Politik Baze lor Program v. Danze zis viz BLD
24.06.2023
Dan sa lartik la, prepare par kat manb LALIT, nu pe konstate ansam a ki pwin deba politik reyel finn ranplase par enn frenezi vid otur diferan size daktyalite. Si lopozisyon parlmanter ek extra-parlmanter rant ladan, ansam ar lapres ek radyo, nu krwar ki sa deriv la pu “dedwann” Pravind Jugnauth depi veritab kritik politik. Sa so danze; chalennj ki lopozisyon ek lapres amene ansam kumsa, li pu perdi.
Alabaz sak sa bann size daktyalite la, ena tultan enn veritab problem, me anplas debat li politikman, anplas amenn aksyon politik lor la, ki nu truve? Nu truv parti politik dan Guvernman, dan lopozisyon Parlmanter ek extra-parlmanter, avek kudme lapres ek radyo-TV, patoz dan sa frenezi la. Anu pran vre problem enn par enn, e gete kimanyer tu lezot lafors politik pe agrav problem la, e kimanyer ti oredi, pu reysi, adres problem la depi enn pwin-devi pli politik, setadir baze lor enn filozofi ki fye lor deba rasyonel, e lerla aksyon lozik pu amenn sanzman.
Problem Mafya – Kriye “BLD”? Sa pu rezud sa?
Ena enn problem grav Mafya dan Moris. Sa vedir enn seri linstitisyon, akumanse par sa seksyon dan lafors polisyer ki ansarz fer lanket, kuma ADSU, SST ek CID, ki finn infiltre par trafikan divers ki, azot tur, kas-fann ar polisye individyel an-esanz pu proteksyon. Problem la pa nuvo. Problem finn agrave e pe kontiyn agrave. E, si zis kriye “BLD” kuma manifestasyon resan Rama Valayden ek so Linyon Pep Morisien, san vinn delavan avek enn program pu sanz sosyete, problem la pu persiste, e pu re-agrave dan lavenir. Problem Mafya, li pre-dat Jugnauth, e li ena vre rasinn ki bizin atake.
Ki bizin fer? Ala seki pu ede:
1. Li neseser dekriminaliz itilizasyon kanabis an zeneral – pu tretman medikal, pu prodiksyon indistriyel, e pu itilizasyon rekreasyonel. Kumsa ki enn sosyete reysi kup lerb anba lipye mafya. Komers la, kuma tu komers inklir komers rom ek labyer, par exanp, bizin reglemante.
2. Li neseser organize pu ki metadonn disponib pu tu dimunn ki ule sorti dan enn depandans lor opyat, pa zis enn ti-poyne ladan, e kumsa asire ki napa kriminaliz itilizater “ladrog for”, nonpli. Sa kalite mezir, li osi, li kup lerb anba lipye mafya. E li osi permet pasyan lopital, klinik ek lospis, ki sufer maladi grav gayn akse a swin par morfinn (pu maladi terminal, par exanp), gayn akse fasilman, sanki zot bizin sufer duler atros ni tu kalite arselman birokratik akoz represyon lor opyat.
3. Li neseser pu uver deba lor ditor kolateral depi konsekans non-intansyone kan finn kriminaliz bwar-lalkol an piblik. Posib li neseser pu revok sa lalwa ki anpes dimunn bwar lalkol an piblik, ki li lor lavarang labutik, ubyin anba pye lor bor sime, ubyin lor terin vag kan 4 zom pe zwe domino apre travay. Sa asuplisman pu permet enn kontrol sosyal lor servi enn sibstans (lalkol) ki servi pu destrese an ti-grup, dan enn sosyete ki kree stres konstan. So lefe se petet mwins dimunn pu al pran simik ek opyat, e mwins zom res lakaz, bwar e fer vyolans domestik.
4. Pli profon, seki neseser se pu kareman kree anplwa pu tu dimunn ki res Moris. Sa bizin program prinsipal tu parti politik. Etidye tu dimunn ki pena travay ubyin ki “under-employed”, kree travay apropriye. Fode tu zenn vinn aktif dan rod aplik enn tel program.
Pu plis detay lor nu program lor la, get nu “Liv LALIT lor Kestyon Ladrog” lor nu sayt.
Vyolans ek tortir par Anketer – “BLD” pu rezud sa?
Nu tu kone ki finn ena buku vyolans, bate, menas, tortir, santaz, maltrete ki fer par ofisye dan sekter dan Lapolis ki ansarz amenn lanket. Li pa nuvo. LALIT finn denons sa depi lane 1979, kan Serge Victorine finn asasine. E li pe re-agrave zordi, kuma ti arive lepok lekip Raddhoa CID Curepipe.
