LALIT fer Seremoni Solanel Tiraz-osor pu Bezwin Best Loser System
19.10.2024
Kandida LALIT finn fer enn seremoni solanel Zedi. Li ti otur enn tiraz osor pu determinn ki swadizan “kominote” sak nu kandida dan eleksyon zeneral pu inskrir lor Nomination Paper pu eleksyon zeneral kot kandida bizin inskrir enn “kominote”. Alor, enn apre lot, pandan Konferans depres, kandida LALIT finn met zot lame dan enn bursak ki kontenir 4 dat, kot lor sak dat marke ar let alfabet kuma abrevyasyon sa 4 “kominote” ki apandis (sedil) lafin Konstitisyon Moris obliz nu swazire.
Sak kandida finn tir enn dat depi dan bursak. Lapres finn truve. Enn manb LALIT finn inskrir seki ekrir lor sa dat la akote nom sa kandida la. Sa-mem ki sak kandida LALIT pu mete lor so Nomination Paper. Lerla, li remet dat la dan bursak. Li vinn tur pu lot kandida fer mem zafer.
Si nu pa fer sa e kumsa determine ki pu mete lor Nomination Paper pu eleksyon zeneral, nu pa kapav rant dan eleksyon pu prezant nu program – enn program ki baze lor nu Kongre 6-zur, nu liv Filozofi LALIT, nu 2yem liv Stratezi LALIT, e nu “12 Pwin Platform Elektoral 2024”. Sa vedir sel parti ki ena enn veritab “proze de sosyete”, enn vre “program politik” avek enn stratezi politik, e pa zis enn program ki pankor pibliye, swa ki rezime dan enn lalis “mezir” disparat ubyin “valeurs” vag. E, pu ki nu poz kandida pu sa program la, deryer enn parti, nu oblize inskrir kiksoz.
Kandida ki ti fer tiraz-osor Zedi divan lapres ti, dan Sirkonskripsyon Nimero Enn, GRNW ek Port Louis Wes: Rada Kistnasamy, Sarah Naraina ek Laval Yves.
Dan Sirkonskripsyon Nimero 13, Riviere des Anguilles ek Souillac: Alain Ah Vee, Cindy Clelie ek Rajni Lallah.
LALIT finn deside pu aliyn kandida dan 2 sirkonskripsyon pu sa eleksyon la – enn lavil, enn lakanpayn.
Lindsey Collen ti explike kifer nu fer sa aksyon pu opoz sa klasifikasyon lepep Moris antye, osi byin ki klasifikasyon kandida dan eleksyon zeneral, par sipozeman kat diferan “kominote”.
Lorizinn sistem bes-luzer (baze lor seki Lindsey ti dir e lor so nots)
Sistem bes-luzer ti invante dan bann lane ’60 literalman pandan lepok “bagar rasyal”, setadir “lager kominal”. Dan sa bagar la, plis ki 100 dimunn tuye. Plis ankor ti blese. Ena zot lakaz ti brile net. E zame pa finn ena ka o-kriminel pu tu sa krim la. Pli buku dimunn ankor ti oblize fwir zot landrwa, enn gran nomb ladan pu debon. Alor, lepok kan gayn Lindepandans an 1968, kominalism ti byin for.
Ena sertin lepok, kuma otur bagar rasyal, kan konsyans kominal li byin for, Lindsey finn explike, ena osi ena lezot lepok kan konsyans kominal diminye net.
Alor, alepok, bi sistem bes-luzer, ti pu kont-kare lefe kontrer ki ti riske ena enn tel lepok, dan rezilta ki eleksyon ti kapav prodir, dan enn tel kontex kot fek ena bagar rasyal. Bi sistem bes-luzer ti onorab. Dayer, li ti definitivman pa osi move ki lot propozisyon lor latab: parti dedrwat anti-lindepandans ti ule ena rezis elektoral diferan pu diferan swa-dizan “kominote”. Sakenn vot dapre so rezis! Alor sistem bes-luzer ti definitivman pli bon ki sa. E, kuma Lindsey finn dir, so bi ti onorab.
