Rankont LALIT ar Komiser Elektoral
23.09.2023
LALIT ti deleg 4 so manb, Rajni Lallah, Ragini Kistnasamy, Alain Ah Vee ek Lindsey Collen, pu zwenn Komiser Elektoral, Me. Irfan Rahman, ki ti’nn invit LALIT pu enn reynion konsiltasyon.
Reynion la ti byin interesan depi buku pwindevi, nu bann delege dir. Li ti Lindi 18 Septam kot Max City Building, e ti ena trwa ofisye Biro Komiser ansam ar Komiser Elektoral. Bi invitasyon la, Komiser Elektoral ti explike, sete pu ekut LALIT so propozisyon pu amelyor derulman eleksyon. Reynion la finn anfet enn deba byin vast, enn veritab tur-dorizon, enn “eta de lye” demokrasi dan pei.
LALIT ena plezir partaz ek nu lekter seki nu dan LALIT, dan lapratik, pe anfet propoze:
LALIT rekonet ki ena 2 bon prinsip demokratik debaz lor lekel derulman eleksyon zeneral ek parsyel dan Repiblik Moris deza baze: Sak elekter vote kot li reste, setadir sistem baze lor drwa devot par rezidans dan enn sirkonskripsyon, e pu ki sa bon sistem la posib, sak lane staf biro Komiser Elektoral konstitye enn nuvo Rezis Elektoral baze lor port-a-port. Li kandida ek azan politik, setadir dan lapratik, parti politik, ki sirtu responsab sirvey bon derulman eleksyon.
Kontrol lor Depans Elektoral – Bizin pa enn Kontrol “birokratik” ni “etatik” me kontrol Demokratik
Pli gran problem, dapre LALIT, li seki dimunn suvan apel “money politics”. Sa vedir larzan fos eleksyon. Rezon kifer sa kapav arive se, ofon, inegalite sosyal. Ena enn tipti klas dimunn ki ena buku larzan e zot servi par santenn milyon Rupi pu finans kanpayn elektoral an-esanz pu kontrol lor parti la apre, kan li dan Guvernman. Lider parti, a zot tur, servi sa larzan la pu aktivman koronp elektora atraver koronp lider klan familyal, kontrakter, notab dan landrwa, dirizan sosyete kominalo-relizye tu bor. Tu sa rezo koripsyon la, li pa fasil kal li zis par vey derulman prosesis elektoral. Fode fini ar sa inegalite dan sosyete pu fini ar sa koripsyon la! Me antretan, ena zafer ki LALIT revandike ki kapav minimiz move lefe sa inegalite sosyal lor eleksyon:
LALIT so pozisyon debaz se ki li rol manb enn parti politik pu kontrol so parti inklir so finans. Li devwar manb enn parti politik pu kontrol finans so parti. Sa vedir, LALIT rekonet ki li enn kontrol demokratik par manb sak parti lor so dirizan ki neseser.
Li napa rol Leta pu fer sa kontrol la. Li napa devwar Leta pu fer sa. Alor, nu pa revandik sa kalite kontrol par Leta la.
O-kontrer, parti politik oblize res indepandan depi Leta. Sa, li primordyal pu demokrasi. Si parti politik vinn su kontrol enn birokrasi guvernmantal, ubyin etatik, sa riske vinn lafin demokrasi.
Si zame Leta vinn inpoz enn espes “rezistrar”, e si zame Leta vinn instor enn ta kontrol lor “finansman” parti e exziz enn ta oditer profesyonel lor tu parti, tu sa birokrasi la pu vinn su kontrol Rezim la – rezim opuvwar la – sipa byin vit, dan lespas 5 an, 10 an.
Li pu sa rezon la ki parti politik li enn lorganizasyon de facto. Li pa de jure. Li pu enn rezon demokratik. Fode li res kumsa. Fode pa parti bizin anrezistre – apar pu eleksyon sak fwa, avek biro Komiser Elektoral – enn Biro ki ena enn repitasyon exsepsyonel. Si met dibut enn nuvo birokrasi ki ena rol pu sanse kontrol finansman parti politik, sa, li pa pu bon ditu. Okontrer, li riske fatal pu demokrasi. Rezim opuvwar, parti politik opuvwar, pu byin vit gayn minmiz lor lezot parti ki pa opuvwar atraver sa mekanism.
Manb ki bizin met lord dan zot parti.
E si manb pa met lord, elekter bizin refiz vot sa parti la.
Pena sime kupe.
Pa kapav rod solisyon fasil, met kit birokrasi etatik pu vey parti. Birokrasi ki met dibut li pu vinn su kontrol rezim.
Alor, si LALIT pa pe rod kontrol finansman parti politik, ki nu pe propoze? Nu pe propoz kiksoz ki pu marse. Nu pe propoz kontrol lor depans elektoral parti politik.