Pu sa, JUSTICE ti fini met delavan, e mobilize deryer, enn seri “Protokol” pu diferan profesyon ek kor-de-metye, kuma Mazistra, Avoka, Medsin, Infermye-ners, Lapres ek Radyo, polisye, gard prizon, ki viz pu expoz e kal sa deriv kriminel, kot ofisye leta pe fer ditor sosyete an-antye par britaliz dimunn (sirtu zenom) ki su sarz lotorite.
Tu parti politik ti bizin adopte enn lalist revandikasyon similer, anplas zis kriye “BLD”.
Problem Kud-Lavi – Eski nu rezud li par bes pri lesans-dyezel tusel?
Tu dimunn Repiblik Moris pe fer fas pri pe monte fles, sirtu prodwi esansyel kuma prodwi alimanter debaz. So vre rezon pu buku sa ogmantasyon pri la, se nu, antan ki enn pei antye, nu pe fye lor inportasyon, setadir nu pe riske ki Rupi konstaman perdi valer akoz nu pa pe prodir isi, e nu pe depann osi lor pri fret akoz nu bizin pey bato ek avyon an dolar pu transport marsandiz sipaki distans, e nu pe depann lor aprovizyonnman depi ayer san mem mazinn danze ni pandemi ni lager, pu sekirite alimanter nasyonal. Alor, Guvernman pa pe reponn a veritab problem: pena ase prodiksyon dan Moris, pena ase exportasyon prodwi depi Moris, e sirtu pena suvrennte alimanter. Lor la ki tu lopozisyon bizin amenn deba, propoz lide.
Me, ki li fer? Lopozisyon, li propoz sirtu bes pri lesans-dyezel, setadir diminye sibsid ki State Trading (STC) pe mete lor prodwi debaz ki li pe amene. Sa vedir lopozisyon pe atak Guvernman depi “ladrwat”. Sa vedir, li pe alye ar gro komersan prive inportater kont STC. E Lopozisyon pe al fini par atak dimunn pli mizer. Fode ena prodiksyon dan pei, kumsa ki gayn deviz kan, enn kote, diminye inportasyon e anmemtan, lot kote, ogmant exportasyon. Lerla, ogmantasyon pri pa pu sitan andeor kontrol demokratik.
Lokipasyon ilegal UK-USA lor Diego Garcia pe kontinye – Donn enn bay 99-an pu rezud sa?
Kan Pravind Jugnauth pe denons USA pu so dub-langaz, kan Amerikin efektivman koz 2 koze kan zot opoz Larisi so lokipasyon militer Ikrenn e anmemtan, zot-mem zot okip Diego Garcia militerman, kimanyer Pravind Jugnauth kapav fer enn lof pu akord enn bay 99-an ar USA pu Moris so teritwar suvrin? E, li pa pu ede pu zis “BLD”, akoz laplipar parti dan lopozisyon parlmanter ek mem extra-parlmanter, zot osi, zot kareman pa kritik sa lof Jugnauth finn fer pu akord USA enn bay pu 99-an. Zot res trankil. Zot dakor? Nu dut for ki ena sertin dant zot ki telman chatwa USA ki zot dakor.
Kimanyer rezud problem Chagos ek lokipasyon militer teritwar Repiblik Moris? Li evidan. Lepep Moris – atraver so bann parti politik – ena pu ralye deryer enn program politik pu fors UK ek USA pu respekte zizman ICJ e met anpratik rezolisyon UN so Lasanble Zeneral. Deza lemond antye – anterm Leta ek so lepep – pa ar USA-UK. Zot sel alye se Laongri, Israel e petet tuzur Ostrali (pa sir). Ena buku, buku dimunn dan UK-USA, si zot kone, zot osi zot pu kont seki zot guvernman pe fer. Sertennman dan Moris ena enn nomb grandisan lorganizasyon ek individi ki ule ki UK ek USA kit Diego Garcia ek Chagos an antye, pu ki Chagosyin kapav ale-vini ubyin reste laba, kuma zot ule, e pu ki leta Moris kapav amenaz sa but Repiblik Moris. Tu parti politik bizin pran pozisyon pu fer ferm tu baz militer etranze dan lemond, akumanse par Diego Garcia. Pa ni ofer bay lor baz, ni res trankil, ni fer apel a USA ek UK pu vinn fer lanket dan nu pei (kuma Lider Lopozisyon fek fer), tanki zot enn pwisans okipan.
Get nu Deklarasyon Komin lor Diego Garcia (lane 2023) lor nu sayt.
