Program LALIT lor Konstitisyon Repiblik Mauritius

12.05.2024

Finn ena buku deba nasyonal lor amandman Konstitisyon Moris, e finn ena buku koze inpe dan-vid kumkwa “bizin sanz sistem” san dir klerman ki sistem sa ubyen kuma pu sanz li.

Sanzman Konstitisyon, pu li amenn progre, li mars-deper avek mobilizasyon sa klas ki pu benefisye sa sanzman la. Mobilizasyon li partikilyerman krisyal dan sa moman kan ena enn sanzman dan klas ki opuvwar i.e. enn revolisyon. Kan ena enn konpreansyon an komin parmi dimunn dan klas oprime lor kalite sosyete nu pe vize, e sa pandan sa prosesis revolisyoner la, 

enn nuvo konstitisyon alors form parti sa prosesis revolisyoner. Ekrir enn Konstitisyon li pa enn travay enn kalite “Parke Paralel”. Li ne kan enn klas oprime ranvers klas dirizan ek lerla ranvers ansyin klas dirizan, e lerla ranvers ansyin klas posedan. Me, li tuzur bon mazine ki sanzman pu neseser, e idantifye ki sanzman pu okontrer pu erone e mem fatal.

Alor, ala enn-de refleksyon dan LALIT, lor enn nuvo Konstitisyon Mauritius. Pa plis ki sa. Nu indike ki kapav inklir ek ki pu evite. Tu depann pu so sikse, sepandan, lor mobilizasyon klas travayer.

Mauritius li so Teritwar, so Lanvironman Natirel, so dimunn ek so kiltir “Ordiner”

Etan done nu Repiblik se nu teritwar, nu lanvironman natirel ek nu dimunn, tusa bizin gayn proteksyon Konstitisyonel.

* Konstitisyon Repiblik Mauritius –setadir later ek dimunn, usi byen ki so dilo ek ti lil otur lil Tu Lil Moris, Tu Lil Rodrig, Tu Lil Agalega, Tromlin, Lil St. Brandon (Cargados Carajos), Arsipelago Chagos inklir Diego Garcia – li bizin kumans avek enn deklarasyon ki enn zur tu later ek tu lamer Repiblik ansam, li pu vinn dibyin piblik, apartenir a tu seki viv isi. Pareyman, enn zur tu dibyin kree par klas travayer lepase – setadir klas dimunn esklav, klas dimunn angaze e klas travayer modern –larises ki konstitye mwayin sirviv leprezan e fitir pu vinn dibyin piblik, kontrole demokratikman. Pu sa rezon la, li inportan tuzur gard anviger amandman Konstitisyonel 1982-3, apre ki klas travayer met opuvwar MMM-PSM avek enn viktwar 60-0. Amandman konstitisyon ti fer disparet provizyon kolonyal pu asir posibilite ek pratikalite permet nasyonalizasyon dibyin prive ki finn devlope ubyin kree par travay lepase. Fode evit introdir sanzman ki ankor enn fwa rann nasyonalizasyon sa kalite dibyin la pli difisil (Get seksyon anba lor 2 kalite propriete prive).

* Konstitisyon bizin dan lefitir aboli prezans baz militer ek bar tu bato deger depi lepor Mauritius, i.e Port Louis, Diego Garcia, Port Mathurin, Agalega, St Brandon ek lezot pwin debarkman ek bar sa kalite bato la dan nu losean. Nu ayropor, usi, bizin bar lantre tu avyon deger. Savedir tu larme lokipasyon, kuma UK-USA lor Chagos inklir Diego Garcia bizin deor ek demantel so baz. Li osi vedir Trete avek Lenn lor Agalega bizin rann piblik, e instalasyon militer laba, usi, pu vinn anti-konstitisyonel.

* Konstitisyon Mauritius, bizin asire ki tu Morisyen ena nasyonalite Morisyen, e kapav alors donn nasyonalite zot partner marital, e Konstitisyon bizin aboli ek anpes akord nasyonalite lor baz larzan ubyin investisman, ubyen lezot kalite tranzaksyon moneter. Sa pu anpes re-kolonizasyon pei, sirtu par gran kapitalist ek Mafya internasyonal.

