Enn Sistem Labank Pu Lepep- Let a Dr. Rama Sithanen, Guverner Labank Moris, e Chermenn FSC
10.01.2025
Ser Rama Sithanen,
U de nominasyon resan, swit a dernye eleksyon zeneral kot Alliance du Changement finn gayn totalite syez eli, plas umem dan enn pozisyon privilezye, filozofikman parlan, kot u ena enn rol santral dan protez lepep depi investisman riskan pu zot sevings ek pu zot fon pansyon, osi byin ki riskan pu sa sistem ki okip sa bann aktivite la.
U dan enn pozisyon pu asire ki demokrasi elarzi pu anglob provizyon enn servis labank an sekirite e usi enn bon servis labank pu tu dimunn. U rol partikilyerman inportan etandone Leta rann li ilegal pu fer tranzaksyon an kash lao enn sertenn montan pu lasosyasyon ek sindika, e lao Rs 300,000 pu ninport ki tranzaksyon: sa fer li obligatwar pu lamas travayer, zot lasosyasyon ek sindika, klas mwayenn, tit-antreprener ek mem pansyoner, pu ena rekur a labank ek lezot institisyon finansye pu et an mezir pu aste uswa vann item esansyel, sa inklir zot lakaz uswa zot veikil – oka kontrer zot kapav gayn purswit okriminel, fer prizon.
Alor, nu pe ekrir u, pu nu kontextyaliz li an term plis teknik ek legal, kuma nuvo Guverner ek Chermenn Labank Moris, avek responsabilite pu promuvwar enn devlopman ekonomik Moris ordone ek ekilibre e pu asir enn sistem finansye stab ek solid, e usi antan ki nuvo Chermenn Financial Services Commission, ki ena rol pu redwir risk dan institisyon finansye non-banker.
Dan sa kontex la, dan LALIT nu panse ena enn nesesite irzan pu separ labank detayan [retail banks] depi labank investisman [investment banks] dan nu sistem finansye.
Ena plizyer zistifikasyon pu enn tel demand. Me, an realite, dan lefon enn tel demand neseser pu prezerv/protez sistem finansyelimem depi enn kriz sistemik ki kapav antrenn so kolaps/ekrulman avek konsekans grav pu tu dimunn. Kriz finansye global 2007-2008 demontre dan enn fason kler ek net domaz potansyel kan enn gran parti fon sevings ek fon ti-komers ki dan labank detayan servi par bann labank investisman ubyin seksyon investisman dan bann labank pu bann tranzaksyon kot ena buku pli gro risk, sirtu aktivite spekilasyon, tel aktivite kapav provok ekrulman sistem la dan so totalite.
Anplis, kuma dan buku lezot pei, sistem banker ek finansye dan Moris li extreman konsantre otur enn ti poyne institisyon dominan dan sekter la. Enn tel sityasyon kolport risk sistemik enorm kuma mem IMF [International Monetary Fund] inn suliyne pandan plizyer lane.
Enn lot rezon mazer lor nesesite separ aktivite labank detayan depi aktivite labank investisman se pu protez larzan sevings depozan, dimunn ordiner ki gard larzan dan labank. Depozit dan labank detayan inklir sevings klas travayer ek klas mwayenn, pansyoner ek lezot dimunn avek ti reveni. Li responsabilite regilater ek Leta pu asire institisyon banker ek finansye prive protez sa kategori fon sevings. Dan buku zirisdiksyon, pei zot kad legal, sirtu apartir kriz finansye 2007-2008, regilater ek Leta finn usi met anplas plizyer diferan plan garanti depozit pu protez larzan depozan. Enn separasyon aktivite fon sevings depozan depi aktivite finansye investisman pu al dan mem direksyon.
Dan mem lord lide, bizin met an viger reglemantasyon pu garanti ki okenn fon travayer (inklir fon pansyon) pa pu kapav servi pu finans aktivite labank investisman uswa pu finans bann proze/antrepriz kot ena buku plis risk. Asterla mem, kan nu pe ekrir u, ena sa investisman otur Rs1.5 milyar depi Fon Nasyonal Pansyon [National Pension Fund] ek National Savings Fund potansyelman avek gro risk dan United Investments Limited (UIL) ki vinn suliyn exakteman sa kalite risk la.
Separasyon labank detayan depi labank investisman pu kree kondisyon pu depozit sevings/komersyal pu (re)deplway anver finans aktivite pu ranfors kapasite prodiktif e osi rezilyans pei, e adres bezwin devlopman. Enn lexanp klasik se pu finans proze pu amenn suverennte alimanter ki pu anmemtan kree lanplwa, ogmant kapasite pu exporte, zener deviz, ranforsi nu rezerv deviz ek kontribiye pu amelyor nu balans peman osi byin ki mat inflasyon.
