Program LALIT lor Langaz
15.07.2024
LALIT enn veritab pyonye dan servi langaz Kreol ekrit. Nu Revi mansyel depi lane 1976 ziska lane 2024, li an Kreol, e osi, pandan mem lepok, nu ekrir an Kreol dan tu nu liv Minits formel ki li pu Lasanble Manb, Komite Santral, Brans, Reynion Redaksyon.
Nu korespondans intern ek lokal an Kreol, osi byin ki nu dayeri dan nu syez. Nu karne resi e nu liv kont, zot osi, zot an Kreol. Akoz nu pran pozisyon kont kolonyalism ki nu ekrir dan langaz maternel. Akoz nu ena enn filozofi egaliter, anterm deklas, ki nu ekrir dan langaz maternel.
Me, plis ki tu, li akoz nu enn parti politik ki konpran ki langaz imin li zuti natirel atraver lekel nu lespri travay, e dan enn parti politik tu depann lor azir lor baz fer nu lespri travay byin, pu ki nu reysi gayn enn konpreansyon an-komin, setadir enn program. Finn mem ena enn letid prezante dan Kolok LPT 2023 par enn manb LALIT lor relasyon intim ant langaz oral ek langaz ekrit dan devlopman nuvo lide politik.
LALIT finn sirmont sa obstak kolonyal, sa andikap yerarsi diferan langaz, ki gard enn “miray” dan nu latet ant langaz koze ek langaz ekrit, e ki antrav nu prop lisidite intelektyel, e nu prop kreativite anterm nuvo lide.
Lezot parti politik, pa finn fer tusala.
Depi formasyon LALIT, nu finn milite pu gard langaz maternel lor azanda politik, e li santral dan nu program delit. Anmemtan nu servi li, nu fer kanpayn pu li servi partu. Nu sirtu promuvwar li an form ekrit. E nu finn gayn buku viktwar. Langaz Kreol finn rant dan lekol kuma size. Ena buku liv an Kreol. Mwins dimunn opoz li.
LALIT ena lintere pu langaz maternel aksepte partu parski li ed nu program. Sa, li parski langaz maternel li nu zuti natirel pu konpran lemond, e nu bi se pu sanz lemond, e pu sanz lemond, fode nu devlop enn konpreansyon an-komin lor kimanyer lemond opere e lor kimanyer sanz li, fode tom dakor lor enn seri “demand” ki form parti nu program. Fode dimunn konpran lor ki baz li pare pu mobilize, e pare pu servi rezonnman pu popilariz demand parmi lezot dimunn. Tu sa kalite refleksyon-an-preparasyon-pu-aksyon la, li fer byin selman dan langaz maternel.
1. Kreol ek Bhojpuri bizin dekrete “Langaz Nasyonal”
Fode Konstitisyon Repiblik Moris dekret, dan kad prosesis dekolonizasyon, ki Kreol Repiblik Moris ek Bhojpuri Morisyin nu langaz nasyonal.
2. Bizin lev Banning langaz Kreol dan Lasanble Nasyonal e dan lezot instans demokratik
Fode langaz Kreol nepli interdi dan Parlman. Langaz Kreol bizin servi dan linstans demokratik prinsipal, setadir dan Lasanble Nasyonal. Kumsa li enn siyn ki li nepli kolonize, nu nepli kolonize. Zordi, kan MBC fer transmisyon direk TV seki pase dan Parlman, fode pa depite pa gayn drwa koz langaz ki so elekter koze lakaz. Kan lev interdiksyon la, li enn siyn ki langaz klas travayer, li egal a langaz lezot travayer dan lemond. Deza, plizir nu manb ti dan lekip ki fini fer tradiksyon Stennding Orderz, an Kreol. Fode anmemtan servi Kreol dan Parlman, anmemtan devlop kote teknik. Fode pa krwar kapav devlop kote teknik avan. Sa 2 zafer la mars ansam presizeman akoz bizin kree enn data-beys ki tultan pe agrandi pu ki sistem kompyuter vinn pli adep. Antuka fode pena kriter langaz kolonizater u literesi pu vinn depite.
*Langaz Kreol bizin osi servi dan lezot instans demokratik, ki li Konsey Minisipal ubyin Distrik, Rodrigues Island Council, nuvo Agalega Council ek Chagos Islands Council.