Eleksyon Zeneral Trike? – Sa slogan la finn enn surs buku Frenezi dan Vid
Lopozisyon parlmanter, avek Navin Ramgoolam alatet sa muv la, ek lopozisyon extra-parlmanter osi, depi moman kan zot finn perdi dan eleksyon zeneral an 2019 e ziska zordi, zot finn lev buku dibri lor eleksyon zeneral ki zot dir ti sipozeman “trike”. Zot finn desann dan lari, insilte Komisyon ek Komiser Elektoral, blam ofisye, galup deryer bann froder ki finn suk biltin de-vot par expre pu diskredit eleksyon, met enn duzenn ka dan Lakur, inklir ka baze lor mansonz total ki fer onte, e zot finn, enn-par-enn, perdi tu sa bann ka la, apar de ki tuzur dan Lakur. Kan Lopozisyon Parlmanter finn dir zot pa aksepte rezilta eleksyon zeneral akoz rezilta eleksyon pa lezitim, li finn ena de lefe negatif pu zot-mem: Zot depite finn eli dan enn fason ki pa lezitim, alor kifer zot pe asiz dan zot fotey? E fode ena gran, gran sanzman avan zot kapav re-rant dan enn nuvo eleksyon zeneral. Zot finn preske met zot-mem koson dan dam. Alor, asterla sa lopozisyon parlmanter la finn bizin galfat enn senaryo pu explike kifer zot pu kapav re-rant dan eleksyon zeneral. Zot finn zwenn Komiser Elektoral, fer enn-de revandikasyon e deklar “viktwar”. Zot dir li finn dir li nepli pu servi Kompyuter-rum dan lavenir, e li pu propoz enn-de sanzman legal.
Zame ni Lopozisyon Parlmanter ni Extra-Parlmanter pa finn amenn deba otur “kimanyer aprofondi demokrasi” dan Moris. Non, zot zis kriye BLD! Lerla, kan zot kwinse, zot pretann ena gran, gran sanzman.
Me, ena 2 problem fondamantal ar eleksyon dan sistem kapitalis, e dan Moris, an-partikilye ki dan tu sa frenezi pu kriye “eleksyon trike” zot pa finn konfronte ditu:
1. Sosyete deklas vedir ena enn ti-grup dimunn (enn klas) ki ena kontrol lor lide avan enn eleksyon, e an-zeneral, atraverzot kontrol lor kapital, setadir lor totalite rezerv ki finn akimile lor letan apartir travay lepase. Alor, sak parti politik bizin pran pozisyon lor la. Lor sa inegalite sosyal, lor sa inegalite deklas la. Eski li inevitab ki ena diferan “grad” dimunn kumsa? Ubyin eski nu anvi enn sosyete san diferan klas – sirtu pa enn tipti klas ki posed tu ki neseser pu viv, ek enn lot gran, gran klas ki pena naryin apar so kuraz ki li vande pu gayn enn lapey?
2. Mem avan ranvers sa Leta ki gard diferan klas dimunn inegal kumsa, nu kapav rann eleksyon pli ekitab atraver kontrol depans elektoral. Se sa ki bizin sanze. Fode pa vinn dir ki Guvernman (rezim opuvwar) bizin “kontrol finansman bann parti politik”. Non! Sa pu donn Rezim ki opuvwar plis puvwar ankor pu li atak so adverser dan lopozisyon. Sa revandikasyon pu ki Leta kontrol finans bann parti politik li byin danzere. Bizin plito viz pu re-ser lalwa exzistan lor kestyon depans elektoral. Li sinp. Fode pa sanz size, ni par invant tu kalite frod alege, sirtu ki pa finn ena okenn lefe lor rezilta eleksyon 2019, ni par rod fer Leta gayn plis kontrol lor parti lopozisyon atraver exziz “lanrezistreman”, “kont odite par profesyonel”, etc.
3. Anmemtan ki pe get kimanyer elir dimunn dan Lasanble Nasyonal, li inportan nu pa bliye ki Lasanble Nasyonal finn perdi buku so puvwar, e pe kontiyne perdi, akoz Lexekitif pe kareman akapar li. Nu bizin adres sa.
Get nu program lor kimanyer rann eleksyon pli ekitab lor nu sayt.
Eleksyon Minisipal Ranvwaye, me eski “Eli Rezyonal ek Lokal” ena lezot problem pli grav ankor?
Li inportan pu parti politik met ka kont ranvwa eleksyon minisipal. LALIT byin dakor. Me selman, fode pa nu bliye ki konsey minisipal, osi byin ki konsey vilaz ek distrik, finn truv tu zot puvwar kareman konfiske e met dan lame guvernman santral. Swa Minister ubyin so bann institisyon kuma NDU ek Beach Authority finn akapar puvwar ki ti oredi res dan lame konsey eli. Alor, li inportan pu desantraliz puvwar, pu donn lotonomi ek finans pu bann instans rezyonal eli kontrole. LALIT ena enn program, e suvan mobilize lor la. Nu finn fer re-met eleksyon vilaz, kan enn rezim avan ti aboli li.
