Erer Fatal dan Lakor Starmer-Jugnauth lor posib Trete pu Limit Suvrennte Moris lor Chagos

14.10.2024

“Lakor Konzwin” ki Pravind Jugnauth ek Keir Starmer finn konkokte e siyne le 3 Oktob, li klerman ranpli avek kontradiksyon ki reprezant enn danze fatal pu fitir Repiblik Moris.

Li danzere lor trwa pwin santral:

 (i) dekolonizasyon, 

(ii) fermtir baz militer USA, 

(iii) drwa elemanter pu liberte muvman lor tu later ek lamer pu tu Morisyen inklir Sagosyen, ki asir drwa-deretur pu Sagosyen. 

Li usi enn ku pu suvrennte Moris mem. Alor, bizin opoz Trete la. 

LALIT finn deside pu met kestyon swivan lor azanda pu eleksyon zeneral: Ful Suvrente Leta Moris lor bizin exerse demokratikman lor totalite Sagos. Enn dat bizin fixe pu ferm baz USA, pu UK al net, e pu terminn netwayaz ekolozik ki UK-USA oblize fer! 

Dan LALIT, sa vedir nu dir Non a militarism! Non a lokipasyon prolonze u kolonizasyon prolonze!

Anfet, kan nu get li an antye, Deklarasyon Konzwin 3 Oktob li enn gran pyez pu Moris. Li prolonz kolonizasyon Repiblik Moris, li niye drwa pu liberte muvman pu tu Morisyen, li niye lib drwa de retur, li prolonz lokipasyon militer ek mem tir drwa demokratik Moris pu ferm baz militer ek asir lape lor nu later. Li usi menas suvrente atraver negosyasyon bilateral andeor norm ki lalwa internasyonal finn etablir. Alor, bizin opoz li. Viktwar zizman istorik ICJ 2019 pu eklate par enn tel Trete. Li enn muv evidan ki inperyalis UK-USA pu kokin enn bon parti Moris.

“Albion Perfid” (nom gate ki pei Lerop kriye Langleter, an Kreol “Langleter tret”) pe tuzur e ankor enn fwa re-re-konplote pu fer tretriz. Li persiste fer travay sal Lamerik, kote internasyonal. E enn lot lider Morisyin, Pravind Jugnauth, pe azir dan enn fason kot kurbe, mem ranpe, divan pu rant dan enn tel konplo. sann kut-la, li enn lider Leta Indepandan. Bolom Ramgoolam ti kapav plede ki so lame ti anba ros kolonyal, e dayer lalwa internasyonal stipile ki li, Ramgoolam, pa ti ena lotorite, etan ansarz enn koloni, pu “vann” so teritwar, sirtu pa ar so kolonizater, ki ti proprieter, fason parle, a lepok.) Nu remarke ki li evidan ki Moris pe gayn ankurazman depi Guvernman Modi pu rant dan sa kales kase la. E nu deplor inkapasite lopozisyon Moris pu opoz lokipasyon militer lor enn baz prinsip. Se sa ki pe permet kolonizasyon kontinye. Li enn laont pu ena parti Lopozisyon ki, li usi, li kupab kurbe, mem ranpe divan UK ek USA.

Mo Exak

Lakor la pretann ki li baze lor negosyasyon bilateral, me 2 sinyater anmemtan dir ki pa zis zot 2. Zot dir zot usi ena “ful sutyen ek lasistans nu partener pros, Leta Zini Lamerik ek Repiblik Lind.” Aster nu kumans devinn veritab rezon vizit zekler Minis Zafer Etranzer Lind an Ziyet 2024 dan Moris. Alepok, rezon so vizit ti paret vag ek efemer. Vre rezon sete klerman pu asire ki Moris aksepte sa Deklarasyon Konzwin la. Lind, san okenn dut, pe gayn so par an term so akse ar zarm Amerikin, enn lantre pu servi fasilite lor baz Diego Garcia pu so infrastriktir naval, e kuvertir diplomatik pu so baz sekre dan Agalega.

Li pitwayab seki arive kan gran lanpir kumans kolaps, kan temwayn so nwayo moral, deza kestyonab, kumans puri piblikman. Sak desizisyon ki zot pran, so rezilta li move mem – pu zot-mem. Anu esplike. USA ek UK sipozeman alye zeopolitik pli pros dan lemond. Me evennman otur zot krim otur Diego pe tultan fer zot rant an-konfli. Ziska UK-USA ti telman izole dan lasanble Zeneral Nasyon Zini ki finn ena zis trwa pei dan lemond net, ei ar Guvernman lel-drwat ki vot ar zot: Israel, Laongri ek Lostrali (ex-guvernman Konservater). Maldiv finn retir so vot apre – li ti ena enn ti-lager lor enn lot pwin ar Moris.

