Rapor Kolok Oktob LPT lor Langaz Kreol: Zur Enn

31.10.2023

Kolok Oktob lor Langaz Kreol ti enn sikse total. Nivo intervansyon depi orater e depi partisipan ti byin ot. Profonder refleksyon ti etonan. Tem ti: “Langaz Kreol: Enn Eta-delye 55 an Apre Lindepandans”. Ala enn reportaz byin bref. LPT finn fer enn reket a LALIT pu met intervansyon anform odyo onn-layn apre. Si sa reysi vinn vre, u pu gayn tu sa larises la. 

Kolok la, organize par Ledikasyon pu Travayer, ti reysi amenn ansam diferan kuran-panse pandan trwa zurne ful. Ti ena 8 diferan “panel” antu. Apre sak panel, ti ena plis ki 30 minit deba plennyer. Pandan trwa zurne ti ena lesanz lide, e ti ena expozisyon nuvo prodiksyon intelektyel ki baze lor resers e lexperyans lepase. Lefet ki ti ena akademik ansam ar aktivist finn anrisi deba.

Enn seri pist finn uver pu lavenir.

Ala enn apersi rapid diferan kalite diskur pandan premye zur, 27 Oktob. Nu kumanse par kontras ant de diskur diferan net: “Langaz dan Lakur” ek “Langaz Zuti Natirel Reflesi”. 

Zidisyer

Ti ena enn kritik lor inkapasite sistem Zidisyer pu respekte Konstitisyon Moris lor kestyon langaz ki lakur servi dan ka o-kriminel. Sa papye ekselan la ti prezante par Me. Jean-Claude Bibi. Malgre ki Seksyon  10 (2) Konstitisyon donn garanti ki enn dimunn ki gayn enn sarz kont li kumkwa li finn komet kit ofans bizin informe dan enn langaz li konpran, exak-exak e an detay, ki akizasyon ena kont li, sa pa respekte, e pa finn respekte, zame. Enn moman, kan enn akize sorti Lind, ki koz zis langaz Malayalam, ti arete ayropor Plezans avek ladrog dan so valiz, ki so patron ti dir li amene, li ti truve kupab, par Ziz Boolell alepok, e ti gayn santans pandi. Kan so avoka (ki guvernman ti donn li akoz li pa ti kapav pey enn avoka) finn amenn ka la Privy Council, Ziz laba finn kas zizman Ziz Boolell, e finn konfirme ki “proceedings” (ubyin derulman) bizin, dapre Konstitisyon, dan enn langaz ki dimunn konpran. Malgre sa, ziska zordi, dimunn ki antray pu enn ofans o-kriminel, suvan pa konpran nanyin dan “proceedings”, depi so “linformasyon” lor lekel lapolis pe akiz li komet enn ofans, ki an Angle, atraver tu prosedir ziska so zizman, li pa konpran nanyin – apar temwaynaz, ki suvan li an Kreol. Mem temwaynaz, li problematik, selman. Temwin exper, par exanp enn form 58 ki enn dokter finn ranpli, li prodir dokiman dan Lakur an Angle. Alor, get pist refleksyon: Pa zis lalwa deza donn nu drwa pu derulman ka o-kriminel bizin an Kreol, me Konstitisyon limem donn nu sa drwa la. Pa zis sa. Pli ot instans Lakur fini dir, “wi”, oblize derulman lakur dan enn langaz dimunn konpran. Sa diskur la, li sokan. Pa zis lefet ki drwa otan dimunn pe bafwe konpletman, me lefet ki nu realize ki nu finn abitye ar sa sistem absird la. Lalwa la-mem, tuzur 55 an apre Lindepandans, tuzur drafte an Angle, mem kan klerman pu ki seksyon 10(2) respekte, lalwa ti bizin an Kreol. Dan enn tel sityasyon, kot nu deza ena proteksyon konstitisyonel, sa li deza konfirme par Lakur, ki bizin fer? Ki kapav fer? Antuka, buku deba pu neseser, e nu bizin gard an-tet ki, kan ena enn moman kot dimunn rod sanzman profon dan enn revolisyon, bizin mazine kimanyer pu fer sa vinn vre. Diskur la finn donn pist pu refleksyon fitir ek pu aksyon fitir.