Tu depans – par kandida, so parti, so siporterz – bizin kontabilize
Dabor, depans elektoral bizin limite, e tu parti politik bizin respekte limit la dan enn fason strik. Bizin swazir enn nivo ki fode pa depase, e bizin respekte li. Li bizin inklir 3 kalite depans, pa zis premye ki existe dan lalwa zordi:
1. (i) Tu depans ki kandida, ubyin so azan fer. Avek so resi, so sistem zire. Li deza kumsa.
(ii) Propozisyon LALIT: Tu depans ki “parti” la fer (diviz par nomb kandida konserne) bizin kontabilize lor nom kandida, dan sa mem limit depans la. Avek so resi, parey. Si depans parti la li par sirkonskripsyon (sonorizasyon pu enn miting pu sirkonskripsyon), si ena 3 kandida sa parti la, diviz depans parti par 3, met sa enn-tyer la lor kont sak sa 3 kandida. Si li enn depans ki pu enn aktivite onivo nasyonal ubyin pu enn propagann nasyonal, lerla diviz par nomb total kandida parti (dizon 62 kandida, si met kandida partu). Pu kontrol depans “le parti” dan sa fason la, bizin amand lalwa.
(iii) Propozisyon LALIT: Tu depans dan faver enn kandida, ubyin dan faver enn parti, ki fer par “well-wisherz”, setadir seporterz, li osi, li bizin met lor kont kandida ki benefisye, ubyin parti (diviz par nomb kandida konserne) ki benefisye. Isi bizin seki, dan lalwa, apel enn sanzman “onus of proof”, setadir, Biro Komiser Elektoral, ubyin plitar Lakur Lazistis, ena drwa asyum ki enn depans ki favoriz enn kandida, li fer par sa kandida la, e li kontabilize anba limit so depans. Pu sa osi, bizin amand lalwa. Kumsa, kandida pu bizin pruve ki depans pu enn lafis avek so portre lor la, par exanp, e ki finn kole partu, na pa so depans. Sinon, li riske depas limit, e so eleksyon pu riske kase.
2. Propozisyon LALIT: Tu konpayni prive ubyin individi ki furni enn kandida, so azan ubyin enn parti, nerport ki prodwi (lafis, oriflam, trak, manze, konntener, labwason, bandrol, lesans, etc) ubyin enn servis (piblisite, lazans kominikasyon, sonorizasyon, ketering, anrezistreman video, instalasyon latant ek markiz, sekirite, bis ek minibis pu transportasyon dimunn) pandan kanpayn, ubyin dan kad kanpayn, li bizin ena enn obligasyon legal pu sumet enn kopi so faktir, ki li finn avoy sa kandida, swa sa azan la, ubyin sa parti politik la, ar Komiser Elektoral, mem zur li fer so kontra pu saplay, e avan li kumans livre prodwi ubyin servis la. Alor, Komiser Elektoral pu ena kopi gro depans depi seki furni prodwi ubyin servis la – dan kad enn kanpayn elektoral.
Pu sa 2-3 propozisyon vinn posib, pu bizin amand lalwa pu ki Biro Komiser Elektoral ubyin Komisyon Elektoral ena sertin puvwar anplis, pu ki zot kapav aplik sa nuvo kontrol lor depans – pandan e apre eleksyon la.
Rol parti politik dan sirvey derulman eleksyon
Seki LALIT finn note li vo lapenn nu met lor rikord ki nu krwar ki li sirtu nu-mem, antan ki parti politik, li sirtu nu-mem, antan ki kandida ek azan, ki ena responsabilite zur eleksyon e ziska lafin zur kawnting pu anfet asir bon derulman eleksyon.
Prosesis e derulman eleksyon li-mem, dan Repiblik Moris, li telman demokratik ki anfet li azan parti politik ki veye sak segonn. Kumsa li transparan.
Alor, li nu devwar, antan ki parti, pu antrenn nu azan pu ki zot kone kimanyer eleksyon derule, e pu zot konpran lor ki prinsip demokratik sa derulman repoze. Sa travay vey bon derulman eleksyon, li rol parti politik – so kandida e so azan. Nu finn remarke ki ena parti politik fer li. Par exanp, Reform Party dir li deza fer li. Asterla, li paret Travayis inn re-kumans fer sa kalite antrennman la, kuma li ek tu parti politik, dayer, ti tultan fer lontan. Demokrasi depann lor sa partisipasyon kandida ek so azan.
Nu krwar li vo lapenn nu osi met lor rikord ki lapres ek radyo, antan ki medya, zot osi ena enn rol pu asir antrennman zurnalis, pu ki zot kone kimanyer eleksyon derule dan lapratik, e lor ki prinsip li baze. Kumsa zot asire ki zot pa sirkil tu kalite fos propagann anti-demokratik, stil-Donald-Trump ek Fox News.