Me, so lefe li pa ti bon ditu pandan enn lot lepok plitar, kan konsyans kominal bese net, kan konsyans deklas parmi lamas dimunn telman for ki totalite klas travayer finn inifye dan enn sel gran muvman lagrev, kuma an 1979, kot kominalism ti fonn net, e kan lamas dimunn ti telman anfaver egalite ki zot finn prodir enn eleksyon 60-0.
Sa lepok la, ariv 1982, ti pu fasil net pu MMM-PSM amand konstitisyon pu nom 8 bes-luzer, anplas lor baz kominote, swazire lor baz parti politik ki sorti dan eleksyon pli su-reprezante anterm nomb vot li finn gayne konpare ar syez li finn ranporte. Konsyans anti-kominal ti otan for ki ti kapav fer sa amandman konstitisyonel fasil.
Me, kan rat sa lokazyon la, sistem bes-luzer vinn enn fardo lur. Asterla, 40 an finn pase, depi lerla, e li tuzur difisil pu tir li. Tu seki MMM-PSM ti reysi fer se aret fer popilasyon reponn enn kestyon dan resansman sak 10 an lor ki kominote zot ete, ant sa 4 “kominote” ki Konstitisyon nome.
Kimanyer sistem bes-luzer fonksyone?
Kan rezilta deor, 62 kandida dan Repiblik Moris fini eli, lerla Electoral Supervisory Commission (ESC), li zwenn, fer enn seri kalkil matematik baze lor statistik lor nomb popilasyon ki dir zot “kominote” dapre dernye resansman, konpare ar nomb depite eli ki dan sa-mem kominote dan lansanb 21 diferan sirkonskripsyon.
Isi nu bizin gete ki Konstitisyon dir lor definisyon kominote? Kimanyer u kone vreman dan ki “kominote” u ete?
Dabor, li selman truve dan apandis Konstitisyon, dan enn zafer apel enn sedil. Li byin separe depi Konstitisyon li-mem. Answit, li drafte ar bann mo byin timid, dan enn langaz byin anbarase, preske onte, kan donn sa bann instriksyon lor kimanyer klasifye dimunn.
Konstitisyon dir, dabor, sa prosesis kot kandida deklar li dan enn sa 4 kominote la, li “for the purposes of this Schedule” only, setadir li selman pu bezwin sistem bes-luzer. Kan fini, fini.
Li dir zis pu sa bezwin la. Alor, li kontiyne, popilasyon Moris pu “konsidere” (“be regarded as”) pu “inklir” 4 kominote ki li pu al nome. Alor, li pa “dan enn kominote” ubyin “manb enn kominote”, li selman “konsidere” (regarded as being) kuma tel “kominote”. E sa 4 kominote la pa reprezant sel “kominote” ki existe dan pei. Zot “inklir” parmi diferan kominote ki ena dan pei. E li nom zot “a Hindu community” (ki nu apel “H”), “a Muslim community” ki nu apel “M”.
Sa 2 la, avan nu al pli lwin, zot baze kare-kare lor relizyon. Sa, li evidaman problematik. Zis sa 2 la, konsern relizyon. Alor, u fini truv problem la. Pu reyne sa klasifikasyon, a premye vi, li pa enn demars egal pu tu dimunn dan pei. Pu ena dimunn, li paret zot pe reyne zot relizyon – mem li pa vre, me li frol sa – e pu lezot li pa kumsa.
Avan nu prosed pli lwin, anu gete kot sa 2 klasifikasyon la sorti. Ti ena enn lepep Moris existan dan bann lane 1830, setadir 200 banane desela, e lerla ti ena 100 an imigrasyon imans. Dan resansman ti apel tu sa imigran la “Indian” swa “Indo-Mauritian” depi lane 1835 (setadir depi su-kontinan Indyin, tu kominote relizye totalize ansam). Plis ki 100 banane apre, lepok partisyon Lind, kan ti ena enn bagar relizye laba, sa finn ena enn leko Moris, e ariv 1962, pu premye fwa, nu ti gayn “Hindu” ek “Mizelman” kuma 2 kominote dapre klasifikasyon dan resansman sak 10 an.