“Zuti Natirel Refleksyon”

Dr. Jimmy Harmon ti prezant enn papye lor langaz kuma “zuti natirel refleksyon” ki li finn dekortike dan enn fason mazistral – avek e presizyon e kreativite. Li finn osi fer plizir intervansyon depi lasistans dan lezot sesyon dan sa trwa zur la, intervansyon ki apiy lor lefet ki veritab konesans li sorti dan lespri lamas dimunn. Dekolonizasyon ledikasyon inplik sa vizyon lor enn nuvo kalite ledikasyon la. Ledikasyon li pa kiksoz ki inpoze depi pei kolonizater, ubyin mem depi “lao”, depi dimunn avek puvwar. Pu ki sa kapasite natirel pu reflesi li lib pu epannwir, e pu ki sa nuvo konesans ki lamas dimunn ena kapasite prodir, li kapav prodir, fode nu sweyn langaz natirel, langaz maternel. Dr. Harmon ti explike ki Liniversite Western Cape kot li ti etidye ti nercher sa filozofi la. Etan done so papye ti premye, seki li finn dir finn infiz sa sazes UWC la dan kolok la net.

Li ti atir nu latansyon lor trwa dokiman kle, ase nuvo, kote internasyonal lor linportans langaz maternel.

Ti ena ena seri lezot intervansyon, tu remarkab. Zot ti sirtu otur size ledikasyon, par akademik ek aktivist. Sak sesyon ti ena enn prezidans, e sa osi finn azut enn larises dan refleksyon: Premye zur, prezidans ti asire aturderol par Dr. Pascal Nadal, Alain Fanchon ek Anne-Marie Joly. 

Ala lezot diskur ZUR ENN an de-trwa mo:

* Ansyin Prezidan Repiblik Cassam Uteem ti fer enn diskur luvertir lor gran lalit e gran devlopman lor langaz Kreol lor letan. Li ti get so dimansyon politik e osi so dimansyon edikatif. So prop metriz langaz Kreol li extra-ordiner, kuma tu dimunn kone, e so parol ena enn flo natirel.

* Dr. Arnaud Carpooran ti prezant enn papye lor enn domenn ki tutafe nuvo pu li: literatir dan kad ledikasyon segonder formel. Sa finn enn chalennj, li dir, pu li, parski li enn lingwis, e li dir li pena lantrennman ni dan literatir ni dan pedagozi, komtel. Purtan, gras-a lokdawn lepok Kovid, li finn lans li ladan akoz li ti bizin. So diskur montre nu kiksoz inportan dan sa Kolok la. Dr. Carpooran finn santi li lib pu expoz so refleksyon dan enn domenn kot li pankor santi li alez. Li finn santi li dan enn lespas laliberte. Sa indik latmosfer ki LPT finn reysi kree. 

* Alain Ah Vee depi LPT, ti fer enn diskur lor enn size ki zame li pa finn aprose kumsa avan, li osi. Li finn evalye kontribisyon kur literesi ki LPT finn fer lor 40 an dan epannwisman langaz Kreol. Li, plis ki tu dimunn dan LPT, finn konstaman fer kur literesi. Me, li pa finn gayn lokazyon avan, get so lefe lor lalit pu langaz Kreol. Kuma Dr. Carpooran, li osi, li ti al andeor manyer li abitye reflesi. Alain ti koz lor lefe kur la anterm so lespas zeografik, e so promosyon langaz atraver nomb dimunn ki finn aprann. E li finn osi get de laspe partikilye dan pedagozi LPT: 

- Panse-dir-ekrir-lir – e kimanyer sa metod la finn ena lefe. Parmi lefe pli remarkab li lakantite ki profeser aprann ar so zelev adilt dan so kur. Ena osi enn zelev ki finn aprann ekrir, e finn lerla ekrir enn roman an Kreol, Claude Chiffone. Enn lot zelev, Kolet Marcelin ti aprann lir, lerla finn aprann montre osi, e finn vinn enn profeser volonter, asontur. 

