LALIT lor Lakor UK-Moris konsernan Chagos, inklir Diego Garcia
27.05.2025
Sinyatir “Lakor” UK-Moris lor Chagos, inklir Diego Garcia, le 22 Me 2025, semenn pase, par guvernman respektif Keir Starmer ek Navin Ramgoolam mark e lafin klem Britanik lor Chagos, inklir Diego Garcia, e lafin exil Chagosyin depi zot later natal. E li osi komansman enn nuvo form kontrol kolonial UK-US lor Moris ek Chagos, inklir Diego Garcia, e enn nuvo form kontrol sosyal Chagosyin – ki mwin drastik ki zot derasinnman.
Ala seki LALIT panse, apre enn premye diskisyon lor Lakor, inklir so Anex, ki esansyel pu konpran Lakor. Nu’nn osi lir Guvernman Britanik so ‘Explanatory Memorandum’ ki azut eklersisman dan kuma inperyalis get sa ‘deal’ la ek ki kalite zot finn akile e met zotmem koson-dan-dam akoz plis ki 50 banane lalit konstan kont zot kolonizasyon kontiynel, derasinnman Chagosyin ek zot lokipasyon militer Chagos.
Lakor reprezant enn viktwar pu seki zis LALIT ti konvinki pandan tu sa banane la, setadir ki Moris suverin e enn zur sa pu pruve. Aster, Repiblik Moris kapav et potansyelman inifye. Zordi kan demantel British Indian Ocean Territory (BIOT) – nom ti done pu sa lokipasyon ilegal 57 banane – li enn viktwar sa. Selman, Me anmentan, Lakor la osi enn defet an-term bann limit drastik lor kuma Moris pu exers so suverennte kuma inn suliyne dan Anex Lakor, ki form parti integrant Lakor. Morisyin, ki inklir Chagosyin, ankor byin lwin depi kontrol demokratik lor sa parti teritwar nu Repiblik la, malgre ki Konstitisyon dir ki nu bizin pe viv dan enn “leta suverin e demokratik”. Pankor. E langaz servi dan Anex, ki form parti Lakor, klerman an konfli ar Trete Pelindaba pu enn Lafrik san Zarm Nikleer ki baynnding, kiksoz ki VPM Paul Bérenger sipozeman konpran pli byin limem, etan done ki limem ki ti an-sarz sa fame “laliyn pwintiyne” otur Chagos, alepok kan sa trete Nasyon Zini la ti pe met anplas. Lakor Starmer-Ramgoolam, dan so bann premye dizenn mo, efas seki apel pwintiye” depi Trete, seki vedir, Pelindaba pu definitivman kuver Chagos, e asterla, Moris, u ninport ki lezot peyi ki dan Trete, kapav par exanp, fer apel inspekter IAEA. Lefe krim kolonyal lokipasyon militer pe tuzur kontinye.
E Lakor osi reprezant enn viktwar pu Chagosyin ki’nn kriyelman exile par Britanik ek Amerikin pu fer plas pu zot abominab baz militer lor Diego Garcia. Kan dimunn ki’nn ne laba pu kapav vizite aster, e mem kapav swazir pu etablir dan sertin plas laba mem, li osi enn rezon pu selebre. Nu selebre pu seki inn ne laba, pu seki inn byin anvi sa posibilite la. Me kondisyon kuma li spesifye dan Anex, li parey kuma pu enn lokipasyon militer mem. Lakor byin lwin ar “drwa-de-retur” pu Chagosyin, ubyin “liberte muvman”pu tu Morisyin, inklir Chagosyin. Pu ena restriksyon terib lor Chagos an antye su pretex “sekirite baz” – pa zis konsernan Diego Garcia me konsernan “Larsipel Chagos depas Diego Garcia]” kuma li fer referans dan Lakor pu lezot zil kuma Peros Banos ek Salomon. Ninport ek tu desizyon konsernan totalite Chagos pu sibir sirveyans ek kontrol strik Britanik ek US. Atraver enn “Komisyon konzwin”, UK ek Moris pu kontrol tu, e kot Amerikin pu syeze, e pu kapav “donn konsey” lor “fonksyonnman alonterm, efikas e sekirize baz” – ala seki repete dan Lakor. Chagosyin pu gagn drwa etablir selman dan bann plas kot enn minorite Chagosyin sorti. Sa mo “resettlement’ [relozman]” mem, enn term teknik kolonyal ki pa parey ditu ar “drwa-de-retur” u “liberte muvman”. Lakor napa koz reparasyon pu 57 banane lokipasyon militer ilegal teritwar Moris, ni mem reparasyon pu Chagosyin ki’nn derasine depi laba par lafors pu fer plas pu baz militer.
Byinsir, dan LALIT, pu preske 50 an, nu finn konsyaman viz dekolonizasyon konplet Moris ek so reinifikasyon, drwa retur ek liberte sirkilasyon tu Chagosyin, liberte muvman tu Morisyin e fermtir baz militer Diego Garcia. Sa trwa eleman kle pu gayn vre laviktwar, seki nu pankor gayne ziska ler. Pa ankor.
