Zur 2: Rapor Kolok Oktob LPT lor Langaz Kreol
02.11.2023
Zurne Mondyal Langaz Kreol le 28 Oktob ti tom Samdi sa lane. E li ti dezyem zurne ful Ledikasyon pu Travayer so Kolok Oktob. Kolok la ti lor tem “Langaz Kreol: Enn Eta-delye 55 an Apre Lindepandans”. 30 dimunn ti fer diskur, prezant papye dan 8 diferan panel. Sa lartik la li dezyem dan enn seri trwa, e li enn ti apersi lor seki finn derule dezyem zur. Nu pe sey prepar fayl odyo pu donn nu lekter. (Nu pu fer kone kan nu reysi, pu pa dir “si” nu reysi.)
Dezyem zur ti ena prezantasyon lor 3 su-tem byin varye ankadre par tem prinsipal, “Eta-delye apre 55 an Lindepandans”. Nu pu dekrir briyevman sak su-tem sakenn anba so prop tit. Me, avan sa, bizin osi dir ki deba ti byin anime, kestyon-repons an-zeneral – mem si pa tultan – byin itil pu lavansman langaz Kreol, e ankor enn fwa, kuma Zur Enn, nu ti gayn pist refleksyon imans.
1. Laspe Teknik ek Teknolozik Langaz Kreol
Lekip milti-liniversite – kot akademik dan omwin trwa institisyon tersyer diferan finn partisipe su gaydenns Dr Sameerchand Padaruth – finn donn enn rapor absoliman fasinan, lor zot travay lor “Tradiksyon an Kreol Repiblik Moris ou vinn Angle, ek Tradiksyon Angle pu vinn Kreol Repiblik Moris.” Remark presizyon dan zot tit, pu kumanse. Zot finn kumans fer travay absoliman nuvo, zame otan ki nu kone fer avan, pu kree Aplikasyon ki fer tradiksyon otomatik Kreol ver Angle, e osi Angle ver Kreol. Zot fini kumans fer li, e li marse. Asterla, manyer sa prosede, se bizin furni zot model ar otan fraz ki posib avek enn tradiksyon. Kumsa zot sofwer “aprann”. Anplis, zot pe fer travay debaz deza pu zuti pu travay depi Kreol ver tu lezot langaz ki ena, e so kontrer. Enn reprezantan LPT finn dir ki li enn loner ki finn prezant sa travay la dan nu Kolok.
Malgre loraz, zekler, kupir kuran, manb sa grup la finn reysi prezant papye. San PowerPoint, san mem ase lalimyer pu lir nots, Abdallah Peerally, ti telman metriz so size ki li ti fasilman kapav explike par zis so lavwa, san okenn nots divan li.
Pa zis sa travay la, me ti ena 2 lezot papye pu explik kimanyer 2 lekip diferan – enn LPT, enn lot Liniversite Moris – finn reysi kree enn spelcheker otomatik. E zot pe gete sipa zot pu kapav travay an-armoni. Kote LPT, Ragini Kistnasamy ti donn rapor lor LPT so “Spekchek Inifye Kreol Repiblik Moris” ki rekonet manyer eple LPT ek osi ofisyel, osi byin ki inklir mo partikilye depi tu lil: Rodrig, Moris, Agalega, Chagos. Alor, li inifye dan 2 sans diferan. Si kan u pe konpoz enn text lor u kompyuter, laptop swa portab, li pu suliyn sak mo ki swa mal-eple swa mo ki byin eple me pankor repertorye, inklir dan diksyoner. Tushaar Mungul ti koz lor nom zot lekip. Li finn dir kimanyer zot pe devlop zot spelchek, pu ki li sinnyal mo ki swa mal-eple, e osi propoz enn mo ki u pe rode – an ord probabilite. Tulde orater finn, zot osi, met lanfaz lor nesesite furni buku text, pu ki repertorye nuvo mo.
