Fenomenn Buku Parti Extra-Parlmanter par Ram Seegobin ek Rajni Lallah

15.04.2023

Enn fenomenn ki difisil pu enn parti avek enn listwar, enn piblikasyon regilye, enn program, enn striktir, kuma LALIT, pu fer fas a tu sa duzenn parti politik lor terin “extra-parlmanter” ki finn surse dan dernye 5-10 an, e sirtu otur e apre dernye Eleksyon Zeneral e ki pa kone ki zot reprezante. Sirtu li difisil kan dimunn, kuma Amedée Darga tu dernyeman dan enn program Top FM ansam ek nu manb Lindsey Collen, komante lor “mank linite” dan sa lopozisyon la.

Sa bann parti extra-parlmanter la suvan frol farfelitid, e ase suvan zot kareman ridikil. So ka extrem ti “Parti Karo Kann” avan, e “Parti Malin” answit. Asterla, ena enn seri. Zot pena program. Zot pa kone ki ete enn program. Zot pena enn analiz deklas. Zot pa kone ki zot reprezante. Me, zot exzis. Sa proliferasyon parti la, li sirman enn refleksyon dezespwar dan tit-burzwazi pandan sa imans kriz ekonomik ki nu tu pe traverse, ki finn agrave par Kovid e asterla par lager dan Ikrenn. Sa bann parti la bar enn lespas politik dan sa vakim ki parti tradisyonel finn kree kan zot finn abandonn politik baze lor enn program, abandonn zot politik baze lor klas sosyal, abandonn tu program politik baze lor enn vizyon enn sosyete fitir. Ena parti politik extra-parlmanter ladan ki pa konn gran soz lor realite politik nonpli. Me, zot exzis. 

Par li-mem sa fenomenn la li pa ti pu enn difikilte pu enn parti kuma LALIT. Me, dan enn lepok kan klas travayer pa mobilize, e so lalit pa dan enn eptern, lerla li poz difikilte. Enn klas travayer ki pa mobilize kuma enn klas, li fini par depann lor lapres burzwa, e lapres burzwa finn ponp sa bann parti extra-parlmanter la. E seki rann sa bann parti politik “problematik” se ena anmemtan degradasyon dan konpreansyon ki buku zurnalist meynstriym ena lor kestyon “politik”. Alor zot suvan donn ase buku ponpaz sa bann grup la akoz, zot osi, an dezespwar kuma lezot seksyon ti-burzwazi. Li enn lepok kot rezo sosyal, li osi, li kree “laparans” enn sertin lafors ki sa bann regrupman pena an realite, e sa asontur infliyans sa poyne zurnalist ki fye plis lor zot lekran u zot resers plis ki lor obzervasyon depi terin reyel. (1) 

Me, kimanyer analiz sa bann parti extra-parlmanter ki finn surse tu dernyeman? Pu ed nu enn tigit, nu kapav kas sa bann parti extra-parlmanter an plizir kategori uswa lo:

1. Bann ki Paret ase gran, lerla fonn pu de-bon!

Ena ki paret for, ki ena buku aktivis avek 4x4, ki met 3-3 kandida dan tu sirkonskripsyon eleksyon zeneral, lerla fonn. Enn lexanp sa kategori parti-la, se Parti Kreol Morisien dan eleksyon 2019. Apre ki finn truv enn biltin vot kot enn so lider, e apre enn gran lager intern inn eklate, li finn fonn. Kan li fonn, li paret ondire li zame pa ti existe. Mem zafer, dan eleksyon 2014, pu parti Roshni Muneeram ek parti Sheila Bunwaree, ki sakenn ti pu met 60 kandida, lerla finn met zis 4 ek 20 respektivman, e lerla fonn net. Sa kalite parti depann esansyelman lor rezo sosyal e parfwa medya. Sa bann parti la telman elektoralist, ki zot efemer: kan eleksyon fini, zot evapore.

2. Bann ki zot Slogan Kwinsid avek azanda lapres dan enn moman done

Ena parti politik emerzan ki gayn ponpaz medya dimoman zot slogan dizur kwinsid ar azanda dizur medya. 

