LALIT adres enn let a nuvo Minis Ledikasyon lor nesesite reform kuraze ek irzan sistem ledikasyon

13.01.2025

 Vandredi 3 Zanvye de manb LALIT, Alain Ah Vee ek Cindy Clelie finn al kit enn let Minis Ledikasyon, Mahend Gungapersad, atraver so sekreter dan biro MITD, Fenix. LALIT fer apel a Minis pu amenn reform kuraze ek irzan par pran an konsiderasyon nesesite introdwir langaz Kreol kuma medyom lanseynman.

Nu pe pibliye konteni let la.

A Minis Ledikasyon ek Resurs Imin,

Lonorab Mahend GUNGAPERSAD

Level 3, MITD House,

Fenix.

2-Zanvye-2025

Misye Minis,

Nu akeyir ou linisyativ antan ki nuvo Minis Ledikasyon ek Resurs Imin pu organiz enn “Assise de l’Education” an Avril 2025 ek usi, ki ou finn fini,  kumans ena rankont avek diferan partner sekter Ledikasyon. Sistem Ledikasyon Repiblik Moris nesesit reform kuraze ek irzan, ek luvertir despri ek determinasyon ou pe montre neseser pu sa kalite sanzman la.

Kuma ou sirman kone, LALIT finn aktif lor buku lane pu promuvwar enn sistem ledikasyon ki viz ful devlopman tu zanfan. Nu kone ki sa ou bi, usi.

Sepandan, nu santi ki sistem kolonyal aktyel, ki finn pran form otur Lindepandans an 1968,  mem avek ledikasyon segonder gratis ki finn introdwir apre revolt etidyan Me ’75 – pa zis pa pe reysi amenn devlopman zanfan, me pe anfet fer ditor tu nu zanfan. Ditor nu pe koze se kan pe siprim langaz maternel dan lekol.

Samem size, setadir lefet pe siprim langaz maternel dan lekol – ki nu pe propoze vinn “santral” dan preparasyon “Assise de l’Education”.

Li bizin santral dan ninport ki polisi langaz rasyonel, rezone ek modern. Kuma ou finn presize dan enn fason sibtil me for dan ou konferans de pres [defimedia.info, 23 Desam 2024] lor kestyon medyom lanseynman ki “Nu bizin get enn ku kimanyer zordi nu bizin ena enn lot fason rezone pu ki nu bann zanfan nu anseyn zot dan enn langaz ki koresponn a zot bezwin”. Anplis zordi, ena enn konsansis ki kan servi langaz maternel pu anseyn literesi zanfan Morisyin, li koresponn a zot drwa pu zwir liberte dexpresyon ek zot drwa pu aprann.

Dan LALIT, pu premye lamwatye preske 50an travay lor polisi langaz, nu finn met lanfaz lor itilizasyon langaz maternel pu literesi ek nimeresi, pu meyer rezilta dan lexame e pu zanfan dan klas travayer, e pu zanfan depi grup pli mizer. Me, apepre 25an desela, nu finn gayn enn sok kan nu’nn realize, ki ena enn rezon pli profon pu servi langaz maternel kuma medyom zis kuma enn mezir nivo ledikasyon: nu finn realize, dan enn sesyon breynnstorming dan LALIT lor “langaz imin”, ki zanfan, kuma adilt, fer zot “refleksyon” dan langaz maternel. Langaz li nu inik mwayin pu fer nu “refleksyon”. Nu langaz maternel li nu mwayin reprezant dan nu latet, dan enn fason tutafe natirel, tu linformasyon depi andeor.  Li usi inportan pu reprezant andan nu latet tu nu santiman nu ena dan nu leker, ek tu panse nu ena ar lezot parti nu servo. Se seki fer nu imin. Ena enn kozri merveye ek kurt lor ki exakteman langaz imin ete, an term evolisyon, par fe-Prof. Derek Bickerton, enn gran panser lepok aktyel ki gid refleksyon lor la. [Klik lor On human Language and Mauritian Kreol by Prof Derek Bickerton - https://www.youtube.com/watch?v=y-ujByVEuu8].