Sa trwa orater lor pwin teknik ti bizin reponn enn baraz kestyon – e zot finn reysi fer li avek aplon – su gaydenns prezidan sesyon, Rada Kistnasamy.
Ansam ar sa, ti ena enn papye lor pwin “teknik” konsernan Kreol ekrit, me pa konsernan teknolozi. Li ti prezante par Lindsey Collen e li ti get laspe teorik: Tro Buku “bann”. Sa ti tit so papye: Tro Buku “bann”. Li ti dir li enn restan kolonizasyon, ki nu pran form Angle-Franse kuma model pu “iniversel” – zis akoz kolonizater ti pli pwisan, e tuzur pli pwisan. E pa zis sa. Telman sa kolonizasyon la ti vyolan ki, mem kan nu kone ki li enn problem kan servi “bann” tro buku, nu pa kapav arete – parski nu finn tromatize, antan ki zanfan par pa obeir lord pu met “s” ar tu mo ki pliryel, sinon li enn swadizan “fot” an Angle ubyin Franse. Li pa zis enn erer, li enn “fot”, ondire ena enn defo moral ladan. Tiginn bate zanfan inn gayn bate pu fors zot met “s” an Angle-Franse kan ena pliryel! E Lindsey so prezantasyon amenn nu direk lor enn lot size konsernan linkonsyan.
2. Langaz Kreol ek epannwisman emosyonel e psisik
Sa sesyon lor sikolozi ek lor siko-terapi ek lor treyning pu siko-terapi, li ti ena enn lot formil. Lindsey Collen ti pu “an konversasyon” avek Dr. Kavi Vadamootoo, enn siko-terapet siko-analitik, ki osi ekrivin ek plastisyin, ki ti pu prezan me ki pa ti kapav vini akoz li pa ti tro byin, ki finn fer sa treyning la Terre de Paix pandan dezane. Kat diferan grup, orater prezan Alain Muneean ti dir, finn swiv sa treyning 2-zan la, pu ki zot kapav, a-zot-tur, servi sa lexperyans la pu sutenir zot dan travay ansam avek zanfan ki finn sibir buku duler diferan kalite dan zot lavi. Alor, manyer ki Lindsey Collen ti prosede, se li finn lir enn paragraf ekrir par Dr Kavi Vadamootoo lor so treyning, tradir an Kreol, lor linportans langaz maternel dan sa kalite treyning la, e kot li dir li pa ti pu posib dan enn lot langaz e li explike kifer. Lerla li finn poz kestyon Alain Muneean ek enn lot manb Terre de Paix, Christiane Latreille, ki finn swiv enn sa treyning 2 an la. Ti ena prezans Mm. Rita Venkatasamy, Ombudsperson pu Zanfan. Ankor enn fwa, kestyon e deba ti uver sa nuvo size, ki otan ki nu kone pa finn diskite dan enn forum uver kumsa dan lepase. Li tutafe enn travay grawn-breking ki Dr. Vadamootoo ek lekip Terre de Paix finn fer, e finn kumans dekrir pu nu. Li liye lexperyans depi tipti lanfans – emosyonel ek psisik osi byin ki kognitif – avek nu leta-despri kan nu adilt – e dan Kolok, nu finn liye tusala avek langaz maternel. Li inportan parski dan Moris, li paret ki laplipar sikolog klinisyin ek mem sikyat – mem seki spesyaliz dan travay ar zanfan – pa paret realiz linportans enn bon metriz lang Kreol – linportans pu zot mem, e pu zot kliyan ubyin pasyan.
3. Langaz Kreol ek lalit deklas
E trwazyem panel ki nu pu dekrir – apre enn panel lor pwin teknik, ek enn lor realite emosyonel ek psisik – ti enn lor langaz kreol ek Lalit deklas.
