LALIT so Program lor Lasante

17.09.2024

  VALIDE PANDAN KOVID ant ELEKSYON ZENERAL 2019 ek 2024

Depi eleksyon 2019, LALIT so Program lor Lasante – konstrir dan laksyon politik lor terin lor 45 an – 

finn travers enn “test” pandan enn grav kriz lasante: pandemi Kovid. Alor, nu program finn “valide”. Li finn fer so prev, ant eleksyon zeneral 2019 ek eleksyon aktyel.

 Kot nu program sorti?

Enn 12-enn manb LALIT finn donn kudme abitan vilaz Bambous kree enn mini-National Health Service

Bambous Health Project ki finn okip sa koperativ lasante otozere e inik o-mond pandan 25 an 1975-2000. 

Sa ki finn gid nu premye program People’s Health ki nu ti adopte kan nu vinn enn parti politik an 1982, e depi lerla vini-mem. Li ti met lanfaz lor medsinn prevantiv, lasante iniversel, gratis ek demokratik pu kontre “lasante komersyal” ki sekter prive ofer ek “lasante birokratik” ki Leta ofer. Par 12-enn lezot manb LALIT finn swiv kur “Fizyolozi ek Patolozi” pu aprann lor lasante ek maladi organize par sa koperativ lasante la, e prezante par Dr. Ram Seegobin. Nu parti finn reziste an 1986 kont regleman ki permet medsin spesyalist fer kliyantel prive. Nu ti fer enn seri aksyon byin reflesi, byin kalm, andan dan diferan lopital. Nu manb ti aktif dan All Workers 1996-2000 ki finn opoz tu form privatizasyon servis lasante. Nu finn opoz fermtir desk “malarya” dan ayropor, e nu finn lite kont abi pestisid e erbisid par tablisman. Nu finn opoz MSM so muv pu tir anplwaye guvernman depi servis iniversel, atraver lasirans prive. Nu finn opoz politik larg “tennder” pu swin lasante “prive” anplas Leta pran plis staf. Li enn sinbol sa politik katastrofik MSM kan enn medsin ansarz gid pei dan lepidemi Kovid, Konseye Guvernman  Joomye, gayn permi uver klinik prive ki fer profi lor latet dimunn malad!

Pandan Kovid, nu finn truve kimanyer sistem kapitalist blok vaksin, enn kote, nuri koripsyon, mem vol, grotesk lor tennder, lot kote. E LALIT ti ed lamas travayer travers pandemi Kovid ar enn Blog tulezur lor nu sayt ek paz Facebook, e osi atraver enn Deklarasyon Komin Sutyin pu Travayer Lasante siyne par lorganizasyon travayer.

 Pandemi Kovid montre ki pli inportan dan enn sistem lasante

Pandan enn kriz kuma enn pandemi, nu aprann byin vit ki priorite, ki pa priorite, dan enn sistem lasante. Seki bon pu lansanb dimunn, sa-mem ki permet sirvi enn sosyete pandan enn pandemi. Kumsa LALIT so program finn valide: nu abitye get pu lansanb dimunn – e pa zis pu “individi” la – mem kan nu pa dan enn pandemi.

 1. Lasante piblik, lamedsinn prevantiv – “Public Health”

Lamedsinn prevantiv li sa sekter sistem lasante ki sov plis lavi. Li osi sekter lasante ki pli invizib – sirtu kan pena lepidemi. Anmemtan, li “paran pov” sistem lasante, mem anfet li-mem pli inportan. Dan Kovid nu’nn konn sa. 

 Ki li ete, sa public health la, sa “lasante piblik” la?

 - Li vedir partaz konpreansyon syantifik parmi lamas dimunn lor ki mezir pu ralanti propagasyon maladi infeksye dan lansanb sosyete, ki konportman, pandan enn lepidemi, ki pu kal maladi la ase pu ki servis lasante kapav sirviv. Dan ka pandemi Kovid, lasante piblik ti inklir zafer “ordiner” kuma gard distans sosyal, ogmant ayerasyon dan tu lasam, lizyenn sinp kuma evit terne-tuse for-for an piblik, lav lame sistematikman. Li ti osi inplik dimunn rant dan karantenn – swa dan lotel ek lezot “sant” swa plitar dan zot prop lakaz.

