“Vande istorik”- Kominike LALIT lor Lakor Chagos ant UK-Moris
04.10.2024
Premye Minis Pravind Jugnauth, kan pe al ver lafin so manda, finn anonse dernye minit, ki ena enn lakor “istorik”, dan form enn Deklarasyon Komin, par limem ek Keir Starmer, Premye Minis UK. Dan sa dokiman enn tipe plis ki 1 paz, trwazyem paragraph ki kle. Ladan li asire ki UK aksepte ki “Moris li suverin lor Arsipel Chagos, inklir Diego Garcia”. Lerla dan mem paragraf, nu lir sa but kot li vande:
“Pu enn peryod inisyal 99 banane, Grand Bretayn pu otorize exers lor Diego Garcia DRWA SUVERIN ANSAM AVEK LOTORITE MORIS ki bizin pu asire ki loperasyon baz [militer Amerikin] kontinye ziska prosin syek.” [nu lanfaz]
Vremem?
Ki kalite “suverennte” Moris sa?
Lakur Internasyonal Lazistis (ICJ) finn dir ki Chagos, atraver lalwa internasyonal, li ek tultan finn, inkli Diego Garcia, form parti Moris. Lasanble Zeneral Nasyon Zini usi inn dir mem zafer. LALIT ek tu seki finn travay pros avek nu finn dir mem zafer depi kumansman.
Apre zizman ek rezolisyon Lasanble Zeneral Nasyon Zini, UK ti dan enn move pozisyon. Li ti enn or-lalwa onivo internasyonal. Piblikman finn deklar UK dan sityasyon ilegal. So ilegalite finn mem pruve kan enn pov grup refizye Sri Lanke finn ariv lor Chagos dan ti bato.
Langleter inn kondane parski zot finn tir Chagosyin par fors depi Diego.
Alor, Langleter ti izole. Li ti ena obligasyon pu dekoloniz tu teritwar Chagos uswa al kule dan labu.
Lerla, Pravind Jugnauth anons so gran “reysit” pu fer UK aksepte pu respekte lalwa internasyonal – EXSEPTE ki li pa konsern Diego Garcia ek baz militer USA, ek sa pu prosin 99 banane! Pli pir, aster Jugnauth aksepte sa ilegalite la - si Trete [Lakor] la al delavan. Li pe siyne pu renons nu suverennte – si enn tel zafer posib. Jugnauth, nu bizin rapel, pu rann bann zafer pli pir, ki li alatet seki pe vinn enn Guvernman interimer kan li pe vande lor kestyon suverennte ek lokipasyon militer Moris.
Kuma tu dimunn kone, dan dernye 50an LALIT finn lite pu anpes sa kalite vande la. Nu finn met an gard kont danze pu separ kestyon suverennte ek derasinnman, enn kote, depi kestyon lokipasyon militer, lot kote. Nu finn amenn gran konfrontasyon lide ar buku intelektyel, dan Moris ek onivo internasyonal, ek usi avek politisyin meynnstrim dan tu parti politik lor danze mortel sa fason azir san prinsip pu separ seki dan lemond reyel pa kapav separe. Nu finn met an gard milyon fwa lor sa kalite trayizon la. Aster lalit riske perdi terin lor tule trwa pwin: suverennte, derasinnman ek lokipasyon militer. Rapel se sa baz militer la ki lasurs tu sufrans. Baz militer li inakseptab.
Sa Trete la bizin pa al delavan dan sa form la.
Pandan tu sa lane la, UK ek USA finn inyor lalwa internasyonal lor dekolonizasyon ek suverennte Moris, inklir Chagos ki inklir Diego Garcia. Aster, Pravind Jugnauth, ule renons sa mem but lalwa internasyonal ki Langleter ek Lamerik finn vyole tu sa letan la – par tom dan mem ansyin-latrap “negosyasyon bilateral” ki bann Leta pli pwisan exibe.
LALIT