Anplis, kan redeplway fon sevings/komersyal ki avan ti pe servi dan finansman aktivite labank investisman, fon la vinn aksesib pu servi dan enn fason diferan. Ase vit nu kapav atann labank detayan pu ogmant kantite lorn zot done pu lozman, sa asontur pu diminye to lintere kan pran larzan prete ar labank, ki li asontur pu buste larzan ki ena pu proze lozman (inklir lozman sosyal) e benefisye dimunn ki pran lorn.
Plan lorn pu “proze ver” setadir ki konpatib avek lanvironnman pu usi benefisye depi re-deplwaman fon sevings e fon komersyal dan tu sa labank detayan la.
Kontrol ek zesyon risk asosye avek lorn lor sa seri nuvo aktivite pret larzan pu relativman pli fasil dan enn lanvironnman kot ena enn bon reglemantasyon labank detayan ek komersyal. Sa li kontraste avek gro risk ek bruyar dan lemond labank investisman.
Enn lot febles ki bizin adrese, se sirtu mankman dan kontrol zeneral lor sekter finansye non-banker. Enn tel sityasyon expoz nu a posibilite kot institisyon finansye non-banker al inplike dan aktivite avek gro risk kot met anperil larzan kontribiter, kuma par exanp kontribisyon ek prim lasirans pu dimunn ki kontribiye dan enn lasirans. Morisyin finn konn krash bann Ponnzi kuma Whitedot ek Sunkai, fer nu rapel bann tel danze.
Ranfors kontrol overorl lor sekter finansye non-banker pu kree kondisyon pu evit risk emerzans enn “sistem banker paralel”konsekan e mal reglemante ki kapav met an peril totalite sistem finansye (seki anfet finn arive dan buku gran sant finansye dan USA, UK ek Linyon Lerop ek Zapon dan bann lane avan kriz finansye 2007-2008 akoz pa ti ena sa kontrol overorl la).
Dan sa kontex la bizin konsider sa posibilite pu al ver enn sel lotorite regilater ki pu reglemant e kontrol sekter finansye dan so totalite, e sekter labank e sekter non-labank. Sa pu fasilit met anplas enn kad kontrol buku plis solid pu sekter finansye dan so totalite. Kapav mem argimante kimanyer enn tel apros olistik pu pro-aktivman kontribiye pu mem anpes diferan kalite move pratik, kuma seki finn anfet kontribiye ver, e finn al kilminn dan, krash finansye BAI-Bramer 10-an desela.
Revokasyon an 1999 seki ti apel “Glass-Seagall Act” dan USA, vo lapenn rapel, ti enn fakter mazer ki finn kontribiye dan kriz finansye 2007-2008. Revokasyon sa lalwa la finn prepar terin pu labank detayan (retail banks) pu ankor enn fwa, apre 66 banane, amalgame. An 1933, USA ti pas lalwa Glass-Seagall Act presizeman pu separ labank detayan depi labank investisman par dekret amalgam sa de sekter aktivite finansye ilegal. Buku lezot pei finn swiv, atraver pas lalwa similer pu rann sa kalite amalgam la ilegal. Kifer? Akoz sa amalgam labank detayan avek labank investisman li ti prinsipal “katalist” krash Wall Street an 1929. Listwar byin suvan ena buku anseynman.
Li posib u pa okuran sa degre mank direspe avek lekel labank tret so bann kliyan ordiner. Purtan, se sa bann mem kliyan ordiner zot larzan ki kolektivman kontribiye a larises labank, kuma u devet kone. Li enn larises enorm. Mank servis apropriye pe telman kree enn gran vag lakoler ki pu ase vit pran enn form expresyon kolektif si pa pran bann mezir apropriye, idealman atraver separ sa de sekter la, setadir fer labank detayan vinn separe net depi labank investisman.
Akoz, sinyater sa let la, e lezot parmi nu dan lidership LALIT deza konn u personelman atraver deba lor kestyon ekonomik e lor sistem elektoral, nu kone ki u byin anfaver enn difizyon/sirkilasyon osi larz lide, e ki u anfaver stimil deba lor tu kalite isyuz Repiblik, alor nu pe pran liberte pu nu “korl” a u vinn usi aksesib a piblik.
Sinserman,
Ragini Kistnasamy ek Lindsey Collen, pu LALIT le 8 Zanvye 2025
Tradiksyon depi versyon orizinal Angle a Kreol: 9 Zanvye 2025
LALIT
