.
Me rapel dan tu lepok, se koerans ki gayne, ek koerans li pa militer, u mem zis lider sivil, me li dan lame ek lespri dimunn. E dimunn ki pe reziste kont dominasyon zot enn lafors pwisan. Se nu tu ansam kont seki pe rul e sutenir enn lanpir ki pe grene.
Lindsey Collen
Tradiksyon CC avek kudme AA