Extended Program enn Fyasko Guvernmantal – Eski BLD sifi? Kifer pena deba pu introdir langaz maternel kuma medyom?
Kimanyer Guvernman dirize par MSM pena enn program pu introdir langaz Kreol kuma medyom pu syans ek matematik? Li absird. Pli pir, laplipar parti dan lopozisyon, sinon totalite (apar LALIT ek Les Verts), zot osi, parey kuma MSM, zot pena propozisyon formel pu ki Guvernman introdir langaz maternel kuma medyom pu “size konteni”. Sa li pa zis pu rezud problem fayit ki Extended Program finn devwale, setadir pu zanfan ki pe sipozeman “pa reysi” dan sistem ledikasyon, me li pu rezud problem “aprann par ker” e “mank kreativite” ki telman grav parmi bann seki sipozeman “reysi” dan sistem aktyel.
Konklizyon
Sa lartik la viz pu montre 5-6 lexanp kimanyer Guvernman pe fer fayit politik. E, anmemtan lopozisyon parlmanter ek extra-parlmanter pa pe futi fer fas par prezant enn program, ubyin mem rant dan enn deba lor ki politik pli bon lor sa bann size la. Lopozisyon pe vini avek sa slogan vid, vilger, vyolan: “BLD”. Pli presizeman, nu truve ki ena enn tandans pu sa lopozisyon la byin suvan pran pozisyon pli adrwat ki guvernman Jugnauth. Sa li trakasan.
Nu pe truv lopozisyon vinn pli pro-kapitalist. Zot kareman frol pran pozisyon anfaver inportater e kont STC! Zot kont ogmant pansyon gran-dimunn, mem kan sa pansyon la li anfet enn larzan mansyel ki sutenir enn extennded famili an antye. Ena buku kuran dan lopozisyon ki prefer loto prive inporte, kuma enn stratezi nasyonal, ki Metro! Sa li suvan zis akoz zot ule atak Jugnauth ar zot slogan “BLD”, alor Metro sipozeman pa bon pu sa rezon bet ki Jugnauth finn amenn li. (Pa Jugnauth, ni Modi ki finn konstrir sa Metro la. Travayer dan Lespayn, dan Lend, e dan Moris ki finn fer sa.)
Ena kuran dan Lopozisyon ki kareman pro-loksidan. Xavier Duval, par exanp, kan ena problem reyel dan ADSU, dir fode invit USA ek UK (okipan militer kolonyal) pu rezud sa. Pu enn wi, pu enn non, Rama Valayden dimann USA interfere dan politik Repiblik Moris. Tusala indik ki lopozisyon pe ena tandans zele otur program inpe kuma program anti-lindepandans dan bann lane 1960: fer klester otur gro kapital ek Loksidan. Remarke zot tultan pe demar zot manifestasyon kot Katedral. Zot suvan mobilize dan batiman yerarsi legliz. Alor, zot pe rod fye obzektivman, par mank enn program, lor enn lalyans kordyal ant gro kapital, Loksidan (USA-UK-Lafrans), Yerarsi Legliz tanki posib, ek enn medya prive ki zot al ziska remersye dan zot manifestasyon! Finn mem ena medya – lapres ek radyo prive – ki kareman form parti mobilizasyon “BLD”. Ena antrepriz medya ki dan biznes vann vila IRS! Ena lantrepriz medya ki dan biznes lazans vwayaz! Alor, kuma muvman anti-drwa-de-vot otur “menas” sifraz iniversel dan bann lane 1940, e anti-Lindepandans dan bann lane 1960, sa lopozisyon aktyel suvan fer enn klester ansam otur: Gran kapital, leta bann gran pei Loksidan inperyalist, Yerarsi Legliz, lapres prive.
Pa kumsa ki pu afebli e ranplas rezim Jugnauth.
Kan byin gete, buku sa bann problem liste lao (depi dan lapolis, dan lalwa, dan sistem eleksyon, problem inegalite deklas, represyon langaz maternel dan ledikasyon, lokipasyon militer enn bon parti nu Repiblik (Chagos) par UK-USA e enn lot lil par Lafrans (Tromlin), zot problem ki rezud par enn lalit konsyan anfaver de-kolonizasyon ki mars de-per avek enn lalit ant klas sosyal, oprime kont opreser.
Nu dan LALIT, nu enn parti politik “lalit deklas”, e nu fermeman anti-inperyalist osi.
RS, LC, AA, BK.