Anmemtan, Langleter ek USA paret swa stipid swa fu-ka, kan zot dibute, fer tapaz pu sutenir Likrenn, e pu denons Larisi pu lokipasyon ilegal. Abe, zot-mem? Expozisyon konplisite USA ar Israel pu komet zenosid kont Palestinn, ki militerman okipe, sa usi enn surs blam mityel – sirtu kan dan ICJ, lor mem kestyon, finn demontre enn paralel dan ka Moris. Anfet UK pe koloniz e okip nu militerman, Israel pe koloniz e okip Palestinn militerman, dan enn fason byin similer. Kan get ka ki finn mete par Nicaragua kont Israel, ka Moris kont UK, ena buku pwin legal parey-parey. Alors UK kwinse, e USA pa kapav tir li dan sa take la. E zot gayn difikilte pu truv enn konsansis kimanyer diyl ar sa kalite take la.

E, mem lor seki paret bann ti zafer, zot kondane. Wi, USA resaman finn al delavan, kareman anpes akse enn ziz Britanik dan teritwar ki zot dir “Britanik” (BIOT), setadir Diego Garcia ek Chagos antye, kan ziz Britanik ti al laba pu ziz enn ka Lakur Siprem BIOT (Teritwar Britanik Losean Indyen) lor 64 refizye Sri Lanka ki UK finn anprizone ilegalman. UK ek USA ena tupe pu dir pov Sri Lanke ki laba ilegalman. Labu monk lamar!

Alor, Leta UK ti kwinse lor sa kestyon drwa imin la, e sa ekpoz so kolonizasyon kontini e so lokipasyon militer teritwar Moris. Zidisyer “Grand” Bretayn pa finn aksepte sa kalite latitid la, pu met so ziz deor. Se pa enn nivo konportman ki enn Lanpir Ini (United Kingdom), enn “lanpir Rwayal” ini, ti devet ena lor so teritwar. Alor, “relasyon spesyal” UK ek USA kumans gayn felir tu kalite. Vot Brexit UK finn enn eleksyon vreman “trike”. Ti ena politisyen lel-drwat USA, kuma konseye Trump, Steve Bannon, ki ti inplemant sa plan pu kokin eleksyon Brexit la. E alor interferans US vinn amenn Brexit, e Brexit finn amenn fayit UK. Deza, UK, kuma leres Lerop, pe sufer depi enn kriz refizye provoke par azisman USA. Se lager Amerikin ki finn fer dimunn sove depi bonbardman zot sosyete e depi larwinn zot infrastriktir – dan Lirak, Afganistan, Lasiri , e usi dan Lalibi enn pei kot ti ena preske 2 milyon Afrikin non-Libyen ti pe travay. E tusala sa finn kontribiye pu provok enn kriz politik, dan UK. Sa kriz la finn fer Guvernman Konservater met dibut enn proze utraze ek ilegal dan Rwanda pu li “out-source”, fer enn su-kontra ar enn lot pei, pu sey lav lame avek problem refizye UK e met zot dan lame enn lot pei, Rwanda . UK ek USA finn antisip, petet avek rezon, ki pu ena enn imans kriz imigrasyon, kot refizye pu al fini lor “zot” BIOT, e lor zot baz militer Diego – parey kuma ena lor Lampedusa dan Sisil ek dan bann zil Kanari dan Lespayn. E an partikilye, sa kalite danze la pu vinn vre akoz USA pe pas tu so letan provok lager ar Lasinn atraver Taiwan. Sa 64 Sri Lanke ti premye sinyal, enn espes warning enn imans kriz refizye. Alor, an realite baz Amerikin li menase napa par Lasinn ubyin par Larisi, kuma UK ek USA pretan, me par 64 pov Sri Lanke, parmi lekel ena zanfan, ki finn fer nofraz laba. Sa montre kuma sak manifestasyon, sak aksyon nu fer kont sa bann gran, gran pwisans inperyalis, kan li dan enn moman kot zot lanpir kumans grene, li ena enn imans linportans. E li usi montre seki lanpir UK-USA finn devini. Proze Rwanda – ki finn deza vote kuma bil e ki finn kalikile pu ariv kut 4 milyar Liv Sterlin ki lepep Britanik ti pu bizin peye – me ki finn revoke par nuvo Guvernman Travayis parski bil la kont lalwa internasyonal. Me, zidisyer Britanik ti ankor ena pu diyl avek sa 64 refizye Sri Lanke, e zot ti pe sey fer li san transfer zot dan Langleter. Sa ti dernye gut dilo ki finn fer vaz deborde.