* Konstitisyon Mauritius, li bizin kontinye asire ki “tu dimunn” ki dan tu sa Lil la, inklir travayer depi lezot pei e mem viziter, asire zwir drwa fondamantal, e sa, san diskriminasyon. Buku kloz existan nu Konstitisyon deza inklir dan enn draftaz byen presi “tu dimunn”, setadir, tu imin, pa zis restrenn li a kategori restriktif “sitwayin”, u pa zis “rezidan”. Li byin inportan gard sa dan enn nuvo Konstitisyon u dan amandman. Get draftaz dan Konstitisyon, kan li introdir enn seri drwa, li dir, par exanp, “... in Mauritius there have existed and shall continue to exist without discrimination by reason of race, place of origin, political opinions, colour, creed or sex” [lerla li dres lalis drwa], savedir pu tu dimunn, ubyin “No person shall be deprived of his life”, ubyin “No person shall be deprived of his personal liberty” ubyin “No person shall be held in slavery or servitude,” e “No person shall be required to perform forced labour.” Alor, draftaz avek mo presi vedir sa seri drwa la zot pu tu imin. Li pu enn erer grav pu limit drwa zis pu “sitwayin” ek priv drwa“non-sitwayin” kuma sertin pe propoze. Li enn laliyn reaksyoner, mem lextrem drwat. Li kumansman laliyn fasist. 

*Konstitisyon Mauritius bizin al ver asir egalite pu tu dimunn, inklir egalite deklas.

* Konstitisyon Mauritius bizin asire ki Leta pa ni kategoriz dimunn par ras ek relizyon, ni obliz dimunn kategoriz zot-dan sa fason la. Sistem Best Loser kominal bizin amande, mem dan kur-term, bizin enn sistem Best Loser ki enn kalite “reprezantasyon proporsyonel pu parti Politik ki su-reprezante”. Sa, antretan pu kontinye liye drwa vote a rezidan dan enn sirkonskripsyon. (Get nu Program lor Demokrasi lor nu websayt)

* Konstitisyon Mauritius bizin asir servis gratis ek iniversel pu lasante, sekirite sosyal, lozman ek ledikasyon pu tu dimunn ki viv isi.

* Konstitisyon Mauritius bizin viz pu asir sak adilt enn travay stab, sinon enn reveni mansyel garanti, pu ki li kapav sirviv.

* Konstitisyon Mauritius bizin viz egalite pu fam ek zom, e pu dimunn ki pa idantifye kuma ni fam, ni zom. Li bizin viz pu abolir yerarsi patriarkal dan sosyete, pa zis les fam monte dan pozisyon dominasyon alinteryer yerarsi.

* Maryaz bizin lib ant adilt, e Leta bizin rekonet maryaz ant nerport ki 2 adilt ki ule marye ansam, purvi zot pa deza marye. Divors bizin enn prosedir sinp san okenn fre, apar sinbolik, kuma maryaz Leta Sivil ete.

* Liberte lasosyasyon bizin inklir garanti Konstitisyonel liberte pu travayer aret travay, fer lagrev. Vyolasyon drwa degrev bizin enn ofans dapre kloz Anti-esklavaz Konstitisyon.

* Liberte panse, liberte konsyans bizin asire, osi byen ki liberte relizye. Konstitisyon Mauritius existan li byin progresis, deza, lor sa kestyon la. Li dir, “No person shall be hindered in the enjoyment of his freedom of conscience, and for the purposes of this section, that freedom includes freedom of thought and of religion, freedom to change his religion or belief, and freedom, either alone or in community with others and both in public and in private, to manifest and propagate his religion or belief in worship, teaching, practice and observance.” Retresisman sa drwa la bizin evite. Lar ek kreativite bizin gayn proteksyon kont lasansir depi Leta.

* Tu liberte ki deza proteze dan Konstitisyon bizin reste , e aprofondi.

* Liberte konsernan “propriete prive” bizin divize an 2 kategori. Propriete ki dan Konstitisyon Mauritius fann konfizyon: propriete ki vremem personel (u lakaz, u motosiklet, u brosadan, u pye mang, ek tu vre dibyin pu u) bizin proteze kont konfiskasyon ubyin nasyonalizasyon. Sepandan propriete seki finn kree atraver “travay” klas travayer-esklav ubyin travayer-angaze lepase ubyin klas travayer zordi ki finn expropriye par individi e ki konstitye nu mwayin sirvi zordi, bizin nepli proteze kuma “propriete prive”. Li anfet zame ti “prive”. Nu pe fer referans spesifik, later ek kapital.

Aprofondisman Demokrasi

* Kontrol demokratik bizin aprofondi pu kuver desizyon lor itilizasyon later ek investisman kapital.

* Kontrol demokratik bizin aprofondi lor totalite Leta inklir “laparey leta permanan” setadir servis sivil, lapolis ek para-etatik. Ek nu bi se finalman ena kontrol demokratik lor totalite gran kapital. 