Zanfan devlop sa skil “panse” ek devlop zot kognisyon dan langaz maternel. Li enn prosesis natirel. Kan langaz maternel, langaz natirel zanfan – ki zot servi dan lakur lekol, dan vann, dan dispanser, dan laplenn, anfet partu dan Repiblik- li siprime lekol, nu realize ki savedir ki zanfan – pa zis zanfan avek difikilte aprantisaz, u zanfan ki sosyalman dezavantaze, me tu zanfan – pe sibir ditor dan devlopman natirel kognitif. Zot kapasite panse, zot kapasite rezone, pu analize syantifikman, pu “sakenn fer so lespri travay”, pu zwe avek konsep matematik ek filozofik abstre e pu konpran kozalite – ki arive ase natirelman dan langaz maternel- sistem ledikasyon pe interfer ar tusa devlopman ki natirel la.

Dan enn “Hearing Internasyonal” ki so tem ti “Ditor ki fer zanfan kan siprim Langaz Maternel dan lekol” ki lasosyasyon Ledikasyon Pu Travayer (LPT) ti organize an 2009, finn evalye sa sipresyon la. Rapor prezante par “ziri” internasyonal finn konklir ki: kan siprim langaz maternel,  li pa zis fer ditor emosyonel ek kiltirel tu zanfan, me li usi fer ditor intelektyel ek kognitiv.  Dan Rapor zot explike ki ditor kognitiv vedir-- ki zanfan (inklir seki fer “byin” dan lexame ubyin mem fitir lorea) depann lor aprann-par-ker olye lor konpreansyon. Sa anpes devlopman kognitif normal tu zanfan. Sertin pa pu kapav ni lir-ni ekrir apre onz-an lekol, sinker-tan par zur. Lezot pu vinn exper dan memoriz text e re-gargariz zot. E ditor emosyonel savedir zanfan so lemosyon pe reprime intansyonelman. So sintom trakas dimunn; zot deplor e denons ogmantasyon “vyolans” parmi zanfan. Nu tu temwin abi-verbal parmi lazenes dan bis, lor lagar, dan lakaz, lor sime, ek dan lekol. Rezon kifer sa pe arive li kler. Lalwa fors paran avoy zot zanfan lekol ziska laz 16an, e dan lekol zot langaz maternel pe siprime.

Dapre laplipar dimunn zot estimasyon, apre siz-an ledikasyon formel, apepre 35% a 40% zanfan pa kapav ni lir ni ekrir dan okenn langaz, kan nu servi definisyon sinp ki UNESCO done, tandi ki seki briyan dan lekol, briye, parski zot depann lor aprann-par-ker a enn degre alarman, ki plitar konpromet zot kapasite rezone dan enn fason efisyan, sirtu kan pe servi konsep abstre.

An 2015, FMI ek Labank Mondyal finn atir latansyon lor sif byin ba pu Moris lor kapasite lir avek konpreansyon dan letid konparatif PISA (Program Internasyonal pu Evalyasyon Etidyan) ki fer par OECD (lorganizasyon ansarz koperasyon ek devlopman ekonomik) lor 15an dan 75 peyi (lamwatye ladan pei dan OECD, lamwatye “peyi partner”). Moris klase selman 56em lor 75 peyi. 

Alor mem si sekter ledikasyon ena pli gro bidze konpare ar lezot Minister, ena infrastriktir lekol relativman ase bon dan tu rezyon Repiblik, ki lor buku plan ena edikater byin an-trene a tu nivo sistem, rezilta napa bon.

Depi ki ou finn pran ou fonksyon antan ki Minis Ledikasyon finn ena enn kantite komanter dan medya ki met lanfaz lor problem dan sistem ledikasyon e propoz solisyon. Me, mem si kestyon nomb kredit pu admisyon dan Lower 6, kestyon ranplas Extennded Program ki pe eswe par enn meyer formil, problem itilizasyon medya sosyal e mem portab par zenn zanfan dan lekol, zot bann size inportan, pa finn ena okenn deba serye lor petet rezon prinsipal defo sistem, e, pli inportan, lor ditor ki pe fer zanfan par sa mem sistem ledikasyon la.

