Problem Dilo: LALIT fer apel a Guvernman pu Konstrir Buku Ti-rezervwar
24.01.2023
Dan sa moman kot pe kumans gayn lapli apre enn long peryod lasesres, ena buku deba lor kimanyer pu asire ki pena mank dilo dan lavenir. Dayer, mem avek sa lapli la, ankor ena enn mankman grav. LALIT pe azut refleksyon nu manb dan diferan brans, e innput depi bann sinpatizan LALIT Rodrig, refleksyon ki finn anrisis lor enn long peryod letan.
Introdiksyon
Sa proporsyon lapli total Moris ek Rodrig ki vinn ansam avek siklonn, li tuzur inprevizib. Pa kapav fye lor siklonn pas pre ar nu, ubyin travers lao nu, ar so lapli. Dayer, mem lapli ordiner Moris, suvan li vini dan gran lapli toransyel, e buku perdi anplas-anplas, akoz li desann ver lamer tutswit, e li trenn labu ris an topsoyl ar li. Lerla gayn enn long sezon san lapli preske ditu. (Si pa kont ti-lapli Curepipe!) Dayer, enn rezon kifer kolonizater Olande ti abandonn Moris se lefet ki ti ena enn seri lane, enn apre lot, san ase lapli pu asir sirvi, alor danze ti deza existe depi tultan. Me, zordi, avek deregleman klima akoz polisyon par sistem kapitalist, ena lezot menas: nu kur enn risk enn lane, kot nu kapav rat enn sezon lapli an-antye, al direk lor prosenn sezon lasesres.
Alor, bizin tultan ena rezerv dilo, e Moris e Rodrig.
Klerman rezerv ki nu deza ena, li pa sifi – ni Lil Moris ni Lil Rodrig, ni Agalega. Rodrig pe pli sufer sa mank investisman dan kaptaz gro lapli. Tu dimunn Rodrig pe pas enn mizer tulezur akoz pena dilo. O-kontrer, laba, sistem batardo ki, lepok avan, ti gard dilo inpe partu-partu dan ti-ladig (weir, an Angle), finn delese.
Tusala pu dir ki infrastriktir existan dan Moris ek Rodrig kuma rezervwar, ladig ek borhorl klerman li insifizan pu reponn lapel anterm volim dilo ki neseser pu itilizasyon domestik, pu plantasyon, osi byin ki pu bezwin lindistri ek infrastriktir turistik. Dayer, nap freatik, ki furni plis ki lamwatye nu dilo, pe bese, lane apre lane. Borhorl pe bizin al pli anprofonder, pli anprofonder. Gran zarb, ki gard later imid, pe sufer mank dilo.
Deba
Kimanyer reponn a sa lirzans la dan enn fason ki realizab tutswit e avek tigit resurs?
Dan deba lor radyo ek dan lagazet tulezur, nu pe tann propozisyon pu al ver desalinizasyon dilo lamer, e suvan Guvernman prefer koz zis “gran, gran proze” pu konstrir imans dam.
Desalinasyon inplik pran dilo lamer, transform li an dilo potab pu dimunn servi. LALIT truve ki sa solisyon la li kapav-et itil pu pei kot pena-em lapli, kot pena larivyer, pena lasurs, pena nap suterin, ena zis dezer ek lamer. Lerla so fre pu fer desalinasyon, so fre pu evit polisyon, so lerwi dan sistem dilo, so risk ogmant salinasyon lamer, tusala kapav-et vo lapenn.
Dan ka Moris, desalinasyon pu vedir permet preske tu dilo lapli rant dan larivyer, kanal ek kurdo natirel, galupe, al dan lamer, e lerla, kan li fini al dan lamer, al met resurs, teknolozi, larzan, enn ta prosede poliyan, pu pomp dilo lamer, retransform li pu fer dilo potab! Li absird kuma solisyon.
E, alafin se itilizater ki pu pey sa fre la.
Alafin riske enn form privatizasyon pu kuver sa fre la, kot perdi suvrennte dilo.
Nu dan LALIT, nu napa dakor ar sa propozisyon la. Li kut ser e li potansyelman poz problem pu nu ekosistem. Dayer, dan Rodrig li pa finn enn sikse ditu.
Exper dakor
Exper, zot osi, pa truv proze desalinasyon, ki kut ser e ki depandan lor konsomasyon lenerzi, kuma solisyon mirak.