- Li devlopman e inplemantasyon enn program vaksinasyon iniversel kont maladi infeksye. Vaksinasyon, li enn-de pli gran progre anterm sistem lasante ki limanite finn benefisye. Pu ki dimunn dakor avek vaksinasyon, fode nu tu konpran kimanyer vaksin marse, kote syantifik. Li depann osi lor lamas dimunn fer konfyans sa syans la, osi byin ki dan lotorite ki pe explik sa syans la. Pandan Kovid, nu finn osi aprann enn dezyem zafer liye. Fode vaksin la, li devlope par Leta, preferableman par enn leta ki su kontrol demokratik alabaz, dan enn fason transparan, e sirtu andeor lozik fer profi prive. Sa, li pu ki lepep ena konfyans ki vaksin la li dan lintere lansanb dimunn e napa dan lintere profi pu proprieter enn konpayni prive. Me, pandan Kovid, nu finn realize ki konpayni kapitalist dan pei inperyalist ena enn monopol prive lor profi baze lor enn sistem “patant” ki garanti enn profi monopoler pu proprieter aksyon prive. Fode fini ar sa sistem “patant” prive, ki blok itilizasyon vaksin, e ki permet klas kapitalist dan pei inperyalist tir sa “profi monopoler’ depi lavant vaksin. Ziska ler, pankor reysi aret gard sa kalite “patant” prive la an-viger. Zis pandan lepidemi HIV, kan dan Sid Afrik ti ena enn gran muvman lamas dimunn, ki finn fors konpayni prive sumet, e rann zot patant prive.

 Tultan anfet sa seksyon lasante apel “lasante piblik” ubyin “lasante prevantiv” li inportan. Pa zis pandan enn lepidemi. Li osi inklir: 

 - Swin pandan groses, e apre akusman, pu tu fam.

- Revokasyon lalwa represiv ki fors fam fer lavortman klandestin, kan fam truv li inposib kontiyn enn groses.

- Furnitir dilo prop dan robine pu sak fami dan tu landrwa, viz 24/7.

- Enn repa pu sak zanfan lekol, sa osi li form parti enn bon “lasante piblik”. 

- Netwayaz kanal, bordir larivyer ek drin, osi byin ki travo piblik pu debaras dilo stagnan partu kote. Kumsa anpes propagasyon mustik, ki asontur, lakoz maladi infeksye kuma malarya, chikungunya ek deng fane.

 E ena osi sanzman politik inportan, kuma  

- - Enn anplwa stab pu sak adilt. Kumsa dimunn met manze lor latab. Sa rant stab la, asontur, li kontribiye ver anpes dimunn abiz sibstans, e diminye risk ki zot vinn akro diferan ladrog. Akoz ladrog vande lor enn marse nwar, li kut ser, alor dimunn ki depandan, zot kumans kokin pu ki zot kapav aste ladrog, lerla sa, asontur, vinn enn lot problem sosyal. “Lasante piblik” inklir enn program pu sweyn dimunn ki deza depandan, kuma program Metadonn fer, pu ki zot pa bizin rod nuvo kliyan ladrog pu ki zot kapav aford zot prop doz.

Kan nu opoz baz militer Diego, ki anfet enn baz ki ena matyer nikleer, nu pe opoz li lor baz, ant-ot, lasante. 

 2. Servis Lasante Gratis bizin viz vinn Iniversel

An realite, dan Moris ena 2 kategori servis lasante, kan nu get byin, an paralel. Ena dimunn servi inpe tulde, me laplipar dimunn servi servis lasante gratis:

 1. 80% dimunn servi sirtu sistem lasante gratis – dispanser, lopital, dantis guvernman, etc.

2. 20% dimunn servi sirtu sistem prive – dokter peye, lafarmasi, klinik prive, e mem treter, longanist, lapriyer, latizann (ki pa finn neseserman etidye, ni pu so doz, ni pu so efikasite, ni pu so lefe segonder). Deplizanpli, Guvernman pe fer su-kontra depi servis Leta, pe nuri servis rule pu profi.