Alor nu pu truve ki bann sirkonstans terib ki UK pe fer pe amenn li fer bann aksyon terib pu bare. Alor, zordi UK seye pu anmemtan “done” (pu sit lapres internasyonal) e osi “gard” so suvrennte lor teritwar, e ki anfet pu su kontrol enn trwazyem pei, USA! Se sa konfizyon ki finn prodwir sa erer istorik ki “Deklarasyon Konzwin” ant Keir Starmer ek Pravind Jugnauth ete pu Moris.

Ala erer Deklarasyon Konzwin, nu met lanfaz lor paragraf 3:

Tandi ki Deklarasyon Komin dir dan paragraf 3 ki “Moris li suvrin lor Sagos, inklir Diego Garcia,” nu bizin rapel ki premye paragraf ti anonse ki dokiman la pa konsern “suvrennte” limem, me li konsern plito “lexersis suvrennte”. Mo “exersis” inplike ki ena de diferan posibilite: Kikenn ki “suvrin”? Dokiman la dir Moris li suvrin. Byin bon. Me kisannla ena drwa pu “exers suvrennte?” Eski zot pe dir mem zafer? Normalman wi. Me, dan sa Deklarasyon Komin la zot niye sa. Detut fason, sa kalite formilasyon la li telman bizar, sirtu kan li sorti depi Albyon Perfid, ki li ti bizin deza deklans enn alarm dan nu latet.

Ala premye problem: Konteni 3em paragraf dir, “Gran Bretayn pu otorize pu exers, an relasyon ar Diego Garcia, drwa suvrin … Moris, an seki konsern loperasyon kontini baz [militer US]”. 

Anu diyl avek sa fraz la an term gramatikal. Nwar lor blan li dir, “UK pu otorize pu exers … drwa suvrin Moris”. Alor Moris ki suvrin, kuma dokiman la finn deza dir. Me, selman, UK li ki “otorize” pu exers sa suvrennte Moris! Ki ete sa? 

Alor, isi nu truv malonete sa term “exers suvrente” ki nu finn site dan premye paragraf Deklarasyon la, ki fer nu konpran ki Deklarasyon an Komin pe koze: li konsernn exers suvrennte, pa suvrente. Wi, gete umem. Moris pa anfet “suvrin lor Sagos, inklir Diego Garcia” kuma finn promet pli avan dan paragraf trwa, parski UK pu otorize pu exers “suvrennte Moris”, e se sa ki Deklarasyon Konzwin dir. Pa mwins.

E, pu maske sa tretriz laa, formilasyon la li intansyonelman maladrwat dan enn lot fason. Pa zis ki sa otorizasyon la permet UK exers drwa suvrennte Moris sipozeman zis “an relasyon a Diego Garcia”(pretann pe eparyn lezot zil Sagos, e kit zot suvrennte dan lame Moris) me li usi azut apre ki – nu sipoze literalman “tu zafer lezot plas dan Repiblik Moris” ki konsern sa “drwa suvrennte ki UK ena “ki neseser pu asir loperasyon an kontinite baz la”. Savedir li kapav “an relasyon a Diego Garcia”ubyen li usi kapav inklir lezot zafer “ki neseser pu asir loperasyon kontini baz”. Nu kone ki USA finn tultan obzekte pu ki Moris kontrol pa zis Diego Garcia, me usi tu lezot zil Chagos. Me asterla, an relasyon a Diego Garcia, suvrennte UK li pu kuver tu seki “neseser pu asir kotinite loperasyon baz” nerport ki kote dan Chagos. Li evidan, seki sa exakteman vedir, li pu transe plitar, pa par Moris, non, pa par Chagosyin, non, pa mem par UK, non. Li pu deside plitar par … zis USA. Parey kuma USA finn deside pu met deor ziz Britanik depi BIOT. Alor, Moris ena seki reste kuma suvrennte kan Langleter fini exers Moris so suvrennte “ki neser pu asir kontinyasyon loperasyon baz”, e USA pu desid lor sinifikasyon fraz inbesil “an relasyon a Diego Garcia” en temps et lieu.

Ena lezot fraz dan sa paragraf la ki nu bizin usi pran kont. Kot dir, “UK pu otorize pu exers” … drwa suvrente …”, apre mo “drwa”, ena de mo “avek lotorite”. Sa, nu kapav zis devine, se pu asire ki tu, tu, tu “drwa” Moris ena, usi byen ki tu “lotorite” Moris ena, savedir tu puvwar li ena, “puvwar” ki dekul depi suvrennte pu exerse par UK.

