Galleries more

Videos more

Audio more

Dictionary more

DEKLARASION KOMIN swit-a VIKTWAR lor CHAGOS, INKLIR DIEGO GARCIA

25.03.2023

 


INN LER PU KONPLETMAN DEKOLONIZ, DEMILITARIZ 


& RE-INIFYE REPIBLIK MORIS


22 MARS 2023


Pou 55 an lindepandans Repiblik Moris, Lalit ti organiz enn Tab Rond ‘uver’ Dimans 12 Mars 2023 dan Horl LPT, GRNW. Tem tab rond-la ti: ‘Kot Nu Ete, apre 55 an Lindepandans lor kestyon Chagos, inklir Diego Garcia?’ Apre diskision ek esanz bien interesan, dimunn prezan finn desid pou fer sorti Deklarasion Komin swivan, e finn spesifye ki nu pa pe ‘met aryer’ depi 2 deklarasion komin avan, setadir ‘Deklarasion Gran Rivyer lor Chagos – 2010’ ek ‘Second Declaration of Grande Rivière on Diego Garcia/Chagos - 2016’ (1):


No 1. Gran Bretayn ek USA bizin Rekonet Viktwar Moris dan ‘lalwa internasional’


Apre enn long lalit, nu, antan ki lepep Morisyin inklir Chagosyin, finn reysi ranport laviktwar kote ‘lalwa internasional’. 


Zordi, Leta Gran Bretayn ek Leta USA rekonet piblikman ki zot aksepte seki fini etablir asterla kuma ‘lalwa internasional’, ki vedir zot bizin demantel zot koloni British Indian Ocean Territory (BIOT), ferm baz militer lor Diego Garcia, setadir respekte 2 enonsiasion ‘lalwa internasional’, swivan: 


* Zizman International Court of Justice (ICJ), lor enn Rezolision Nasion Zini finn vote propoze par Linyon Afrikin pu demand ki ICJ met o-kler pu Lasanble Zeneral ki exakteman lalwa internasional dir, finn statye ki prosesis dekolonizasion Moris na pa finn legalman konplete dan moman kot Moris gagn lindepandans an 1968, apre demanbreman ilegal Larsipel Chagos depi leres Moris e apre derasinnman tu Chagosyin; finn osi statye ki Gran Bretayn dan obligasion met fin so administration BIOT lor Larsipel Chagos ‘osi vit ki posib’ (as rapidly as possible). (25 Fevriye 2019)


* Lasanble Zeneral Nasion Zini finn adopte enn nuvo Rezolision 22 Me 2019, ‘Demand pou Dekolonizasion konple Moris’ par 116 vot pour ek 6 kont, pu dir Gran Bretayn bizin retir li ‘san kondision’, e tu pei manb Nasion Zini bizin evre pu Gran Bretayn retir li depi totalite teritwar Moris, ikonpri Diego Garcia. Nu note ki Maldiv, ki ti vot ar UK-USA finn sanz pozision, asterla li anfaver Moris. Alor UK-USA izole. Res zis zot 2 plis 3 lezot pei ar zot.


Alor, Leta Moris bizin dabor exzize ki Leta UK ek USA rekonet seki ICJ finn statye e seki Lasanble Zeneral UN finn vote. 


No. 2. Leta Moris bizin exziz Respe pu ‘Lalwa Internasional’


2.1. Ki Leta Morisien resezi, e pa tom dan pyez negosyasion ‘bilateral’ lor ‘suvrennte’, kuma UK-USA pe definir problem la, kan ‘lalwa internasional’ li fini etablir dan enn fason miltilateral ki problem Chagos li enn problem ‘dekolonizasion’ ki enn fenomenn ki rezud dan fason ‘miltilateral’. E li fini rezud. Li kler. Alor Leta Moris bizin kontign met presion lor Gran Bretayn pu ki li retir li depi totalite Chagos, inklir Diego Garcia, san okenn kondision ni rezerv, pu ki Repiblik Moris re-integre Chagos inklir Diego Garcia dan nu teritwar, pu ki nu zwir konpletman nou lindepandans ek nu dekolonizasion dan liberte, kuma Zizman ICJ finn statye e kuma Lasanble Zeneral UN finn vote.