3. Sistem lalwa ek Zidisyer bizin konverti pu inklir Kreol
*Tu lalwa ek regleman ofisyel bizin osi an Kreol. Sa li pa zis enn rev. Li deza enn realite an konstriksyon. Militan LALIT, par exanp, finn inplike dan travay tradiksyon lalwa ki direkteman konsern lamas dimunn: Enn liv apel Award Artizan setadir lalwa travay pu travayer mulin ek garaz, ek enn lot apel Award Laburer pu lalwa travay ki guvern travay dan karo. Award Konkasez pu travayer tu sekter konstriksyon, lalwa travay pu Zonn Frans, ansyen lalwa travay Industrial Relations Act, Public Order Act, Public Security Bill – ki zame pa ti vinn “Act”, Prevention of Terrorism Act, Ruls pu Benevolent Fund Para-etatik, Ruls Mityel Aid, Provident Fund, Health & Safety pu plizir sekter Transpor pu Sibstans danzere ek toxik. Plis ena enn seri liv ki nu finn tradir otur lalwa ki afekte travayer: Ena Lalwa Travay, Esklavaz ziska Globalizasyon par Ram Seegobin. Ena Ennbuk Sindikal ki gid militan sindikal, ena Tu Seki enn Tifi Zonn Frans Bizin Kone par Ragini Kistnasamy, Ena Drwa de Lom pu Fam. Pandan gran mobilizasyon klas travayer dan lane 1978-83 par la, preske tu delege laburer, par exanp, ti mars avek zot kopi tradiksyon lalwa travay pu laburer agrikol dan zot pos dan zot karo respektiv. Parey kote delege artizan mulin ek garaz. Travay ki fini fer montre ki kapav fer li.
* Anfet, dapre lalwa existan, sipoze servi enn langaz ki dimunn konpran pu tu “proceedings” lakur. Me, dan lapratik enn bon parti derulman zidisyer zame pa finn dekolonize. Li tuzur kareman derule an Angle, uswa pu sertin kalite lalwa, an Franse. Anfet ti bizin kapav servi Kreol a tu nivo dan tu lakur. De tut fason, filozofi lalwa exzize ki dimunn bizin konpran ki lalwa dir, ki li kote sivil ubyin o-kriminel. Represyon kolonyal, selman, li teti. Li persiste.
4. Bizin drwa gard Minits an Kreol
* Rezistrar Lasosyasyon reprezant enn lot lexanp represyon kolonyal drakonyin. Registrar of Associations Act bizin amande pu tir interdiksyon langaz Kreol pu Minits, e pu lezot liv lasosyasyon. Rezistrar ena puvwar lev interdiksyon la, me zame li pa finn servi so puvwar. Alor, bizin amand lalwa. Interdiksyon servi langaz maternel dan Minits, li enn atak lor liberte dexpresyon. Li osi bafwe nu drwa demokratik. Li antrav nu “memwar kolektif” antan ki lasosyasyon. Li tuzur enn restan represif depi lepok kolonizasyon, avek so esklavaz ek langazman kuma kad lalwa.
5. Ledikasyon dan Langaz Maternel
Kote ledikasyon, nu kapav dir ki, alafin, preske tu pedagog pe tom dakor: Fode langaz Kreol servi dan lekol kuma medyom. Wi, nu dir, a tu nivo. Dan Kolok Oktob 2023 ki Ledikasyon pu Travayer ti organize, enn parter pedagog ek intelektyel prezan ti pe diskit ansam ar militan politik lor sa size la. La ki nu finn konstat lakorite la. Dan enn premye tan, pu enn period tranzisyon, li tutafe posib pu gard liv lekol ek papye lexame an Angle osi, akote Kreol. Kan servi langaz Kreol kuma medyom, li pu zet baz pu ki atenn bi pu tu zanfan atenn ot-nivo kote kognitif, e answit milti-leng a ot-nivo. Kan servi lang maternel, li permet zanfan briyan servi so kapasite reflesi lor konsep abstre dan enn fason natirel, alor li nepli bizin aprann par ker, me plito fer dediksyon, mannye abstraksyon, artikil diferan konsep syantifik, devlop enn lespri larz e akerir enn kapasite reflesi profondeman. Langaz maternel, kuma medyom, li osi ogmant kreativite. Li permet viz 100% literesi apre 3-zan lekolaz par-la. Tu langaz adisyonel (Angle, Franse, oryantal ek lezot) pu kapav devlop a sa mem ot nivo ki langaz maternel finn devlope. Sa li akoz, langaz maternel anfet azir kuma enn lesafodaz pu kapasite refleksyon. Si li, li solid, dan tu lezot langaz byin vit zanfan gayn mem ot-nito. Samem LALIT dir bizin viz milti-lingwis a ot nivo baze lor lang maternel. Sa pu ed tu kategori zelev. Sa 97% ki fel dan Extended Program dan National Certificate Examination, enn kote, pu benefisye parski zot pu atenn literesi e devlop zot lespri. E tu lorea, zot osi, lot kote, pu benefisye parski zot pa pu zis aprann par ker, kuma peroke dan enn langaz ki pa natirel pu zot.