Sistem bes-luzer, li nom enn trwazyem kominote “a Sino-Mauritian community”, ki baze, sannkut la, lor zeografi. Nu apel li kominote “SM”. Li finn inklir kuma “Chinese” ubyin “Sino-Mauritian” depi 1861, dan resansman apre resansman.
Alor, premye trwa “kominote”, dapre Konstitisyon, zot sorti depi vokabiler dan resansman ki esansyelman idantifye nuvo imigran, alepok. Leres ti Morisyin tukur. Sa ti mem enn realite “politik”. Ti ena enn parti politik apel Ralliement Mauricien ki ti ralye “Morisyin otantik”, kuma zot ti apel zot-mem, kont seki zot ti parfwa apel “hégémonie hindoue”, e parfwa kont bann “pa kone kot sorti”, ubyin “pa kone kot sape” – ki ti langaz kuran omilye 20yem syek. Li ti ralye dimunn kont trwa “kominote” ki relativman resaman imigre dan Moris.
Kumsa ki “Morisyin” ti enn dimunn ki na pa sa lezot trwa kominote la, dapre prezize anbyan alepok.
E, Konstitisyon lerla kontinye, par dir leswivan: Si u pa paret apartenir (“appear to belong”) dan H ubyin M ubyin SM, lerla, u pu “konsidere” (“be regarded as”) kuma General Population (GP), ki li-mem li “konsidere” kuma enn 4yem “kominote”. Alepok sa ti konsidere kuma bann “Morisyin otantik”. Remarke ankor enn fwa, kimanyer bann mo, bann term swazire, “appear to belong” ubyin “konsidere” devwal sa ezitasyon, lanbara, laont, timidite delapar dimunn ki pe fer draftaz Konstitisyon.
Asterla, nu vinn lor nwayo sistem bes-luzer.
Kimanyer u kone, ubyin sipoze kone, si u “konsidere” ubyin “paret” kuma manb dan kominote H, kominote M, ubyin kominote SM, ubyin sinon, dan kominote PG? Ala problem pli difisil ankor. Li sipoze delapar u “way of life”. U zize kimanyer u “konsidere” anterm apartenans kominal, e bann ziz osi, zot pu zize si zafer vinn dan lakur, par u “manyer viv”.
Ki sa ule dir? Personn pa kone. Li vag. Li pa vedir naryin. Taler nu pu sit enn Ziz ki li finn dir lor ki sa ule dir, kan enn ka kont LALIT ti vinn dan lakur presizeman swit-a enn tiraz osor parey kuma LALIT ti fer dan Konferans depres.
Lindsey Collen ti azute ki an Sid Afrik, su rezim apartheid, ti ena mem definisyon pu klasifye dimunn: par “way of life”. Laba osi, ziz ti bizin re-klasifye dimunn kan ena kit protestasyon. Li ti enn prosesis penib, imilyan, kolonyal. E sistem bes-luzer, li tuzur samem.
E, pu klasifye u-mem, li byin difisil, si u enn dimunn onet.
E nu dan LALIT, Lindsey finn dir, nu viz tultan koz laverite mem.
Lindsey ti pran lexanp lor li-mem, akoz li ti explike, li abizif mem pu servi lezot dimunn kuma enn lexanp. Li finn explike ki li ek so mari, Ram Seegobin ki osi enn manb LALIT, ti ena pu klasifye zot mem pu eleksyon zeneral an 1983, kan LALIT poz kandida pu premye fwa. Me, kan zot lir sedil Konstitisyon, setadir sa apandis la, Konstitisyon dir zot bizin klasifye zot-mem par get zot “way of life”, lerla ranpli. Zot ena mem “way of life”, Lindsey explike. Mem li kone ki prezize anbyan dan pei la pu klasifye Ram dan enn kominote, ek li-mem dan enn lot, Konstitisyon dir zot oblize ziz zot “kominote” par get zot “way of life”, ki anfet parey. Zot ena mem-mem manyer viv. Alor, li inposib zot klasifye zot-mem.
Alor, zot finn al pran enn avi legal ar enn gran avoka alepok, fe Guy D’Arifat. “Ki nu bizin fer? Nu pe pans pu fer tiraz osor.” Li ti ekut nu, lerla dir nu “ridikil”. “Anfin!” li dir.
