Editoryal – Part V: E Bann Lanbasad dan Tusala?
06.12.2022
Kan enn rezim lwintin depi sant puvwar mondyal, kuma Guvernman Repiblik Moris, finn trenn 2 siperpwisans kuma tandem UK-USA divan Lakur Internasyonal, imilye zot, e lerla izol zot dan Lasanble Zeneral UN, kuma rezim Jugnauth finn fer lor kestyon Chagos ek Diego Garcia, li evidan ki Lanbasad sa 2 pei la pu definitivman ena enn nay kont sa rezim la e kont sa Leta Moris la. Zot pu swiv politik lokal o-grin pu rod fason intervenir, kot posib, anmemtan ki evit perdi plim plis ankor. Gran Bretayn finn mem nom so O-Komiser enn dimunn desandan depi paran Morisyin pu sey ranforsi so pozisyon. Li finn apartir Novam 2022 aksepte akord enn sertin form sitwayennte a tu Chagosyin, e tu desandan Chagosyin, e sa, pu premye fwa.
Alor, anmemtan ki UK-USA pe ris Pravind Jugnauth dan enn pyez, pu fer li vreman vinn premye lider ki “vann Diego” ar Amerikin pu zot baz, anmemtan zot pe rod afebli sa rezim la. So problem se tusa progre ki Leta Moris finn fer, li pa zis bann Jugnauth ek MSM ki UK-USA blame. E avek rezon. Ena lezot parti ki responsab imilyasyon UK-USA onivo internasyonal. Parti Travayis, nu bizin rapel, ti amenn premye chalennj kont inperyalis. Li ti fer li dan ITLOS, Tribinal anba Konvansyon lor Lamer, e ti gayn enn premye viktwar ki finn prepar terin pu tu sa bann viktwar siksesiv guvernman Jugnauth. Alor sa 2 lanbasad la, zot pena enn swa evidan pu lider alternativ dan dimunn kuma Ramgoolam ek Boolell, ki ti mastermaynd premye viktwar Moris divan ITLOS. Anplis, Bérenger ek MMM ti premye parti ki, dan guvernman, finn inskrir Chagos dan Konstitisyon Moris an 1982, e ti met dibut sa Trust Fund demokratikman kontrole ki finn prodir lidership Sagosyin, inklir Olivier Bancoult, ki finn kapav, apartir lan 2000, lans enn seri chalennj legal dan Lakur Britanik kot finn expoz tretman zenosider Britanik ek Amerikin kont Sagosyin ant 1965 ek 1973. Pli pir, se lexistans-mem LALIT, parti ki finn batir e mintenir presyon politik popiler – dan Moris e onivo mondyal – pu ki MMM, lerla Travayis, lerla MSM azir politikman kont UK-USA kan zot o-puvwar. Anplis, LALIT enn lennmi pli asarne pu USA-UK akoz nu pe viz fermtir baz militer Diego, e tu baz militer.
Tusala pu dir O-Komiser UK ek Anbasader USA ena buku travay pu sey gard zot kontrol lor Chagos e anmemtan pa perdi tu zot dinite e respe ki deza an-lanbo akoz zot seri krim – kokin Chagos, fer resel ar Diego, bani tu Chagosyin depi zot lil, avek tu so doz larogans kolonyal, mansonz, mepri, dedin.
Anmemtan, lider tradisyonel ek parti tradisyonel, zot an plin dezarwa.
Met de-kote MSM, ki UK-USA pu prefer deor. Dayer MSM pe servi puvwar Leta pu ranforsi so parti, e pu emyet parti so adverser. Me, nu get lezot parti.
Ramgoolam, lider Travayis, li pa dan Parlman. So Travayis, mem li pli gran parti dan Lopozisyon, li pena pos Lider Lopozisyon. Boolell finn bizin sed li a parti nimero 3 dan Lopozisyon, PMSD. Tu sa trale ka legal kont swadizan “eleksyon trike” finn fer nofraz. Ramgoolam pe tenir diskur zenofob kont travayer Bangladeshi, san pey okenn pri politik pu sa. Li tuzur ena so ka “kofor”, e li pe asterla vinn sey zistifye ki li gard tu sa kas la kot li dan enn kofor. Eski enn tel lider kuma Ramgoolam pu itil pu UK-USA? Kapav.
Paul Bérenger, lider MMM, li dan Parlman me sa pa paret pe ed MMM. Parti la pe kontinye lamine, perdi grup aktivist pan-par-pan. Depi li likid so stratezi baze lor lavansman klas travayer, li finn deklans sa prosesis likid li-mem. Zordi telman MMM feb, li mem swiv deryer tu kalite taktik zig-zag e deryer lider demagog. Eski enn tel lider kuma Bérenger ete zordi pu itil pu UK-USA? Kapav.
Xavier Duval, avek PMSD selman 3yem parti dan Lopozisyon, pe bizin sarye pwa Lider Lopozisyon san veritab lotorite pu fer li. E so parti pe raptise divan lizye tu dimunn. Dayer, Bruneau Laurette finn piblikman anons so bi sete pu laminn baz e MMM e PMSD. Eski enn tel lider osi marzinal ki Duval ete zordi pu itil pu UK-USA? Kapav.