* Deza ena Diksyoner, anfet manb LALIT ti kree premye gran diksyoner LPT, e deza ena osi “Spelchek Inifye” ki ankor enn fwa nu manb finn donn LPT kudme kree. Serser Liniversite Moris pe anmemtan fer tradiksyon otomatik Angle-Kreol ek Kreol-Angle, osi byin ki Kreol ek lezot langaz. Deza ena buku lingwis teorik, ki finn deza fer travay lor gramer Kreol, enn gramer byin avanse. Tusala deza pe fer. Leta finn kumans azut enn kudme tyed dan sa prosesis devlop langaz la.
* Leta kapav e bizin kontinye prosesis dekolonizasyon. Leta bizin donn sutyen langaz oprime sirtu pu ki langaz dominan – sirtu Franse, me osi Angle – pa kraz li. Par exanp, akoz Franse ek Angle tultan servi “s” pu sinifye pliriyel sa pa vedir ki an Kreol bizin kumans imit Franse ek Angle tultan servi “s” pu sinifye pliryel, sa pa vedir ki an Kreol bizin kumans imit Franse ek Angle kan li rant dan lekol. Nawn an Kreol deza an pliryel. Kan nu rant dan kenkayri, nu dir, “Eski u ena kulu?” pa “Eski u ena bann kulu?” Enn lot lexanp, dan lekol maternel profeser fer “dril” pu tuf enn item vokabiler (e.g. lakaz) e ranplas li ar swa “lamezon" ubyin “mezon” – li pa kler ki ant sa de la – e lerla gramer Kreol kumans donte: Anplas dir, “Pas lakaz!”, eski ou dir, “Pas a lamezon!”, ubyin “Pas a mezon!” ubyin “Pas mezon!”. Klerman, li pu bizin “Pas a lamezon”, Kumsa ki nu truv langaz Kreol kurbe, ranpe net, divan langaz Franse.
i) Pu ki kapav antam dekolonizasyon, e fer sa konversyon depi medyom Angle ver medyom Kreol, Guvernman bizin kreatif. Par exanp, pu gayn tradiksyon tu tex byin vit, Leta ti kapav ofer pri pu profeser ki fer meyer tradiksyon text lekol an Kreol. Anfet, nivo akademik dan lang maternel li pu pli ot, alalong, alor liv text pu, par exanp, syans, pu vinn pli ot nivo ki li ete zordi.
ii) Guvernman bizin repertorye tu prodiksyon intelektyel an Kreol, e valoriz li. LPT finn deza fer enn bon parti sa travay la. Li finn konpil de lalis deza: “Kreol pu HSC – Inpresyonan Lalist Liv Literer an Kreol”, “Enn Lalist Kelke Liv Nonn-Fiksyenn an Kreol”.
iii) Guvernman bizin met dibut enn imans fon pu ramas zistwar ek folklor an Kreol ek Bhojpuri. Bizin met dibut enn Mize Kreasyon Popiler, ki gard sa kiltir la anform anrezistreman odyo, video ek an-ekri, kuma finn fer dan Lairland pu kiltir dan langaz Irlande. Deza Sega Moris ek Sega Chagos, osi byin ki Git Gaway finn rant lor lalist patrimwann intanzib limanite ki UNESCO nome.
iv) Bizin met dibut enn Departman Tradiksyon ek Terminolozi dan Minister Ledikasyon, ki organiz tradiksyon depi lezot langaz an Kreol, e depi Kreol an lezot langaz.
Nu dakor avek demand ki Ledikasyon Pu Travayer finn fer a tu parti politik an 2024 pu itiliz Kreol ekrit dan zot program politik. Nu finn fer li depi 42-zan e nu pu kontinye servi Kreol ekri ek oral dan kanpayn elektoral. Nu dakor ki ena sifizaman materyel ek zuti neseser. Nu tu elekter elir depite ek kan depite syeze zot bizin koz nu langaz maternel. Si zot servi li pu konvink elektora pu gaynn vot kifer alors kan zot al syeze dan Parlman zot koz Angle ek Franse? Nu usi dakor avek LPT pu enndors lezot demand.
6. Nuvo Defi pu Langaz Kreol
Langaz Franse-Angle, zot ena tandans “manz” lezot langaz, sirtu kan ena enn relasyon kolonyal inplike. Nu bizin aprann pu fer nu langaz maternel res dibut, pa ranpe divan sirtu Franse, atraver enn dominasyon ki anmemtan inperyalist, anmemtan deklas – kot enn elit met valer dan konstaman exklir sertin mo an Kreol, e osi aplik regleman gramatikal inapropriye, mem erone, Franse pu Kreol. Sa nuvo kalite defi la, li vini amizir nu gayn viktwar lor viktwar dan prosesis dekolonizasyon. Seki nu kapav dir: dekolonizasyon lespri lwin depi konplete parmi klas intelektyel.
11-Ziyet-2024