Par exanp, pandan kanpayn elektoral, e tutswit apre ki Eleksyon Zeneral fini an 2019, parti extra-parlmanter desann lor sime otur slogan “eleksyon trike”, “eleksyon marday”, zot gayn buku kuvertir. Anmemtan staf Lagazet L’Express prodir enn video-klip degelas lor mem size. E sa bann parti pa futi gayn kritik ki zot ti merit gayne pu sa kanpayn malsin la, akoz lagazet pli prestizye dan pei ena mem azanda politik ki zot. Dan sa kategori la ti ena 100% Citoyen, Forum Citoyens Libres (Georges Ah Yan), Reform Party (Bhadain). Zot finn gayn enn sertin lafors dan sa kanpayn malsin “eleksyon trike” la akoz Parti Travayis Ramgoolam ti ena, e tuzur ena, mem laliyn. Tu eleksyon ki li perdi, Ramgoolam “kone” li akoz “eleksyon marday”. Sa bann ti-parti extra-parlmanter ansam avek Ramgoolam finn lev enn espes listeri demas, e sa finn byin vit ris Xavier Duval ladan, e plitar mem ris Paul Bérenger. Tu finn kalme, kan zot finn met enn trale ka – 14 an-tu – dan Lakur. E enn-par-enn bann ka finn expoze kuma vid, swa kareman mansonzer, e finn swa rezete swa retire. Ena zurnalis L’Express ki finn expoz sa bann ka la pu zot laspe frivol: Iqbal Khan. Res zis ka kont Jugnauth ek so bann kolistye dan Privy Council, e ka Cader Sayed Hossen ki pankor termine.

Medya osi donn ase buku kuvertir a Rama Valayden, Bruneau Laurette, Barbier ek Sunnassy kan zot met dibut zot Linion Pep Morisien. Li vreman ti paret ase gran. Me, sa nuvo parti la, mem li konpoze de 4 diferan regrupman politik ki sakenn ena enn baz, pa ti vinn ansam lor baz enn program kler e solid. Alor li finn al pet an-de anplas-anplas, kan Bruneau Laurette deside pu demisyone pandan enn renyon LPM an piblik La Tour Koenig, osito ki Parti la met dibut. 

Bruneau Laurette, enn kreatir kree, dan enn sans, par medya kuma enn “lom providansyel” ki plito dan “le social”, ti lerla bizin rabat lor so Linion Sitwayen, enn parti politik, e ti deswit kumans koste ar Ramgoolam ek so Travayis. Lapres pa finn dakor ek sa taktik politik la, e zot finn kumans larg Laurette. E dan sa moman la, li finn arete par lapolis kan ti ena enn imans kantite ladrog dan box so loto. Kan li ti large lor kosyon, e lefet li finn large, finn deklans enn gran lager ant institisyon. Depi so arestasyon, Laurette so demars politik ti finn plizumwin paralize. Enn ti-laful sinpatizan al lakur kan so ka pase. Kanta so alye Ramgoolam, li al anons enn lalyans pu Minisipal ar MMM ek PMSD pa mem 24-er apre arestasyon Laurette. Me, deswit apre li sorti dan kaso, Laurette al zwenn Sherry Singh parti One Moris! Lamwatye so seporterz inn araze net.

Ena enn parti inpe misterye apel Front Liberation National (Ismael Nazir) ki paret existe zis atraver enn drol website Maurice Info (ki ena buku reklam), e kominike depres regilye ki lapres meynstriym kuma Le Mauricien pibliye. Li pran pozisyon lor tu kalite size dizur. Sa li prozet enn limaz ki FLN li enn parti politik ki existe kan li pena enn veritab lexistans antan ki parti. 

3. Bann Parti ki Lokalize

Ena parti ki karakterize par lefet ki zot “lokalize”. Nu gayn En Avant Maurice (Patrick Belcourt) ki existe dan Beau Bassin ek Rose-Hill, e pa okenn lot plas ayer. Ena Idéal Democrate (Geraldine Hennequin) ki existe dan Curepipe, pa ayer. Ena Forum Citoyen Libre (George Ah Yan) ki existe dan Mahebourg, mem si Ah Yan ramas enn seri kandida elektoral inpe partu zis avan eleksyon.

4. Bann Parti ki finn perdi plas dan gran Lalyans

Ena parti ki existe akoz zot finn perdi plas dan enn gran Lalyans dan Parlman. Dan sa kategori ena Reform Party (Bhadain) ki finn izole apre ki li vinn vote kont lidership Ramgoolam. Ena osi Rassemblement Mauricien (Bodha), ki enn stepne pu Paul Bérenger si so lalyans ar Travayis pa konkretize pu eleksyon zeneral. 