Ditor ki pe fer dan lekol klerman bizin adrese, e adrese imedyatman, an partikilye parski lekol li obligatwar ziska laz 16an. Savedir zanfan forse pu sumet a enn sistem ledikasyon ki an 2009 ti truve kupab pu “ditor”. Tusala pu dir, ankor, ki nu apresye ki ou finn met lor azanda sa kestyon ki buku evite par expre.

Laplipar komantater finn literalman evit mansyonn kestyon polisi langaz ki fer ditor, e ankor pe kontinye, dan tu lekol guvernman. Enn polisi ki siprim langaz maternel plis ki 90% dimunn, Kreol Morisyin, ki sirtu, pli inportan ankor, nu vernakiler. Sa polisi langaz ki arkaik, retrograd e ki finn pruve danzere li enn leritaz kolonizasyon. Langazman konstan dan LALIT dan nu zefor pu sanz sistem ledikasyon, sirtu itilizasyon enn langaz etranze kuma Angle kuma medyom lanseynman, form parti enn lalit zeneral e kontini pu dekolonizasyon, pu liber nu teritwar depi tu form lokipasyon kuma lokipasyon illegal militer US-UK ek kolonizasyon Chagos-Diego, pu konplet nu prosesis dekolonizasyon.

Dan LALIT, nu anfaver enn ledikasyon miltileng baze lor langaz maternel.

Nu anfaver introdiksyon “dual medyom” Kreol-ek-Angle – pu tu text, devwar lakaz ek lexame – kumans avek de size ena konteni, Syans ek Matematik, e kontiyn servi li depi Grad 1 ziska lafin segonder, ek pu letid pli puse usi. 

Nu panse ki refi pu servi rises langaz maternel kuma medyom lanseynman li rezon santral esek nu sistem ledikasyon aktyel. 

Anplis itilizasyon langaz maternel kuma medyom li esafodaz neseser pu ariv ot-nivo milti-lingwis. Buku resers ek pratik edikatif finn montre sa. Nu fer referans a letid lor letan par fe- Prof. Jim Cummins, edikater. E, dan lemond modern, pu konn plizir langaz byin, kuma enn konesans ot-nivo atraver enn dimunn so premye langaz, li enn lavantaz. E fe. Prof. Tove Skutnabb-Kangas, eminan lingwis finn anseyn nu kuma zanfan bileng ek miltileng ena lespri pli inovater. Dan enn lekcher dan Minisipalite Por Lwi an 2002, organize par LPT, li finn explike ki resers montre ki seki bileng ot nivo fer pli byin ki seki monoleng dan buku diferan tes. Zot kognitivman pli flexib, zot fer pli byin dan refleksyon diverzan, setadir zot kapav truv plizir solisyon a enn problem e zot aprann lezot langaz pli vit ek pli byin.

Kuma ou kone, UNESCO ek buku linstitisyon internasyonal rekoni promuvwar itilizasyon langaz maternel pu anseyn literesi de baz ek pu akizisyon konesans e atenn ot nivo milti-lingwis.

Depi 1953 UNESCO proklame ki “zelev bizin kumans lekol atraver medyom langaz maternel e ki itilizasyon langaz maternel bizin kontinye pli lontan ki posib dan ledikasyon.”

Ombudspersonn pu Zanfan dan so rapor 2017-2018 dir ki “Dan kontex Morisyin, mo kwar ki model program ledikasyon bi/miltileng baze lor langaz maternel kapav apropriye.”. Rapor la usi konsidere ki “itilizasyon Kreol kuma medyom lanseynman dan ledikasyon primer dan Repiblik Moris kapav fasilit akizisyon langaz Franse ek Angle e amelyor nu zanfan zot kapasite lingwistik an zeneral ek performans akademik.”