2.2. Ki ena fermtir baz militer lor Diego Garcia e netwayaz ekolozik, e fermtir tu baz militer dan Losean Indien, pu rekumans viz Rezolision UN lor ‘Losean Indien Zonn Depe’.


2.3. Ki Leta Morisien ferm tu so larad a tu bato deger, setadir ki li Port Louis, Port Mathurin, Diego Garcia, Agalega, Tromelin, St Brandon.


2.4. Ki Leta Morisien travay ver reinifikasion nu Repiblik, e napa donn okenn bay pu okenn but dan nu teritwar.


2.5. Ki, dan perspektiv demokratizasion ek partisipasion demokratik, ki Leta Moris, an konsiltasion avek lepep Chagosyin, kree enn sirkonskripsion pu Chagos e met dibut enn Lasanble Rezyonal pu Chagos, e kumsa planifye amenazman teritwar dan enn fason demokratik.


2.6. Ki ena drwa de-retur pu tu Chagosyin, e lib sirkilasion tu Morisyin depi tu so lil, sirtu Chagosyin, dan totalite pei, inklir Chagos, inklir Diego Garcia.


2.7. Ki rekonet ditor ki Gran Bretayn ek Lamerik finn fer Chagosyin kuma enn ‘Krim kont Limanite’ e ki reparasion peye a Chagosyin, e ki reparasion osi peye a Repiblik Moris pu ditor ki pei la finn sufer. 


No. 3. Negosye zis lor taym-frem, pa tom dan lozik ‘negosyasion bilateral’ 


Si ena kit ‘konversasion’ ubyin ‘negosyasion’ bilateral, kuma e UK e Leta Moris finn anonse finn anfet deza ena a trwa repriz, li inportan ki Leta Moris pa tom dan nuvo espes ‘kad legal’ (ki pu plito enn ‘kad ilegal’) ki UK-USA pe rod maniganse. Sel size ki ti devet lor azanda negosyasion bilateral se taym-frem pu ferm baz, setadir kan UK-USA ena lintansion retir zot. Tu negosyayson bizin an piblik, pa an sekre. 


No. 4. Premye Minis Jugnauth bizin retir so lof bay 99-an ar USA pu baz militer


Premye Minis Jugnauth bizin retir lof ki li fini fer pu sanse donn Lamerik enn bay 99 an lor Diego Garcia pu so baz militer. Lof la reprezant enn trayizon. Repiblik Moris, ansam ar Chagosyin, fini ranport laviktwar. Fode pa asterla al trayir. 


No. 5. Nu invit tu parti politik, sindika, lasosyasion kontiyn travay ver dekolonizasion, demilitarizasion, re-inifikasion


Nu invit tu bann parti politik, sindika, e tou lezot lorganizasion ek muvman pu travay konstaman pu dekoloniz totalite nu Repiblik, fini nu lokipasion militer par UK-USA, e demilitariz tu nu larad pu lavenir.


Sinyater


Ansyin Prezidan Repiblik, Cassam Uteem


Ansyin Atorne Jeneral ek Anbasader, M. Jean-Claude Bibi


Alain Laridon, Ansyin Depite ek Anbasader


Jimmy Harmon, akademik


Rajni Lallah, pu Muvman Liberasyon Fam


Alain Ah Vee ek Ragini Kistnasamy pu LALIT


Apartir 23 Mars 2023 nuvo lorganizasyon e individi kapav adere.


(1) (1) https://www.lalitmauritius.org/en/newsarticle/1103/declaration-of-grande-riviere-after-lalit-diego-garcia-conference/


https://www.lalitmauritius.org/en/newsarticle/1861/diego-garciachagos-declaration-of-grande-rivire-on-chagos/