Muvman Etidyan Me 1975- enn temwanyaz
19.05.2025
Gran manifestasyon etidyan Kolez Moris an Me 1975 ti arive dan enn lepok spesifik. Sa lepok la dan lemond ti ena muvman kontestasyon parmi lazenes ki ti pran lanpler sirtu lafin bann lane 60. Bann zenn sirtu etidyan liniversite ti pe organiz lokipasyon kempes, lamars protestasyon kont lager, aksyon kont represyon. Par exanp ti ena imans manifestasyon lari kont lager Vietnam dan Lamerik, dan Lostrali, Litali, Langleter, Lalmayn, dan Zapon e plizir lezot pei Lazi, Lafrik ek Lamerik Disid. Anmemtan ti ena muvman kont Aparteid, lalit pu dekolonizasyon, pu liberasyon fam e kont tu form opresyon. Buku zenn dan Moris sa lepok la finn inflianse par sa lelan rebelyon e mobilizasyon demas la onivo internasyonal la.
Dan Moris lane 70 klas travayer e lazenes kumans organize kont reyn Travayis-PMSD. Ena lagrev dan transpor, dan lindistri sikriyer, dan lepor, minisipalite. An 1971 guvernman Travayis-PMSD met leta dirzans, fer ferm militan MMM e aktivis sindikal e ranvway eleksyon zeneral. Represyon vinn pli dir me muvman kontestasyon kontiyne. Enn veritab lopozisyon kont puvwar anplas kumans leve. Dan liniversite Moris ek plizir kolez literatir Marxist, lagazet Soley Ruz (lagazet MMMSP) ti pe sirkile. Ena protestasyon dan kolez.
1975
An 1975 mo ti etidyan Kolez New Eton, Rozil. Mo ti dan Form 4. Alepok kolez ti peyan. Bann paran ti bizin pey ant Rs 35(pu Form 1) ziska Rs 50 (pu Form 6) kuma fiz kolez par mwa. Sa fiz mansyel la ti reprezant buku dan bidze bann fami travayer. Zelev ti amenn sa kas la sak mwa, peye ar zot prop lame. Ena buku paran ti pe gayn difikilte pey kolez. Dan plizir kolez ladireksyon ti exize ki tu fiz bizin peye anavans sak mwa oplitar le 10. Anfet buku etidyan pa ti kapav amenn zot kas ziska sa dat la, me ti reysi zis kan lafin dimwa koste. Alor etidyan kolez prive ti konsyan sa problem ekonomik la. Zot ti pe realize kimanyer zot paran pe peye pu zot ledikasyon e osi kimanyer zot pena mem fasilite ki kolez deta.
Anfet depi kumansman lane ’75 ti ena konfli ti pe kumans leve dan buku kolez inpe partu dan pei. Etidyan kolez diferan rezyon ti pe ankoler, ti pe proteste, ti pe mem fer sit-inn kont mank lantretyin infrastritir, mank lekipman dan laboratwar, mank profeser, ogmantasyon fiz mansyel. Mo rapel enn grup etidyan New Eton ti fer konplint ar ladministrasyon kolez depi Fevriye akoz zot lasal klas ti kule kan lapli tonbe. Me ti ena osi protestasyon kont konteni ledikasyon akoz kerikilem ki nye listwar Moris, akoz politik langaz ki reprim langaz Kreol, akoz enn form lorganizasyon lekolaz e size ki anseyne ki propaz sexism e ki anmemtan nuri divizyon kominal-relizye. An gro kapav dir ti deza ena enn klima kontestasyon parmi etidyan tu kolez, ki li prive uswa deta, kont lotorite akoz disparite onivo infrastriktir ant diferan kolez, me osi akoz konteni-mem ledikasyon.