Alor, O-Komisarya UK ek Lanbasad USA pe sirman kumans rode parmi tu sa seri nuvo espes “lider” o-nivo nasyonal, parfwa oto-proklame, suvan ponpe par lapres ki finn perdi so guvernay, ki pe naz-naze ansam ar lider tradisyonel ki an-dezarwa: so Bruneau Laurette (USA ti deza apiy so gran manifestasyon 2020), so Sherry Singh, so Rama Valayden (ki dir zot interese ar so bann dosye), so Ivan Bibi, so Ashok Subron, so Georges Ah Yan, so Nando Bodha, so Raouf Khodabaccus, so Dev Sunnassy, so Roshi Bhadain. Ena buku “swa” an-aparans. Enn long lalist. Me, tu byin inprevizib. Zot, parey kuma bann parti lopozisyon tradisyonel, an dezarwa. Zot sanz taktik sak semenn, e sanz alye osi suvan ki simiz. E zot tu pena enn listwar, ki omwin Travayis ek MMM ena, kuma PMSD osi ena.
Remarke, kan nu pe koz lor linfliyans bann Lanbasad, nu finn kumans ar “gran bann”. Me, ena 2 lezot pei ki ena gran linfliyans lor politik Moris, e sa pa ti kumanse zis yer: Lafrans, enn kote, ek Lind, lot kote.
Lind so lanpriz lor politik Moris li pe mars de-per avek enn degre kominalizasyon ki Pravind Jugnauth pe pratike, e avek krwasans exponansyel linfliyans bann sosyete kominalo-relizye. O-Komiser Lind, Mm. Nandini Singla pli aktif ki tu lezot anbasader, e Lind pe finans tu kalite proze dan Repiblik Moris – proze Agalega pu enn lepor ek ayropor ki ase gran pu servi pu navir ek avyon militer, imans lonn pu Metro expres, osi byin ki nuvo batiman Lakur Siprem ek lopital ENT.
Lafrans so linfliyans, mem si an-diminiyan, li tuzur la. E li mars de-per avek travay ki reprezantan Linyon Lerop fer dan Moris. Lafrans ek Lerop, selman, finn perdi zot stennding buku kan zot finn antrene dan enn seri lager deryer USA – premye dan Lirak, lerla Yugoslavi, lerla Afganistann, lerla Lasiri ek Lalibi, e asterla kont Larisi. Pov Lerop a-zenu. Par so prop sumisyon divan USA, li pe bizin vinn enn espes koloni USA, zis pu li sirviv liver san so aprovizyonnman an lenerzi depi Larisi. Pwa lager dan Ikrenn pe tom sirtu lor zepol Lerop. Apre sa lager la, li pu kontiyne azenu divan USA. So demokrasi intern pu nil: LOTAN pu dikte li, setadir militer USA pu dir ki li kapav e pa kapav fer. Alor, so marz de-manev li limite.
Tusala pu dir nu tu bizin vizilan vizavi azisman tu sa bann lafors politik deor la. Nu dan enn lepok kot nuvo balans de-fors pe emerze. USA nepli alye Pakistan, me alye militer Lind. USA so bi prinsipal se pu “kontenir Lasinn”, setadir gard Lasinn dan Lasinn, kan antretan li, USA, li lib pu “deborde” partu dan enn fason devergonde. Lasinn enn pwisans montan, e li tuzur ena enn prezans Moris, mem si modest. Lind ek Lasinn an konkirans dan Losean Indyin.
UK, mem li pe diminye dan so linfliyans mondyal, li tuzur pros ar USA, kuma enn ti-frer. E UK ek USA ena sa problem Diego Garcia ek Chagos antye, ki zot ena pu zere. Zot oblize aktif dan Repiblik Moris. Alor nu oblize vizilan.
Sirtu dan enn lepok kot Guvernman MSM li nepli non-aliyne ditu. Li dan kan Loksidan. E li osi tom dan kan Loksidan atraver so lyin pros ar Lind, ki finn vinn dan kan Loksidan.
Tusala bizin fer nu vizilan. Tusala bizin fer nu tu – parti politik ek lasosyasyon ek sindika – kone ki nu pa kapav aksepte nerport ki faver, laburs, larzan depi enn Lanbasad inperyalis, sirtu enn Lanbasad ki okip nu pei militerman, setadir UK ek USA. Nu pu ena enn pri politik pu peye pu sa. E, avek rezon.
PS Dernye Ler: Apre nu Revi ti fini sorti, finn ena enn nuvo devlopman: Bann ladrwat dan UK pe lans enn kanpayn byin orkestre dan lagazet dedrwat, e ansam ek ladrwat dan House of Representatives dan Lamerik, kumkwa sanse Lasinn fini pran kontrol Repiblik Moris ziska enn pwin telman danzere ki fode pa USA-UK mem kumans negosye ar Moris lor kestyon suvrenntre lor Chagos.