Exper Prem Saddul, ansyin prezidan CWA, par exanp, propoz kuma solisyon kapte dilo lapli ki pe al perdi dan lamer. Li propoz konstrir mini-baraz pu kapte dilo ki pe al deverse dan larivyer (Defi 8 Zanvye).
Oseanograf Vassen Kauppaymuthoo dir dan enn program Radio Plus 19 Zanvye ki lor 3,400 milyon met kib lapli ki tonbe dan Moris, pe kapte zis 2-3% delo. Selman 2-3%! Li dir bizin bizin ranz 10 a 15 resevwar adisyonel dan pei pu kapte dilo ki pe al perdi.
Dan Week-End 22 Zanvye, enn lot exper, ki malerezman finn gard anonima, finn dir ki desalinasyon pa enn solisyon mirak. Li kute, li dir, anterm lenerzi e pu menntenans. Sa expert la la finn propoz lezot solisyon pu ogmant rezerv dilo potab ki ekonomikman ek ekolozikman viab plito ki desalinizasyon. Li osi, li finn vinn propoz kontriksyon rezervwar rezyonal, ladig, tretman dilo ize.
LALIT byin dakor ar propozisyon sa trwa expert la.
Propozisyon LALIT
LALIT propoze ki guvernman ti bizin fer bann proze ki realizab dan enn ti peryod letan e avek tigit resurs. Bizin solisyon ki vit e efisyan, e su kontrol demokratik.
LALIT propoze ki:
1. Idantifye tu rezyon ki kapav konstrir bann rezervwar mwayen grander ek ti-rezervwar, bann ladig ek batardo, pu kapte dilo lapli ki, sinon, al perdi atraver kanal, kurdo ek larivyer direk dan lamer, anplas met tu resurs dan proze konstriksyon gro rezervwar, e anplas tu gro proze desalinasyon. Pa bizin zis gro, gro “proze prestiz” pu lerla kup riban, sipa met u nom lor sa dam la, ubyin uver sa lizinn desalinasyon.
2. CWA bizin reget tu dam, ladig, batardo ki ti existe dan lepase e ki finn abandone, ki dan lepase finn byin itil pu kapte dilo larivyer, kanal ek kurdo, pu itilizasyon domestik apre filtraz ek klonorizasyon. Bizin ranforsi CWA avek plis rekritman ek lekipman.
3. Guvernman bizin repran kontrol plis ki 50% resurs dilo ki tablisman ek propriyete prive ti benefisye depi lepok kolonyal su water rights. Sa inplik ki Guvernman bizin pran kontrol tu borhorl, rezervwar, kanal, kurdo ek lasurs ki ankor su kontrol propriyete prive.
4. Dan sa kontex kriz dilo la, Guvernman bizin friz tu nuvo proze terin golf ki itiliz imans volim dilo pu irigasyon gran siperfisi lerb, zis pu distraksyon kelke duzenn dimunn ris. e tu proze “devlopman” bizin pran an-konsiderasyon kestyon dilo.
5. Dimunn atraver striktir demokratik kuma konsey vilaz, konsey minisipal, komite kartye ek Lasanble Rezyonal Rodrig, Lasanble Rezyonal Chagosyin, kolektivman deside ki sistem pli bon pu stokaz, filtraz ek distribisyon dilo dan landrwa.
6. Met plis resurs dan reparasyon tiyo perse dan rezo dilo, e ranplasman vye-vye tyotaz.
7. Introdir enn kontrol lor devlopman fonsyer kot, enn kote, limit betonaz ek asfaltaz, ki anpes dilo rant dan later e, lot kote, anpes tablisman ek lezot devlopman kontiyn ranpli kurdo natirel pu fasilit mekanizasyon karo kann, ubyin pu kit lot benefis akurterm pu kapitalist.
Dilo li enn nesesite debaz e li bizin res enn propriyete piblik su kontrol kolektiv lamas dimunn. Dan Repiblik Moris, nu ena sans ki ena buku lapli tonbe. Me, problem se tu sa lapli la, pa zis laplipar al direk dan lamer, me, kan li desann vit kumsa, li amenn bon topsoyl ar li. Sa apovri later, enn kote, e li fer ditor lagon, lot kote. Kan ena buku ti-rezervwar, dam mwayin grander, baraz, batardo, tusala ede, osi, pu alimant nap freatik e kumsa re-os nivo tab-do suterin.
Ala enn kontribisyon dan deba lor dilo.