- Mo zenerater – sa metod la, li zener anmemtan diferan silab ki form blok ar lekel nu tu batir fraz lektir, anmemtan enn risponns emosyonel profon. Kan dimunn angaze kote lemosyon, li aprann pli vit. Sa li samem lide ki Alain Muneean ti exprime dan “konversasyon”. 

* Dr. Yannick Bosquet, avek sipor enn PowerPoint, ti introdir varyasyon dan langaz Kreol ki diferan dimunn koze, e dimunn koze dan diferan sirkonstans.

* Rada Kistnasamy, manb LPT, ti fer enn tur dorizon tu sanzman lor kestyon langaz Kreol ki finn swiv apre Hearing Internasyonal 2009 lor “Ditor ki Fer Zanfan kan Siprim Langaz Maternel dan Lekol”. Sa tribinal internasyonal la ti fer par LPT, e li ti katalist enn seri sanzman ki ansene vit-vit enn apre lot.

* Dr. Nita Raghoonundun-Chellapermal ti fer diskur, avek Power point kom lapwi, lor enn bilan langaz Kreol dan sistem ledikasyon formel.  

* Madhoo Gungadin ti montre ki liv LPT servi pandan kur literesi adilt. Li finn osi explike dan ki lord, e kifer.

* Cindy Clelie ti donn enn temwaynaz difikilte ki enn profeser sosyolozi fer fas dan enn Kolez segonder Moris kan pe bizin anseyn enn size kuma sosyolozi dan enn langaz kot zanfan pa a-lez. Mank konsantrasyon, pasivite, reziynasyon. E kan servi langaz Kreol, pu profeser li ede. Me li pa fasil parski bizin enn sertin riger neseser dan manyer ki tradir konsep avek presizyon. Li pe truve li bizin fer sa kuma gayne. Me, omwin etidyan eveye, partisipe, plis. Anmemtan, ena “lotorite” ki parfwa intervenir, sey servi aksyon disipliner kont profeser ki servi Kreol. Ena staf ki sutenir u, me pa tu.  

* Alain Ah Vee depi LPT ti prezant enn papye lor par duzenn lartik dan Kwin Syantifik ek Kwin Medikal dan 2 seri lagazet, Lalit deklas, ek Dorad. Varyete tem ti absoliman spektakiler.

Plis, pu fer enn tu – ansam avek tu sa varyete intervansyon – ena enn diskur ki ti sumet atraver YouTube. Li par Elsa Wiehe ki dan Lamerik aktyelman. Li fer enn sirvol travay resers ki finn deza fer lor kestyon Kreol kuma medyom lanseynman.

Alor, “ZUR ENN”, li ti finalman enn sirvol lor sirtu langaz maternel kuma “zuti natirel refleksyon”, dan buku diferan sans, inklir,  dan ka sirtu Jean-Claude Bibi, Rada Kistnasamy, Arnaud Carpooran ek Nita Raghoonundun-Chellarpermal, dan sans langaz Kreol dan institisyon leta.

Kuma enn siyn enn Kolok Oktob ti ena enn tel latmosfer, kot dimunn ti lib pu partaz lide e re-met ankestyon zot prop lide, ki trwa reportaz dan lapres meynstriym, finn zot osi byin zenere: Le Mauricien, lekip MBC, ek L’Express, zot tu finn transmet enn but dan sa latmosfer la.

Epdeyt: Le 1 Novam, nu inn azut 4yem paragraf depi anba -- kumanse "Alain Ah Vee", ki ti sote par erer avan.