 Dan tu ka-defigir, sa sekter peyan la, li drenn resurs depi sistem gratis ki ti bizin iniversel e osi, anmemtan, vinn su kontrol demokratik, setadir otozere – ot nivo pu tu dimunn. Evidaman pa pu ena personn ki pu vinn dir zis zanfan ki zot paran ena larzan bizin ena “bon” tretman, lezot zanfan non. 

 Dimunn ki servi klinik, zot-mem ki suvan – dan Parlman, lor radyo ubyin lor lagazet – fann koze pu denigre sistem lasante gratis, sey pus dimunn ver servis peyan. Sa li kler kan ekut zot koze: zot pa kone ki zot pe koze. 

 Anfet, dan LALIT nu fer enn revandikasyon formel ki nerport ki politisyin ubyin zurnalist ki ekrir ubyin koze bizin imedyatman deklare sipa li enn dimunn ki normalman servi “sekter piblik” li-mem – sinon li pa vo lapenn li vinn koz buku. Les li vinn kritik klinik, plito, e nom nom, tu. Klerman si enn politisyin ubyin enn zurnalist krwar li “tro bon” pu sistem ki 80% dimunn servi, li ki ena enn problem – pa sistem lasante iniversel. Li ena enn lintere pu sey zistifye kifer li telman egoist e oto-santre ki li al pey enn klinik pu li, tandi ki lezot dimunn oblize servi sistem lasante iniversel e gratis, ki li, suvan dan so prop linnyorans, li vinn denigre.  

 Suvan, kan ekut politisyin ek zurnalist koze e ekrir, u kone enn sel ku ki zot pena okenn lide sa “kiltir” profon, sa kiltir telman ris, ki deza existe dan enn fason vivan dan tu dispanser partu dan Repiblik Moris, dan tu Area Health Centre, dan lake Lopital, kot lopital lizye, ENT, kot fer dyaliz ubyin gayn tretman kanser, kot fer vaksin zanfan, e kot fam swiv tretman pandan so groses e otur so akusman. Ki ete sa kiltir la? Li kiksoz ki travayer lasante ek pasyan nercher ansam. Travayer lasante – depi klerk ki tir kart ziska infermye, depi ed ners ziska dokter, depi spesyalist ziska fizyo ek radyograf, zot tu – zot ena enn lyin imin profon ar pasyan, osi byin ki ar so akonpaynater. Tu sa travayer kree enn lanbyans kalm, enn latmosfer pezib. Zot ankuraz dimunn sufran, ki kapav an-detres. Zot explike avek pasyans. Sa kiltir la osi ule dir ki lezot malad ki pe vini pu enn servis lasante, zot tu ed zot prosin. Si enn kikenn paret inpe perdi, pa kone kot pu met so kart, pa kone kot lafarmasi ete, pa kone kimanyer fer nuvo randevu, ubyin ena kit problem birokratik grav kuma so dosye inn perdi, enn lot pasyan normalman ed li. Sa antred-la ki reprezant enn “kiltir Morisyin andan dan servis lasante”.

 An kontras avek sa, medya zwe enn gran rol dan amenn enn kanpayn negatif kont lasante gratis. Ena parmi ki ena mem zot patron so prop “vested interests”. Grup Le Defi, parey kuma Grup La Sentinelle, zot gayn reklam depi klinik prive, konpayni lasirans prive, lafarmasi, prodikter medikaman. Kumsa biznes dan “medya” fer profi prive pu so aksyoner ek zot fami. E atraver sa medya la, suvan zot kritik sistem lasante iniversel ek gratis! Enn lepok Defi Media ti ena mem-mem proprieter ki enn Klinik Prive, Apollo!  Alor, pu li, pli amenn kanpayn kont lopital ek dispanser – pli dimunn al met larzan dan lakes klinik prive, pli aksyoner Defi Media fer profi prive pu zot fami! E lasirans pu swin prive, li-mem moter pu devlopman lasante peyan, setadir lasante komersyal. Lasante komersyal, li pran kas ar dimunn dan moman kot li pli feb: kan li malad. E lasante komersyal, li fer profi plis kan ena lepidemi! So lintere, li dan maladi, pa dan lasante. Pu nu dan LALIT, sa, li pa normal.