Prosin anomali se fraz kler, “pu enn peryod inisyal 99 banane.” Anu diyl avek mo “inisyal”. Seki Langleter pe dir se, kan li exers so suvrennte, sa pu dire pu “ENN SYEK”, me sa se zis so kumansman. Li renuvlab avolonte. Sa formilasyon la li enn sinonim pu “tuzur” – amwin nu pe koz lor “letan zeolozik”. , e premye laps letan, kuma Deklarasyon ete aster;a, “ … ziska prosin syek”.

Trwazyem anomali se asire ki Moris ki partner pli feb pe tom dakor avek UK ki partner pli for, UK ki zot pu sumet divan nerport ki exizans enn partner pli for, e kasyet depi sa Deklarasyon Komin la, setadir USA. Lir sa paragraf la ki kasyet omilye paragraf 3: “Anmemtan, tulede nu pei angaz nu par dir nu dakor ki li neseser, e nu pu tom dakor dan Trete ki nu pu siyne, pu asir loperasyon sekirize e efektiv alonterm, pu baz ki existe deza lor Diego Garcia e ki zwe enn rol vital dan sekirite rezyonal ek global.” Desizyon lor seki exakteman pu asir “loperasyon sekirize e efektiv alonterm baz egzistan” pu fer sir-e-sertin par USA. Zis USA ki pu konn sa, non?

“Lamone disan” an-esanz pu masinn lager lor nu later

Ena de paragraf prisinpalman lor larzan. Zot vag ek imilyan pu Moris. “Trete la pu adres ditor lepase”, Deklarasyon konzwin dir. Kuma? Enn exkiz, enn mea-culpa pu lefet ki zot inn kokin nu later? Enn eskiz pu lefet zot inn lasas Morisyen ki ti pe viv laba, fors zot kite? Ubyen eski zot pe koz larzan? Ki kone?

E paragraf kontinye “e demontre angazman tulede siynater pu sutenir byenet Sagosyen. Moris pu aster lib pu inplemant enn program resetlement lor zil dan Arsipel Sagos, apart Diego Garcia, e UK pu kapitaliz enn nuvo trust fund, e anmemtan li pu donn lezot kalite sipor separeman, pu byenet Sagosyen.” Pena okenn mansyon liberte muvman pu personn. Pena okenn mansyon ki konsern tu laspe ordiner suvrennte. Eski Moris kapav konstrir lepor u lapis aterisaz? Ubyin eski sa pu afekte “sekirite ek loperasyon efektif baz existan”? Draftaz, li kareman absird.

“Li [trete la] pu usi anons enn nuvo lepok partenarya ekonomik, sekiriter ek anvironnmantal ant nu de nasyon. Pu permet sa partenarya la, UK pu donn enn pakej sutyin finansye ar Moris. Sa pu inklir enn peyman anyel indexe tutlong dire lakor la, e pu met dibut enn partenarya pu infrastriktir transformasyonel, ki pu gayn finansman debaz Britanik (underpinned by UK grant funding), pu met dibut enn seri proze stratezik ki pu zener sanzman sinifkatif pu Morisyen ordiner e ki pu buste devlopman ekonomik atraver pei.” Sa se brayb la. Sa se “lamone disan”. Se sa ki pe vize pu ris lepep Moris ziska li rant dan enn degradasyon moral e anmemtan aksepte sa!

Lerla Deklarasyon an komin kontinye: “Pli larz, UK ek Moris pu kopere lor proteksyon lanvironnman, sekirite maritim, konbat lapes illegal, migrasyon iregilye ek ladrog, osi byin ki trafik imin dan Arsipel Chagos, avek obzektif komin pu seki`riz e protez enn lanvironnman marin ki pli inportan dan lemond. Sa pu inplik etablir enn siperfisi “Zonn Maritim proteze pu Repiblik Moris Proteze” (MauritianMarine Protected Area - MPA). Savedir Moris pu oblize “kopere” avek UK pu fer tusala, mem si li apel enn MPA “Morisyen”, kan li ti kapav anfet fer li indepandaman ek dan enn fason suvrin. Ankor enn indikasyon ki pe prolonz kolonizasyon.

Konklizyon

Anu fini avek enn sitasyon sinp Konstitisyon Repiblik Moris. Seksyon 1 dir “Moris enn Leta suvrin demokratik”

E Seksyon 111 dir,

“Moris inklir:

“(a) Lil Moris, Rodrig, Agalega, Cargados Carajos, Tromelin ek Arsipel Chagos, inklir Diego Garcia ek lezot zil ki form parti Leta Moris;

“(b) Teritwar lamer ek lespas aeryen lao teritwar lamer ek zil mansyone dan seksyon (a);

“ (c) plato kontinantal; …”

LALIT

5 Oktob 2024. (tradir par CC e pibliye 13 Oktob)