Seki ti anfet arive se Ram Seegobin ti explik li problem la an form teat. Li finn dimann Me. D’Arifat, “Ki kominote mo ete, Guy?” Me. D’Arifat reponn, “Normal, to Indu.” Ram dimann li kimanyer li ziz sa. Li dir, dizon, akoz u al tanp. Ram dir li pa al tanp. Li dir akoz Ram pa manz bef. Ram dir li manze bef. Lerla li dir, “Abe, get to nom, to apel Ram!” Ram dir me sa, li pa mo “way of life”. Sa nom la, mo paran ti donn mwa. Lerla Me. D’Arifat dir, “Touchez!” Li dir nu, dan so estimasyon, nu kapav al delavan ar tiraz o-sor. Si nu gayn lamerdman, li pu dibut avoka pu nu.
Alor, kan LALIT ena pu rant dan eleksyon pu premye fwa 1983, nu ti fer tiraz osor. Pa zis sa, nu ti amenn kanpayn kont tu kalite form kominalis dan leta, e finn opoz zot tu. Ariv lan 2000, kan nu 42 kandida fer tiraz osor, ep! fe Me. Yousouf Mohamed, enn ansyin Minis, met enn ka kont nu. Li papa Shakeel Mohamed, osi enn ansyin Minis, e li garson fe Sir Razack Mohamed, li osi enn ansyin Minis. Ka la ti mete lor nom so planton. Li ti enn ka ki ti mete kont sak parmi bann kandida LALIT ek sak parmi bann kandida enn lot parti apel Nouvo Lizour, kot Jocelyne Minerve ti lider, setadir sak kandida ki pa ti oto-klasifye li-mem lor so Nomination Paper dan fason ki korbor ar prezize anbyan sa lepok la. Ka la ti osi kont tu kandida Devarajen Kanaksabee so parti, Maurtius Tamil Council. (Zot ti klasifye zot “GP” e zot rezonnman ti diferan.)
Li ti enn lexperyans ase tromatizan pu sak individi konserne. Ti ena kestyonnman ase insansib, e.g. “Kan u gete dan laglas, ki u truve?” Manb LALIT reponn, dan enn fason briyan, “Mo truv enn imin.” E kestyon pli delika ki tus paran ki finn mor kan enn kandida ti byin zenn, ki nom dimunn inn donn zot zanfan, etc. Ziz Seetulsing finn statye ki seki bizin arive se bes-luzer bizin vinn santral dan azanda politik. Bizin ena sanzman kote politik. Ar sa, nu dakor. Nu tuzur lite pu enn nuvo lalwa pu ranplas sa sistem bes-luzer la, dan kad enn reform elektoral ki aprofondi demokrasi anmemtan, e pena lefe kontrer.
Ziz Seetulsing ena rezonnman interesan dan so zizman. Li dir “Names ... are not a determining factor” lor “way of life” kikenn. Li dir, “Religion does not determine community,” e li azute, e sa devwal konplexite isyu la, “Some Muslims do not consider Ahmadis to be Muslims.” He also said, “Whatever may have been the mother tongue of the parents, again this cannot determine [someone’s] way of life.” Li ti dir ki leta pa kapav desid kikenn so kominote “unless he becomes like Big Brother in HG Wells’ (sic) novel 1984.” (Anfet li pe fer referans roman George Orwell.) Li ti dir dimunn ris dan kominote “H” ubyin “SM” kapav ena enn “way of life’ similer, tandi ki enn “H” ris ek enn “H” pov pu ena enn diferan “way of life”. Dan pei, an zeneral, li finn truv buku laspe lavi inn vinn rann demode sa lexpresyon “community” ki ti servi an 1968 kan ti drafte Konstitisyon.