5. Bann Parti ki Finanse par Dyaspora

Plizir parti parmi sa bann extra-parlmanter la klerman e uvertman finanse depi lexteryer. Zot fyer-mem ki zot finanse par seki zot apel “dyaspora”. Sa lamod la ti kumanse, e ti diskredite anplas-anplas, kan Guy Ollivry ti finanse par Teeren Appasamy pu eleksyon parsyel dan 1995, e ki ti responsab ogmant rol “larzan” inn zwe dan koripsyon prosesis elektoral enn gran kran. Me, ki li Bhadain, ki li Bruneau Laurette, ki li Percy Yip Tong, zot fyer ki zot finanse depi deor. Sa lyen ar dyaspora ena 2 kalite danze distink: 1. Li riske enn kuvertir pu finansman pli okilt par larzan inperyalis, ubyin larzan sal, kuma dan ka Guy Ollivry. 2. Dyaspora, mem si li kontribiye larzan san azir pu inperyalis u san larzan sal, li dan pozisyon kot li servi so larzan, me li pa viv konsekans aksyon politik ki akonpli ar so larzan dan Moris. Anfet li byin delika pu parti politik la aksepte finansman depi deor. 

6. Bann Parti Extra-Parlmanter ki ti existe avan me finn swa disparet ubyin diskredite

Ena parti extra-parlmanter ki finn existe avan, me finn disparet depi piblik apre dernye eleksyon. Les Verts finn byin inaktif apre eleksyon 2019 [Me ki finn refer enn aparisyon sa semenn la]. Bizlall so parti finn absan depi lasenn politik. E Rezistans ek Alternatif finn al dekredibilize par azir kuma azan pu Ramgoolam, ki li pe kontiyn fer. Li pe fer apel pu lezot parti lopozisyon rant dan enn lalyans elektoral ar Parti Travayis Ramgoolam. Li dir sa demars la li zis pandan enn “tranzisyon” 2-an, ki Ramgoolam pa aksepte, alor evidaman li pa sa. Me, laverite se ki Subron ek so Rezistans fini maye par zot prop propozisyon. Dayer, Rezistans pa finn explike kifer so parti, ki ti kritik slogan BLD e ti adopte slogan BZTD, asterla pe mars ar Ramgoolam (enn parmi “Zot Tu”), e dir tu dimunn bizin mars ar Parti Travayis kont MSM!

Parfwa zot ena enn Linite Efemer

Buku sa bann parti la, dan tu sa diferan “lo” la, zot finn ena enn sanblan linite apre eleksyon zeneral 2019 otur 2 zafer: dabor, otur eleksyon sipozeman “trike”, answit otur gran manifestasyon Bruneau Laurette otur slogan “BLD” an Ut 2020. Mem alepok, ti deza kumans ena aparisyon sa diferans fondamantal ant slogan BLD ek slogan BZTD. Me, dan 2-an ki finn swiv, sa linite la finn efrite, e finalman disparet. BLD nepli ase pu inifye zot. Pu sinboliz sa, ti ena sa senn aflizan kot Georges Ah Yan ek Percy Yip Tong inn gayn enn lager fizik lor Lestrad, otur ras mikro, pandan miting Bruneau Laurette, kan Ramgoolam ti arive. Eski bizin akey li dan rasanbleman, ubyin non? Lager leve. Li tipik frazilite sa kalite linite la.

Preokipasyon sa bann Parti La

Preokipasyon sa bann parti la karakterize par tem plito popilist, enn kote, e obsesyon tit-burzwazi, lot kote:

- Ogmantasyon pri, sirtu pri lesans (ki afekte direkteman tit-burzwazi sirtu).

- “Eleksyon trike” (ala Trump). Zot verbyaz inklir term “demokrasi” buku-buku, me san ki zot ena okenn analiz lor kot demokrasi dan Moris sorti, ki finn e pe menas li, e kimanyer kapav aprofondi li.

- Zot ralye dimunn antan ki “sitwayin” – setadir linite ant patron ek klas oprime, pel-mel.

- Kont koripsyon – san propozisyon lor kimanyer diminye diferan kalite koripsyon – san etidye klas sosyal (inegalite ki alabaz koripsyon) e san etidye “burzwazi deta” kuma enn fenomenn alabaz buku koripsyon.

- Kont ladrog – san get problem dan enn fason striktirel, e san program kler kimanyer mat ar mafya. Kimanyer tret lavant gandya dan enn lepok kot pe introdir kanabis medikal, e finn dekriminaliz itilizater? Zot pa get sa.