 Dan moman Kovid, tu dimunn truv medsinn prive initil. Klinik prive ti vinn plis ki initil. Klinik ti vinn enn danze piblik. Ena ti mem gard sekre kisannla ena Kovid. LALIT ti bizin met divan enn demand dirzans pu nasyonaliz tu klinik, integre zot dan sistem iniversel, enn fwa. Sinon, kimanyer klinik kapav fonksyone pandan enn pandemi?

 3. Tennder, Kontra ek Prokyirmennt

Tu dernyeman, kan Jay Shankar, Minis Zafer Etranze Lind, ti Moris, li ti zwenn Xavier Duval kan li ti Lider Lopozisyon. Enn deklarasyon ki Duval ti fer apre sa rankont la finn montre posibilite ki ena pu evit tu sa koripsyon dan sistem kapitalist prive otur medikaman ek laparey medikal. Mem si zot reprezant 2 parti politik ase de-drwat, ala seki zot ti diskite: Lind ena lizinn deta ki prodir medikaman esansyel. Guvernman Moris kapav pas komann direk ar Guvernman Lind pu sa medikaman la. Sinp. Samem kalite sistem ki anfet bizin – pu medikaman, pu venntileyter, pu tu laparey ki bizin pu lamedsinn modern, e sirtu pu vaksin.

Demand

Alor, demand prinsipal se 

- Bizin ogmant depans lor sistem lasante piblik (public health, setadir prevansyon) e osi ogmant depans lor swin iniversel e gratis pu tu dimunn. Nu bizin opoz privatizasyon, su-kontra, tennder ar sekter prive, e viz plito integrasyon tu klinik e dokter prive dan sistem nasyonal iniversel e gratis. Prodiksyon medikaman inklir vaksin ek laparey medikal bizin nasyonalize pli vit ki posib, e sa onivo internasyonal. Patant prive lor medsinn ek lor vaksin bizin dekrete kuma enn krim.

 Guvernman bizin pran buku plis infermye ek ners, e tu lezot staf lopital ek dispanser, inklir staf dan seksyon dosye, enn seksyon ki bizin dizitalize dirzans. Seksyon antrennman infermye ek lezot staf bizin grandi, e pran plis nuvo staf. 

 Tu staf ek malad bizin integre dan enn sistem demokratik, desantralize, inpe kuma sistem ki ti devlope atraver Bambous Health Project.

 Lezot demand inportan

* Ranplas tu lakaz lamyant, kuma enn aksyon pu protez lasante piblik.

* Met an-viger Yunit pu Asolt Sexyel. Sa li pli gran demand kont tu kalite agresyon sexyel. Li anpes viktim al direk kot enn landrwa kot patriarsi reyne, setadir kot istasyon lapolis. Viktim li al direk kot lopital, landrwa kot swin li reyne: okip blesir fizik, asir swin sikolozik, donn tretman kont groses swit a vyol, e tretman kont maladi sexyelman transmisib. E dan ka ki viktim desid pu fer deklarasyon, lerla li fer li divan enn polisye fam, ki vinn get li – dan kad enn lopital, ki so bi se pu sweyn viktim la pa inpoz represyon lor perpetrater la.

* Dekriminaliz lavortman! Sa demand vedir zame pa sed puvwar pu polisye, DPP ek zidisyer rant an-ze kan enn fam ansint pe pran desizyon lor lavenir enn groses. Sa bizin inskrir kuma enn drwa konstitisyonel, ki fam pa pu sibir represyon kan li ziz li neseser pu fer lavortman.

* Si ena lozman pu tu fam – e osi pu tu zom – ki ule separe depi dan enn menaz vyolan, sa pu diminye enn lot problem lasante piblik – sindrom fam bati. 

* Ferm baz Diego Garcia kuma enn mezir pu pa zis lape, me osi pu lasante e pu tu seki vivan lor planet.

LALIT