Lamars ver Port Louis
Depi plizir semenn avan le 20 Me nu ti tann dir pu ena lagrev dan kolez. Kuma nu ti pe gayn linformasyon? Dan mo klas nu ti ena enn grup kamarad ki ti pe swiv tu seki bann pli gran, dan Form 5-6 fer. Mwa, mo ti ena enn kuzin dan Form 6 dan mem kolez ki ti aktif dan buku aktivite sportif ek kiltirel onivo New Eton me osi ar etidyan lezot kolez. Li ti konn inpe plis lor seki pe koze ek devlope ant etidyan. Atraver li nu ti pe gayn linformasyon lor lamars.
Alor kumsa ki nu kone depi avan ki pu ena enn lamars le 20 Me ver Port Louis. Dan nu klas enn grup zelev nu ti fini deside ant nu ki nu pu zwenn sa lamars la. Sa zur le 20 Me 1975 gramatin dan lakur lekol ti ena grup-grup etidyan inpe partu. Lerla enn sertin moman tu etidyan prezan finn kumans rasanble akote lantre Kolez e kumans marse ver larut Royal. Kan ariv kot Plaza ti ena par santenn etidyan lezot kolez Rozil, depi Queen Elisabeth, Eden, Patten finn zwenn lamars. Lari ti ranpli ar plizir milye etidyan diferan kolez, garson-tifi, depi Form 1 ziska Form 5 pe marse e manifeste. Kan ariv Coignet mwa ek enn kamarad klas, nu ti aret kot enn latelye kordonye pu gard nu sak lekol laba. Kumsa nu lame ti lib, nu ti krwar, si zame lapolis rod malmenn nu. Mem nu ti dan Form 4, nu ti fini prevwar sa posibilite la. Li ti fasil sa lepok la pu dimunn ede, pu gayn sutyin. Travayer, kuma kot sa latelye kordonye, anzeneral ti sutenir revandikasyon etidyan.
Dan lamars ti ena enn latmosfer ranpli ar determinasyon. Ti ena buku lantuzyast, e nu ti santi enn espes solidarite kuma zame nu’nn viv. Parmi bann revandikasyon lamas etidyan ti ena: dekoloniz sistem ledikasyon, ki pena disparite ant kolez, itiliz langaz Kreol dan lekol, pu plis egalite ek liberte dan ledikasyon. Amezir sa lamare zenn ti pe diriz ver Port Louis laful ti pe grandi avek etidyan lezot rezyon. Mo ti zwenn etidyan kolez depi Lesid, ena depi Mahebourg. Buku profeser ti solider ek ena ti zwenn dan lamars.
Kan ariv pon Gran Rivyer, enn kantite Riot ti forme laba. Zot ti kareman blok lamars, reprim etidyan kut gaz, kut matrak. Laful ti disperse anba pon, lor kolinn Latour Koenig. Plizir etidyan ti arete. E landime, swit a sa represyon lavey kot Pon GRNW, telman ti ena enn gran lakoler ki ti ena manifestasyon ek barikad dan Rozil ki mo finn temwayne. Sa mem zur la RIOT ti rant dan kolez New Eton, matrak zelev dan klas e dan lasal laboratwar. Alor, li ti enn konfrontasyon byin dir. Li ti anmemtan enn kontestasyon kont enn sosyete inegal e represif. E sa gran mobilizasyon ek kontestasyon kolektif etidyan la finn kit so tras e amenn bann aki kuma drwa devot apartir laz 18 an, kuma ledikasyon gratis. Me osi finn ena dan lelan muvman Me 75 kreasyon plizir grup kuma LALIT, LPT, MLF ki zordi 50 an apre, pe kontiyn gard vivan lespri muvman Me 75 e amenn lalit kont tu kalite represyon Leta, lalit pu aret reprim langaz Kreol, pu dekoloniz sistem ledikasyon, pu ferm baz Diego, pu aret zenosid lepep Palestinn, kont inegalite e pu plis liberte.
Alain Ah Vee (sa lartik la baze anparti lor enn text ki finn pibliye lor web LALIT lalitmauritius.org)
