Zur Trwa – LPT so Kolok Oktob lor Kreol
02.11.2023
Trwazyem zur Kolok ki Ledikasyon pu Travayer ti fer lor langaz Kreol ti termine an bote, avek enn zurne byin ris lor su-tem “Langaz Kreol ek Laliberte, lar, literatir, kiltir, lwazir, plezir, medya, limur, spor”. Premye sesyon – bar dernye 15 minit akoz enn anpesman previ – Jimmy Harmon ti prezide, e lot lamwatye lazurne Alain Ah Vee ki ti prezide.
Christina Chan-Meetoo ti lans sesyon la avek enn sirvol istorik ansam avek analiz lor itilizasyon formel Kreol dan medya ek kominikasyon. Li finn kas li par lepok e degre inplantasyon langaz Kreol dan medya. Sa ti enn fason interesan pu get sanzman lor letan. Li ti servi enn PowerPoint pu fer so prezantasyon.
Emmanuel Richon ti swiv avek enn analiz briyan lor linportans kiltir dan lanseynman, pa zis lor Kreol kuma medyom (ki li dir deza “enorm” kuma bi). So prezantasyon ti konplemanter ar “Konversasyon” lavey, kot Alain Muneean ti fer enn pwin similer lor lefet ki lavi emosyonel ek psisik zanfan (ek animater) li osi inportan, e li liye avek, lavi kognitif dan lekol osi byin ki informelman. Emmanuel Richon ti donn lexanp depi so lexperyans lanseynman, antan ki enn Franse, pe travay dan koloni Lareynion ki konsidere kuma “departman” Lafrans kot ena enn totalman diferan pwa e sinifikasyon “nom papye” dan Lareynion ek tradisyon Lafrans metropol. Li finn osi explike kimanyer so belmer Morisyin ti konte dan enn fason diferan depi li lor so ledwa. Li finn montre linportans enn zwe kuma karom kapav ena dan lanseynman trigometri, e linportans kiltir “bred” dan lar kiliner lamas dimunn Moris. Alor, Emmanuel finn uver enn nuvo pist refleksyon ki mars de-per avek langaz pandan dekolonizasyon, e ki afekte lanseynman: kiltir profon ki lamas dimunn ena. Sa finn ranforsi pwin ki Jimmy Harmon ti fer Zur Enn kolok, lor kimanyer nuvo konesans li sorti depi lamas dimunn.
Rajni Lallah, li osi, finn uver nuvo refleksyon net. Antan ki mizisyin ek konpoziter lamizik, osi byin ki militan langaz maternel, li finn koz lor resers dan dernye 20-an lor relasyon ki buku dimunn ti kone instinktivman existe, me pa ti ena prev avan, ant ritmik langaz maternel dan enn sosyete done, e ritmik lamizik ki konpoze par mizisyin dan sa mem sosyete la. Li finn sit trwa diferan kalite resers – kote nerolozik setadir dan nu servo, e kote istorik kot finn konpar over-laping ant ritmik lamizik klasik konpoze Langleter ek Lafrans dan 19yem Syek ek ek ritmik langaz Angle ek Franse. Li pa etonan, enn kote, me finn truve ki ritmik dan langaz Angle li over-lap ar travay konpoziter Angle, e parey pu Franse.
Alain Muneean ti prezant enn papye ki finn swiv papye Emmanuel ek Rajni dan enn fason natirel: linportans patrimwann intanzib dan lanseynman. Sa trwa papye la finn ansam uver enn seri nuvo posibilite pu lavansman langaz maternel dan Moris.
Christelle Lebrasse, ki travay MBC, ti koz lor Langaz Kreol dan kad enn Radio-TV piblik. Li ti explik developman langaz Kreol, e donn detay lor exakteman ki senn ek ki program pe vinn an Kreol.
Deba apre sa sesyon la ti ena enn laspe inpe bizar. Enn dimunn prezan dan lodyans e ki organizater LPT pa kone, ti dibute, dir ki tu dimunn lor panel pa pe koz Kreol me pe koz Franse, e ki zanfan ki fer Kreol Morisyin dan lekol pase san mem prezan dan klas, tandi ki zanfan ki fer lezot size bizin erinte pu pase. Sa finn provok enn seri risponns tu-kalite. Emmanuel Richon finn krwar petet li vize, akoz li enn Frankofonn. Li finn asir tu dimunn li ti pe koz Kreol, pa Franse, akoz li konn tulde langaz. Rajni Lallah inn dir li finn flate parski li pa konn koz Franse. Alain Muneean inn dir ena erer faktyel konplet dan seki sa dimunn pe dir, kote zanfan aprann ekrir Kreol Morisyin san vinn dan klas – li inposib, li dir avek rezon. Alain Ah Vee, ki ti’nn fek ranplas Jimmy Harmon kuma prezidan, ti pe zer sa avek aplon, e li finn dir li krwar tu dimunn lor panel pe koz parey-parey kuma sa madam ki finn poz kestyon la. Depi laful, Dini Lallah finn dir, kapav-et avek rezon, ki li konpran ki sa madam la pa abitye ekut deba lor konsep osi abstre, osi ot-nivo intelektyel an Kreol, alor li pe fer erer krwar li Franse. Tu dimunn ti byin poli dan zot repons. Me, sa pa finn anpes madam la fer enn work-awt. Deba finn kontinye.