“Me, ariv 2005, kan nu tir sa liv la apel “Kont Kominalism dan Sistem Best Luzer”, Lindsey Collen dir dan Konferans depres, e li lev liv 224 paz anler, “ti ena enn vast konsansis dan pei: bizin tir sistem bes-luzer.” Lakur Siprem, Prezidan ESC, ansyin Prezidan ESC, Komiser Elektoral a lepok, ansyin Prezidan Cassam Uteem, buku politisyin mem dan parti tradisyonel, tu seksyon muvman fam, Komisyon Sachs, enn seri avoka, Konsey Ekonomik ek Sosyal Nasyon Zini – tu sa lafors la ti pare. Sanzman ti pe vini. Sosyete Moris ti lor rebor enn sanzman. Ti bizin zis lans enn imans deba piblik – pu ki tu dimunn konpran an detay – linportans sanzman la, e konsyaman rod fason asire ki li pena lefe kontrer. Se tu.
Lerla, ki finn arive?
Lerla, Ashok Subron ek Rezistans ek Alternativ inn amenn sa lalit la dan-bwa. Tu deba ti fokes lor zot seri ka dan zidisyer. Zot finn fer tu kalite deklarasyon medyatize kumkwa zot kont sistem bes-luzer, me sa ti zis zot parol, ki finn anvole. Seki finn reste, se zot aksyon e zot serman ki zot finn prete divan Lakur. Zot finn rant dan enn labirint zidisyer, akumanse par enn move taktik, ki al rwinn zot stratezi. Zot finn rod gayn drwa zis pu poz kandida, zot-mem. Zot ti met de-kote nesesite pu tir sistem bes-luzer. Zot finn dir, e pa zis parol ki anvole, me su serman dan Lakur, ki zot ka pa pe tus best loser system ditu. Su serman. Zot finn fer serman ki BLS li pu rule kuma avan. Zot finn met
zot lame lor zot leker, dir ki tu seki zot pe revandike se drwa pu poz kandida san met enn kominote, e zot napa pe revandik aboli best loser system. Me, li pa bon. Zot pa pu perdi batay la mem? Si zot gayne, dapre serman zot finn fer, zot perdi zot stratezi? Zot gayn drwa poz kandida, me BLS res anplas?
E apre 20 an, zot finn kone ki zot “koson dan dam”. Zot finn truv zot dan sityasyon swivan: ReA pa kapav poz kandida dan eleksyon akoz swa li bizin fer kuma LALIT finn fer pandan 40 an, kan li ti pe al perdi danbwa zidisyer, swa sede net, swa pa poz kandida ditu. Sel ti-fant li finn truve pu pretann li pa finn perdi net, se pu vann so proze politik net: par fer enn lalyans ar Travayis, MMM ek enn but PMSD, li kapav pretann ki pu sel e dernye fwa, zot kandida pu pez nene oto-klasifye zot-mem, e lerla kan zot lalyans pu gayn 3/4, zot pu sanz Konstitisyon, e tir sistem bes-luzer. Selman, li pa dan zot Lakor osi klerman ki sa.
Dan LALIT, nu tuzur oblize fer tiraz osor. Ziz Seetulsing finn dir Guvernman bizin vinn dan Parlman avek enn lalwa, setadir pran sime politik. Privy Council inn fini par dir mem zafer. LALIT depi tultan finn dir sa, e nu pe tuzur dir sa. Nu pa kapav klasifye nu GP, kuma Ziz la finn fer, parski nu kontan koz laverite – e fransman nu truve ki nu tu ena mem “way of life” apar enn kriyel diferans de-klas. Nu pa truve ki sertin nu kandida oblize reyne swa zot relizyon ubyin relizyon zot fami, par oto-klasifye nu. Kan nu fer tiraz osor, li ule dir, nu pe fer enn rezistans pasiv: les dat la deside ki pu mete, akoz Leta pe exziz enn konportman malonet, ki kree divizyon danzere.
Sistem bes-luzer ki ti ena bi pu diminye lefe kominal enn eleksyon zeneral lepok bagar rasyal, zordi riske ogmant sans konfli kominal. Bizin rod enn sistem pu sanz li. LALIT ena enn proze reform elektoral – a debat – ki pu fer exakteman sa.
Antretan, LALIT oblize fer tiraz osor dan enn seremoni solanel, divan lapres pu li transparan. Se sa ki LALIT finn fer Zedi divan lapres pu ki nu poz kandida latet ot.