* Reprezantan bizin eli, e bizin revokab par petisyon elektoral lor baz argimantasyon valab. Lansanb nuvo eli dan Parlman, usi byen ki dan lasanble, eli lokal ek rezyonal, bizin elir speaker u prezidans -dimunn ki pu prezid zot Lasanble respektiv, e lerla imedyatman elir lider pu sa Lasanble la. Dan Ka Parlman, sa Lider Lasanble, li vinn Premye Minis. Premye Minis pu lerla propoz enn Kabine divan Parlman, ki bizin ratifye li. Lozikman, dan sa fason la, zot tu, a tu nivo kapav revoke par dimunn ki finn elir zot. 

* Agalega ek Chagos bizin sakenn ena enn sirkonskripsyon ek enn lasanble rezyonal. Bizin ena enn demokrasi rezyonal ek lokal ki pli avanse depi seki egziste pu lil Moris ek Rodrig.

*Langaz maternel Kreol ek Bhojpuri, nu mwayin kolektif reflesi, bizin proteze, bizin lev tu interdiksyon kuma medyum, osi byen kont tu interdiksyon pu servi dan liv lekol ek dan legzamen. Biltin linformasyon prinsipal lor televizyon bizin fer dan enn bon Kreol oral ek Bhojpuri oral, kuma form parti dan drwa a linformasyon. Tu laspe zidisyer bizin an Kreol pu dimunn konpran, interpretasyon bizin aksesib, lor demand, dan Bhojpuri. Bizin lev interdiksyon Kreol ek Bhojpuri dan Lasanble Nasyonal ek lezot instans ofisyel, dan mem fason bizin tir kriter langaz ek literesi kuma kalifikasyon pu partisip dan eleksyon zeneral kuma kandida pu al dan Parlman.

*Liberte informasyon bizin ranforsi par konstitisyonel, savedir sak dimunn ena akse a ninport ki informasyon ubyen data ki Leta garde ubyen ki garde par konpani prive lor nu, ek sak zurnalis ena drwa gayn akse a tu linformasyon ki konsernn lintere piblik.

Transparans

*Tu Trete bizin rann piblik

* Tu kloz konsernn kontra sekre kuma Non-Disclosure Agreements pu ilegal, si zot riske;

*Viz pu kuver enn deli o-kriminel 

*Inplik Integrite Teritoryal ubyen sekirite nasyonal

*blok liberte pu rod nuvo travay

*Tranzaksyon banker ek kont bizin nepli kasyet dan sekre.

*Tu firm bizin pibliye kont relevant. Evalyasyon zot aset, zot det, bizin parey kuma kan ramas tax ek kan fer aplikasyon pu loan.

*Konstitisyon bizin asire ki tu nominasyon ek rekritman dan pos-responsabilite pibliye. Parey nom aplikan , landrwa kot zot sorti, zot kalifikasyon bizin pibliye. Bizin osi fer rann piblik rezon pu lekel finn swazir li/zot. 

Sertin Nuvo Drwa

*Konstitisyon bizin truv enn formil pu obliz tu proprieter later pu partisip dan prodiksyon manze de baz, pu asir suvrennte alimanter pu pei.

* Lanvironman-later, dilo, losean, ler ek lesyel lao nu, bizin proteze kont tu kalite polisyon. Par proprieter lizinn atraver deversman residi agrikol indistriyel. Bizin proteze kont polisyon depi transpor piblik e prodiksyon lenerzi, ek depi salte. Diego Garcia bizin demilitarize aster lamem pu kapav adres polisyon pli pir ki afekte nu later.

*Konstitisyon bizin asire ki dimunn so privasi (pa “lavi prive”) respekte par rapor a Leta, patron ek konpayni big data.

* Lar, artizana ek brikolaz, spor ek aktivite lwazir, bizin rekonet kuma enn drwa imin. Kan prodiktivite imin ogmante atraver AI (intelizans artifisyel) ek otomasyon, sa gin la bizin partaze kuma mwins lertan travay pu mem lapey, ek ziska enn saler minimum pli ot pu tu travayer.

Tu sa sanzman la pu vinn vre atraver deba lor enn nivo nasyonal dan tu sant sosyal, vilaz-orl ek orl -minisipal, usi byen ki atraver radio-TV ek rezo sosyal, ek ansam avek mobilizasyon lor nivo nasyonal deryer demand pu plis kontrol demokratik lor tu laspe lavi.

Not: ‘Program LALIT lor Konstitisyon Repiblik Mauritius ’ 2024, reprezant Sapit Enn program elektoral LALIT, ki pu ena 20 sapit antu. Nu program baze lor plizir lane renyon ek al ansam avek nu nu piblikasyon ‘Filozofi LALIT’ ek ‘Stratezi LALIT’. Tulede pibliye an 2023 e ki baze lor nu 6-zur Kongre an 2022.