- “Drwa” dyaspora. Sa, zot tu revandik zafer kuma drwa devot dyaspora, san realize ki zot pe revandik enn sanzman reaksyoner – drwat devot lor lyin-disan plito ki lor rezidans (ki ti pu permet travayer Bangladesh ki viv isi, travay isi e pey tax isi gayn drwa-devot)

- Rezistans ek Alternativ, li enn parti elektoralist ki finn al kwins li-mem; li tuzur preokipe ar drwa poz kandida san met kominote lor nomineyshenn peper, me li finn perdi dan Lakur. Alor li enn parti elektoralist ki pa pe kapav poz kandida – valer dizur – akoz li refiz met kiksoz dan kazye “kominote” lor form. Kumsa ki kan li truv li koson-dan-dam, Subron finn bizin al ralye dimunn deryer Ramgoolam. 

- Kote Linion Pep Morisien, lor so websayt, apar Kistnen Papers ki so preokipasyon, ena enn lalist propozisyon amandman lalwa. Alor, sirtu ki li ena enn konpozan ki dirizan enn regrupman avoka (Avengers), LPM li enn parti byin “legalist” ki enn gran limitasyon pu enn parti politik. Anmemtan, akoz li ena avoka ki konpran lyin ant lalwa ek lapolis, li ena aksyon kont britalite polisyer. Sa li bon. E, li ena propozisyon pu amand sertin lalwa, si li opuvwar. Lontan ti apel sa kalite parti ki donn detay lor lalwa ki pu amande “enn Parke paralel”.

 Konklizyon

Ena plizir zafer inportan ki tu sa parti extra-parlmanter partaze avek bann parti parlmanter, ki rann zot ase initil dan lalit pu amenn progre.

1. Zot platform “sitwayin” amenn zot direk dan laliyn opoze a “politik deklas”, nu politik. Zot nasyonalism, morisyanism, patriotism, zot pavyon Moris partu kote, li ena sa defo ki li inklir klas kapitalist dan so parti, enn kote, e li ena tandans zenofob, lot kote. Par exanp, sa bann ti-parti la finn responsab buku sa diskur rasist anti-Bangladeshi, sirtu otur dernye eleksyon zeneral.

2. Zot pa get demokrasi dan kad “lekonomi” kuma zot ti devet. Alor, zame zot pa pu mem truve ki se klas kapitalist ki obstak a demokratizasyon. Zot pa get “kestyon later” (the land question) ni kestyon “propriete prive lor mwayin viv tu dimunn” (lizinn, later, labank, lotel, etc) kuma kestyon ki konsern demokrasi. Zot pa vreman get lekonomi ditu anterm klas sosyal. Alor zot fini par pa get lekonomi ditu. Zot koz Morisyanis, sitwayennte, ale-mem, pa futi pran pozisyon kont inegalite deklas parski sa pu met an-peril “linite” sitwayin u Morisyin.

3. Zot pa paret ena okenn striktir, ni brans, ni komisyon, ni enn piblikasyon regilye. Ena pena mem enn Komite Santral eli. 100% Citoyen inn omwin sey fer enn zafer (ki ti turn inpe an fars) kan li ti fer enn eleksyon “primer” stil-Amerikin ki pa finn tro marse, pu zot swazir kandida. Lerla, apre eleksyon zeneral, zot ti al fer enn eleksyon sinbolik e vreman “trike” onn-layn! Tu sa bann parti la, zot pena enn program ki devlope atraver enn piblikasyon regilye, enn program ki evidan atraver zot aksyon. Zis LPM li klerman kont britalite polisyer. Rezistans klerman kont Best Loser System, me so stratezi pu opoz selman lefet ki bizin met kominote lor Nomineyshenn Peyper, sa finn al met li dan tru dan lesans ki li posib aster pu ki BLS repran lesuf: Seki finn al arive se Rezistans finn kritik lefet ki leta pe servi ansyin resansman kominal (ki erezman pa finn fer depi 1972) pu sif pu nominasyon Best Loser, e sa finn al anzandre enn seri demand politik anfaver enn nuvo resansman kominal – enn lefe kontrer!

Nu espere sa analiz la ed lekter konpran tu sa parti la inpe pli byin.

[Lartik baze lor papye Ram Seegobin ek Rajni Lallah dan Seminar 2-zur ki LALIT ti fer kumansman mwa Fevriye, e lor deba apre papye la, avek enn-de ep-deyt.]