Nu, ek buku lezot lorganizasyon dan Moris, finn travay ek prodwir materyel inportan lor itilizasyon langaz maternel dan lekol baze lor lexperyans terin. Se pu sa rezon la ki nu pe propoze ki kestyon ledikasyon miltileng baze lor lang maternel, enn pwin santral lor lekel nu bizin fokes nu latansyon dan preparasyon “Assise de l’Education”.

Antan ki enn ansyin Minis Ledikasyon Dr. Vasant Bunwaree an 2011 dan Forum Nasyonal lor Ledikasyon, dan so diskur luvertir, tinn pran enn pozisyon formel lor itilizasyon langaz Kreol dan lekol. Sa finn amenn kreasyon Akademi Kreol Morisien (AKM) ek introdiksyon efektif Kreol kuma size dan lekol primer an 2012. Apre duz an anseyn Kreol dan primer ek segonder nu ena enn kantite lexperyans ek zuti inportan neseser pu itilizasyon Kreol kuma medyom. Zordi nu ena enn manyel Gramer Kreol pu profeser ki AKM finn prodir. MIE ena so prop Departman Kreol. Ena par santenn profeser kalifye pu anseyn Kreol kuma size, e ki finn metriz lekritir nu lang. Par milye zanfan pe deza etidye Kreol dan lekol. Anplis, Institi pu Letid Zidisyer ek Legal (Institute for Judicial and Legal Studies) pe donn kur lor Kreol pu transkrayber Lakur ki zot transkripsyon li klerman an Kreol. Liniversite Moris ek Open University tulede ofer diferan kur lor Kreol.

Alor nu pe re-afirm nu pozisyon baze lor prinsip ek lor letan pu introdwir Kreol, kumanse ar Kreol ek Angle, kuma medyom lanseynman pu anseyn size ar konteni kumanse avek seki plis abstre an premye, kuma Matematik ek Syans dan tu lekol. Par medyom nu pe dir ki tu explikasyon formel dan klas, tu liv lekol, tu lexame ek devwar, usi byin ki lexame ekrit ek oral bizin fer an Kreol (u Kreol ek Angle). Sa nuvo polisi langaz pu byin vit kumans amenn lafin ditor ki pe fer tu nu zanfan e prepar sime pu enn sistem ledikasyon inklizif ki pran swin epanwisman tu nu zanfan.

Manb LALIT finn organiz par duzenn renyon lor letan avek PTA dan lekol Primer partu dan peyi. Nu finn truve ki enn u de renyon disip zot laper. Sindika Profeser enn partner esansyel pu konvink profeser ki itilizasyon langaz maternel pu usi amenn lavantaz pu zot, anterm satisfaksyon dan travay.

Klerman, pu neseser ena ankor plis treyning profeser.

Nu pe inklir enn lalis kurt dokiman kle ki sutenir argimantasyon pu itilizasyon langaz maternel dan lekol.

Sinserman,

Alain Ah Vee ek Cindy Clelie

Pu LALIT

Lalis dokiman:

-Lor Langaz Imin ek Kreol Morisyin par Prof Derek Bickerton - https://www.youtube.com/watch?v=y-ujByVEuu8

- Rezime Rapor Tribinal(Hearing) LPT 2009: http://www.lalitmauritius.org/.../LalitMauritius...

- Program LALIT lor Langaz: 2003 [https://www.lalitmauritius.org/.../LalitMauritius...]

- Program LALIT lor Ledikasyon 2007: [https://www.lalitmauritius.org/.../LalitMauritius...]

- Program LALIT lor Ledikasyon 2019.

- Deklarasyon Komin anfaver medyom Kreol-Angle, 2019.

- Papye depi Kolok LALIT lor Kreol Ekri ek Dekolonizasyon 2018.

https://www.lalitmauritius.org/.../lalit-open-symposium.../

- Papye depi Kolok LPT Colloquium lor Langaz 1977, 2001 and 2023.