Alor, parey kuma Zur De, kan pu kit rezon enn dimunn dan lodyans, li osi organizater pa konn li, finn dibute, poz enn seri kestyon ki ti paret viz pu akil 2 orater ki ti prezant papye lor laspe teknik tradiksyon otomatik Kreol ver Angle, e Angle ver Kreol, e spel-chek pu Kreol. So kestyon pa ti lor seki zot finn dir, me kotsa zot finn gayn finansman – ki orater ti responn – e komye – ki zot finn dir. Madam la finn mem dimann zot si zot pe fer aplikasyon pu ankor larzan pu resers. Kestyon ti ase inapropriye. Li pa ti lor size ditu. Dan tulde ka, li ti ase difisil pu tu dimunn prezan konpran kifer sa de dimunn dan lodyans ti larg komanter ubyin kestyon osi vyolan ki sa. Li posibleman lefet ki nu langaz maternel finn kraze telman lontan – avek nu prop konplisite enn parti letan – ki kan nu pe reysi liber nu langaz e osi liber nu-mem depi restan kolonyal, sakenn so vites fer sa liberasyon, alor ena enn lakoler ki bizin sorti. Nu bizin posibleman pran li kumsa, ziska nu gayn eklersisman depi zot mem enn zur.
Pandan ler manze, deba pli zeneral lor tu laspe langaz Kreol ti kontinye informelman.
Dernye sesyon ti byin interesan, e li ti kontiynasyon mem su-tem ki gramatin.
Ragini Kistnasamy ti prezant enn resers lor langaz Kreol dan biltin MBC an Franse. Li sonn drol, me sa sa tit. Li finn analiz Kreol dan biltin Franse, avek minitaz pu 2 zur kuma prev, item par item pu totalite biltin an Franse 7:30 pm. Li finn dekuver enn zafer absoliman fasinan: telman langaz Kreol inportan ki, kan politisyin bizin explik kiksoz inportan, u kapav gayn ziska lamwatye nuvel 7:30 pm an Franse kapav kareman an Kreol. Par kontras, kan tem dan biltin an Franse pa konsidere konsern lamas dimunn, lerla byin tigit an Kreol dan biltin Franse. Li finn osi donn enn rapor lor labsans nuvel lor masak ki Israel pe fer dan Gaza, labsans apel pu seselefe imedyat, pandan sa nuvel Franse la, malgre ki Guvernman ti fer apel pu seselefe. Depi lodyans, Christelle Lebrasse ti byin interese pu tann enn letid lor enn laspe biltin nuvel an Franse, setadir komye bizin an Franse, kan seki opuvwar truv li neseser.
Nuckiren Pyeneeandee ti prezant enn resers lor Power Point lor zistwar Tansion Caima par René Noyau. So resers ti byin detaye, e ti dan kad literer, langaz e osi prosesis dekolonizasyon.
Anne-Marie Joly so diskur ti lor metriz langaz Kreol par ti-marsan ki rant dan bis Lagar Lenor. Li finn analiz zot talan avek so prop talan pu imit zot. E, li finn postile ki dimunn dan metye kuma ti-marsan dan bis (osi byin ki kontroler, anfle kamyon), zot pa selman liye popilasyon Moris ansam, zot pa selman distribiye marsandiz, me zot anmemtan ena enn lefe pu armoniz langaz Kreol ant diferan langaz.
Yani Mauree ti prezant enn Power Point lor “Kreol Rodrige dan Peizaz Repiblik Moris” dan kad Diksyoner Kreol Rodrige lor lekel li finn travay. Li ti prezant e mo e osi lexpresyon ki diferan dan Lil Rodrig konpare ar Lil Moris.
Kavinien Karupudayyan ti ariv anretar alor so prezantasyon pu kapav gayne onn-layn. Li lor Text Bam Cuttayen. Enn dimunn dan lodyans, Yoga Thirapati-Appadoo, anvizit depi Lareynion, ti vini spesyalman pu sa, alor, li ek Kavinien ti byin koze apre sesyon.
Deba plennyer ti byin interesan apre sa sesyon la.
Konklizyon
Li finn enn Kolok absoliman inkrwayab, anterm sirtu profonder refleksyon ek deba, osi anterm varyete size, e lerla anterm tu seki finn dekuver pu lalit pu langaz Kreol dan lavenir. Nu rapel ki tit an antye pu Kolok ti:
pa zis “Langaz Kreol: Eta-delye Apre 55 an Lindepandans”, me ti “Lalit pu Langaz Kreol: Eta-delye Apre 55 an Lindepandans”.
Alor, lalit, kuma nu dir, kontinye!