E Lakor la reprezant enn rekil akur-term dan lalit pu ferm baz militer lor Diego Garcia – e sa, enn lepok dan listwar kot Lanpir Amerikin deza dan prosesis pe grene an kaskad dan so prop bankrut finansye ek politik. Moris inn al atas limem ar enn bato ki pe kule.
Donk, si nu kapav savur ki UK, ek so alye, US ki li osi dan lakor, admet an ekri dan premye 13 mo Lakor ki ‘Moris ena suverennte lor Larsipel Chagos an-antye, inklir Diego Garcia”, e si nu kapav selebre dan lazwa ki Chagosyin kikfwa ena plis liberte vizit e etablir lor sertin parti Chagos su sipervizyon intans militer ek birokratik, nu osi konsyan lor rekil akurterm, dan lalit pu ferm baz. Na-pena okenn kantite dolar u liv sterlin ki kapav fer nu abandonn lalit pu ferm tu baz militer etranze ek, kuma pe ferm baz, ferm larad a tu navir-de-ger! Me bon nuvel se ki US, dan so bankrut, par fors pu oblize ferm tu so 800 baz militer etranze e vinn enn peyi ordiner.
E anmemtan, akoz kontrol strik UK-US ena lor baz Diego Garcia, nu note ki Lakor napa plis ki enn but “fey fig legal” pu kasyet pese orizinel kolonizasyon ek vol later pu 100 banane ankor. 100 banane pu komanse, pli presizeman. Nu pe viv ek apresye demantelman iminan ‘British Indian Ocean Territories’, ansyin “fey fig legal” ki ti pe servi avan. Bon debara!
Me li pa’nn ale par limem.
E li napa enn Premye Minis, uswa de u trwa u kat, ki’nn fer BIOT ale.
Leta Morisyin finn azir byin tar, inn fer byin tigit pu fini ar sa lokipasyon ilegal la.
Sanzman pe vinn apre, e kuma rezilta direk, sanzman balans de fors sosyal, prepare lor plis ki 50 banane par lalit kuraze, par batay politik difisil, par lager lor lari fam Chagosyin ek fam LALIT ar Rayot dan Porlwi, par lagrev lafin fam Chagosyin, par lager kont sarz kriminel pu manifestasyon ilegal, par konferans internasyonal ek par trak, par petisyon, par let uver a dirizan dan lemond ek dirizan dan Moris, par diskur dan renyon sindika internasyonal, par rezolisyon renyon internasyonal sosyalis lor sink kontinan, par rezolisyon muvman mondyal Anti Baz (No Bases) ki’nn gagne dan renyon Mondyal Anti Lager, par aksyon konstan pu pran bato al Diego Garcia – enn bato Greenpeace ti pu ale enn premye kut lerla enn laflot antye swiv par deryer (me lerla Britanik inn kas sa muv la par ofer Chagosyin pu “amenn” zot Chagos pu get tom zot fami), par plizyer ka ki GRC inn mete divan zidisyer UK – dan enn ladan, avoka guvernman Britanik inn pas inner-tan atak LALIT pu sey fer lager ant LALIT ek Grup Refizye Chagos, par defet leta UK divan tribinal UNCLOS, dan ICJ, dan Lasanble Zeneral UN kan UK-US inn gagn zis 3 peyi ki’nn vot dan zot faver (apre ki Maldiv inn retir so vot) – e kan koz izolasyon zeo-politik – par UK gagn met deor depi Indian Ocean Tuna Commission, par refi sindika fakter Universal Postal union pu livre zot let, par interogatwar divan lorganizasyon Comprehensive Nuclear Test Ban Treaty. Fek-la, UK-US inn panike kan tu dirizan Arab inn anpes avyon US sirvol zot teritwar u servi baz US ki lor zot teritwar pu atak Liran dan kad plan dyabolik Israel pu “terminn enn fwa” so zenosid dan Palestinn.
Donk, seki nu bizin konpran se ki “lalit kontinye…”
Anu pran enn lexanp; dan Annex 1, su seksyon “Chagos Archipelago beyond Diego Garcia”, anba su-seksyon “Mauritius security Review”, Lakor dir: “4. Avan ki apruv ubyin exekit enn propozysion pu:” … “b. tu propozisyon pu devlopman lor teritwar terest Larsipel Chagos depas Diego Garcia, Moris bizin fer enn Security Review an-akor ar pargraf 6.” Paragraf 6, lerla atas lame Moris ar konsiderasyon UK ek US lor lefet ki sa kalite devlopman dan enn lot lil, kuma Peros uswa Salomon, ena lor efikasite ek sekirite baz militer Diego Garcia.
Donk, ena enn lalit byin difisil pu re-inifye nu peyi ki pe vini, pu organiz pu ki ena liberte muvman pu tu Chagosyin e pu tu dimunn dan Repiblik, lor tu later ek lamer, e pu ferm ek netway baz militer US lor Diego. Dan sa fason la, nu tu nu kontribye dan aret zenosid kont lepep Palestinn, men kan Trump finans e servi Diego Garcia dan so sutyin pu sa zenosid atros la.
LALIT