Nu, antan ki parti politik, ek tu nu manb parti, nu ki bizin kumanse par fer tu nu partizan, tu nu elekter potansyel, anrezistre sak lane dan sirkonskripsyon kot zot reste. Drwa devot dan demokrasi modern, li baze lor prinsip u vote kot u rezide, e u drwa devot dan Moris liye ar filozofi rezidans. Sa vedir elekter bizin asire ki ofisye ena akse a zot lakaz pu zot vizit anyel. Sa vedir sak elekter bizin asire ki so nom lor Rezis Elektoral sak lane. Rapel ki li devwar sak elekter pu al anrezistre, ubyin omwin al cheke ki so nom lor lalist sak lane. Ofisye Komiser Elektoral fer sa port-a-port la sak lane, e tu seki elekter ena pu fer se cheke ki so nom efektivman figire. Kapav mem cheke par SMS lor portab.
Dan LALIT, nu tultan deza fer tu nu manb kone pu zot cheke. E nu dir zot, pa vinn fer palab apre, si zot pa cheke. Anplis, nu met lanons lor nu web-sayt ek lor nu paz rezo sosyal pu ankuraz tu elekter al cheke anpersonn swa atraver portab. Li nu devwar, antan ki elekter.
Lerla, kan eleksyon koste, nu, bann parti politik, bizin anseyn nu kad pu ki zot tu kone (setadir konpran) exakteman ki zot pe ferkan zot fer travay azan dan lasal klas zur poling. Zot pe chek idantite dimunn landrwa ki pe vinn vote. Se sa ki zot pe fer. Zot pe swiv so prosesis idantifikasyon avan li gayn so biltin. Zot sipoze pe cheke pangar ena ka impersoneyshenn.
Zur kawnting, zot bizin kone ki zot pe fer, osi. Enn azan pe sipoze cheke (anmemtan gete lor biltin, e ekute seki pe kriye) kan nom pe kriye depi sak biltin, e lot-la pe cheke ki kote ofisye pe met baton-konte lor gran fey papye afise dan lasal, e ki tulde korbore.
E, finalman, dan sa 12-ertan ant poling ek kawnting, azan parti bizin kone seki zot pe cheke kan zot get ofisye pe sel bwat, ki zot kone ki exakteman zot pe veye kan zot vwayaz dan kamyon avek bwat, ki zot konsyan ki exakteman zot pe obzerve kan zot vey bwat ki dan strong-rum aswar, e ki zot pe cheke kan ofisye kas bwat gramatin ki li ti ankor sele.
Dan LALIT, nu finn fer obzervasyon ki preske tu kritik kont derulman eleksyon 2019 – dan sa listeri demas dan klas mwayenn lor “eleksyon kokin” ek “eleksyon trike” – li ti baze, dapre nu, lor enn mankman konpreansyon ki nu sistem li baze lor sa 2 prinsip demokratik profon mansyone lao:
a) U vote kot u reste sa lane la. U vot liye ar u rezidans dan enn sirkonskripsyon. E u vote pu enn reprezantan pu sa sirkonskripsyon kot u reste sa lane la. Pu ki respekte sa prinsip la, Rezis Elektoral li renuvle, e sa, dapre Konstitisyon, sak lane. Staf Komiser Elektoral fer port-a-port e konstitye enn nuvo Rezis Elektoral sak lane. Li byin demokratik. Sitwayin responsab pu cheke. So devwar sa. Rol enn parti politik se pu servi tu so mwayin pu ankuraz elekter al cheke sipa zot nom lor lalist.
b) Se kandida ek azan politik ki sirvey bon derulman eleksyon. E zot fer sa lor nom elektora an antye. Pu ki respekte sa prinsip transparans total, fode parti politik – depi so lider ziska tu so kandida, tu so azan, tu so manb – kone kimanyer eleksyon derule, e kimanyer sirvey bon derulman eleksyon.
Sa de prinsip la ki anfet fer derulman eleksyon dan Repiblik Moris enn-de bann pli demokratik dan lemond. Li enn sistem transparan net.
Konklizyon
Pandan reynion ar Komiser Elektoral ek so staf, manb LALIT prezan ti aprann sertin zafer ki nu pa ti kone, sirtu presizyon lor enn-de propozisyon Komiser Elektoral pu lavenir. Reynion la ti vast, e ti kuver buku size otur derulman dernye eleksyon, e otur linportans gard demokrasi ki deza existe otur derulman eleksyon, osi byin ki re-ser depans elektoral.
Komiser Elektoral finn remet enn kopi so bann propozisyon pu eleksyon dan lavenir ar nu delege. Nu pu etidye so propozisyon e avoy li nu komanter. Sa osi, nu pu fer nu lekter gayn kopi.