La ti ena enn panople diferan su-size:
Dabor akademik ek intelektyel piblik Nirmal Betchoo ti koz lor manyer sindikalis servi langaz Kreol – dan tu zot diferan relasyon ar manb, ar patron, ar Leta.
Dezyem, Lindsey Collen, manb LALIT ki ti dan gran muvman lagrev zeneral an Ut 79, ti koz lor kimanyer langaz Kreol ti anrasine dan klas travayer dan so form ekrit pu premye fwa pandan sa gran lagrev la, e sa finn reste. Li ti explike kimanyer li pa ti enn desizyon konsyan ditu. Revi Lalit de Klas ti pandan trwa banane amenn kanpayn, e prepar terin pu lagrev, parski sa-mem ti santral alepok: patron tablisman ek guvernman PT-PMSD pa ti rekonet sindika laburer ek artizan. Finalman enn gran lagrev finn prepare. Kimanyer inn kumans distribiye 10,000 trak par zur? Akoz, 2 semenn avan lagrev pu deklanse e ti fini anonse, patron finn organiz pu lans enn “fos lagrev”. Alor, ti oblize, etan done laburer sa 21 tablisman desantralize dan geng 22, ti oblize distribiye enn premye batch 10,000 trak pu dir laburer “NAPA FER LAGREV! Li enn lagrev patron!”
Trwazyem, Rajendra Ramen, ti montre e osi explik enn seri dokiman tu kalite ki All Workers’ Conference ti tire an kreol ant 1995 ek 2000, sirtu parmi delege sindikal tu sekter dan tu sindika. Rajendra ti partisip dan sertin Konferans All Workers, e li finn konsilte arsiv LALIT pu so resers.
Rama Poonoosamy ti fer enn diskur lor rol parti politik – inklir MMMSP ek MMM – dan langaz Kreol. Li finn dir ki li ti premye pu koz Kreol dan Minisipalite Porlwi. E kuma Minis Lar ek Kiltir, premye fwa ti ena enn tel minister, li ti pran buku linisyativ pu fer Kreol rant dan tu laspe lavi formel. Li ti dekrir kimanyer ti ena enn kuraz parmi militan ki ti pare pu expoze pu dibut pu seki zot krwar.
Gary Homet, manb LALIT, finn donn enn apersi diferan kalite dokiman LALIT ekrir an Kreol – dokiman intern tu kalite, e dokiman piblik. Li finn osi dir ki sa manyer Kreol oral vinn ekri, e sa Kreol ekri revinn an oral, ale-vini anrisi refleksyon, e ede pu re-os nivo refleksyon dan LALIT.
Konklizyon
Parey kuma ZUR ENN, so zur answit, ZUR 2, ti ranpli ar deba, depi avan kumanse 9:30 am ziska otur manze midi – sakenn ti amenn so prop manze – osi byin ki dan sesyon, e mem kan sipoze pe al lakaz apre.
LPT pa ti anfet depans enn su pu Kolok – apar pu kafe, dite, zi, biskwi (ena manb ki finn amenn ti-gato osi) ek pu enn sel bandrol ki ti met deryer orater. Me, veritab depans ti sakenn so travay avan Kolok, so resers, so refleksyon, so koperasyon, e lerla so prezantasyon, so partisipasyon dan deba. E nu ti ena kudme imans kote sonorizasyon ek rikording, ki ti inklir enn kantite travay volonter zenere net. Nu ti osi ena volonter ki finn ofer pu fer netwayaz, lakey formel divan laport, lakey kot nu pran nom dimunn pu ki nu kapav partaz papye ar zot apre. Avan, ti ena enn lekip dimunn finn bizin repar enn robine ki ti kase, e met twalet azur net, osi byin ki liyez ar tu partisipan ek lapres. Anfet, kuma nu ti mansyone dan reportaz lor Zur Enn, lartik dan lapres ekrit e item nuvel lor MBC ti kapte diferan laspe Kolok dan enn fason sansib e itil pu devlopman langaz Kreol.
