LEDIKASYON PU TRAVAYER Reponn Arnaud Carpooran
11.10.2022
Ledikasyon Pu Travayer finn avoy nu enn kopi so repons a Arnaud Carpooran, siyne Ragini Kistnasamy ek Anne-Marie Joly pu LPT. Nu pe pibliye mel ek repons LPT pu lekter websayt LALIT ek Paz FB LALIT.
Nu site depi mel sinye Lekip LPT “Nu finn avoy L’Express Vandredi dernye pu reponn enn intervyu so Samdi avan sa. Nu prefer popilariz nu repons atraver sa emel la ki al trenn Arnaud Carpooran divan lakur pu difamasyon, mem kote kod sivil, mwins ankor pu trenn enn zurnalis ki pe fer so travay, ubyin enn redakter ki, li osi, pe fer so travay. Mem si nu gard sa opsyon la. Me, dapre Kod Kriminel, nu ena drwa de repons, alor sirman L’Express pu pibliye nu repons byinto. Nu pe sirkil nu denonsyasyon propo Arnaud, pu limit dega ki so parol kapav fer nu lasosyasyon ek de nu manb sibir.”
Lor Kestyon Lekritir – Repons a Arnaud Carpooran
Gran tit paz 12 L’Express 1 Oktob 2022 sit Arnaud Carpooran pe dir, “Pa kapav fer foutan ek zanfan Repiblik Moris”. Dr. Carpooran spesifye li pe fer referans ar Ledikasyon pu Travayer (LPT) e an partikilye ar de nu manb, de manb ki li nome par zot nom. Lefet ki LPT pa swiv alalet lortograf ofisyel dan tu nu lekritir ek dan tu nu piblikasyon fer li byin ankoler, li paret.
Anfet seki ti pu inportan se konn Dr. Carpooran so pozisyon, antan ki akademik, lor priorite fer langaz Kreol vinn medyom lanseynman san dele. Li pe tuzur dir: “Lang-la inn koumans pare pou fer li”. Kuma dir bizin ankor letap, ankor letap, kot siprim langaz maternel lor pretex teknik. Kan nu dir “medyom”, nu pe osi koz liv lekol ek lexame dan langaz maternel. Tanki Leta kontinye siprim langaz maternel dan lekol se sa ki responsab mank-di-respe pu zanfan. Anfet, kan Leta pu kumans itiliz Kreol kuma veritab medyom, sa li pu respekte realite zanfan, so dinite, so integrite. Lanfaz ti bizin la. Sa lanfaz lor lortograf dan intervyu la, li enn muv ki shifte deba depi kestyon medyom, kot pe finalman gayn konsansis, ziska kestyon kimanyer eple sertin mo, ki, anpasan, kree divizyon initil.
LPT krwar ki li fer ditor tu zanfan Moris kan siprim langaz Kreol dan lekol. Nu servi sa term “fer ditor zanfan Moris” avek presizyon. Nu finn organiz an 2009 enn “Hearing Internasyonal lor Ditor ki fer kan Siprim Langaz Maternel dan Lekol”, e Ziri Internasyonal finn truve ki sipresyon langaz maternel efektivman fer ditor emosyonel, ditor kognitif, ditor kiltirel tu zanfan. Arnaud Carpooran paret, kan li dir “pa kapav fer foutan ek zanfan”, pe rod fer enn parodi de seki nu dir (“pa bizin fer ditor zanfan”) pu espes vanze kont nu. Li vre ki Dr. Carpooran finn vinn ofisye ansarz buku laspe polisi langaz e sa fer li santi vize. Li ansarz Creole Speaking union, antan ki nomini Guvernman. Li enn lekcherer sinnyor dan Departman Franse Liniversite Moris, ki drolman inklir, kuma enn sinp su-seksyon, langaz Kreol, e li ena enn rol dan preparasyon lexame Kreol Form V ki MIE-MES, de departman Guvernman, pe fer. Anmemtan Dr Carpooran so Diksyoner pe servi dan tu sa bann linstans la, e nu bizin gard antet ki sa met li dan enn pozisyon potansyel konfli-dintere.
Travay pu lavansman langaz Kreol bizin avantu viz pu aret fer sa ditor ki fer zanfan Repiblik Moris kan siprim langaz maternel dan lekol. Sa ki irzan. Li napa irzan pu lev lager lor ekrir “u” anplas “ou”, uswa “syon” anplas “sion”. Li danzere pu al ver enn espes “brigad lapolis” ansarz eliminn “fot” lortograf dan travay so prosin.
LPT tultan ena latitid flexib lor lortograf
Kan konsantre tro lor lortograf, sa ena tandans met lanfaz lor “fot”. Lerla dan lekol pe kritik zanfan pu “fot”. Li enn mo for. Li preske ena enn sinifikasyon ki, si u fer enn fot, u imoral. Dan LPT nu prefer konsider aprantisaz lekritir kuma enn pratik lib. Seki pe aprann, li bizin santi li lib. Seki ekrir bizin santi li lib. E zame nu, dan LPT, nu pa akiz enn etidyan fer “fot”. Forse-forse, nu kapav dir nu fer “erer” dan ekrir. Kan tro konsantre lor lortograf, sa li veikil plito lide transgresyon, ki sa mo “fot” osi sarye. E apre “transgresyon”, riske gayn sanksyon – pu bann “fot”. Par exanp, dimunn dan Leta riske maltret dimunn ki pa swiv lortograf. Sa vedir, tusala li introdir enn espes kilpabilite pu dimunn ki finn transgres, swa dan fason konsyan uswa par neglizans, enn regleman Leta. Tandi ki si u lib, e u kapav fer erer, sa li plito rapel nu nu kote imin.
Lanfaz lor lortograf, li enn tradisyon Lafrans. E li drol. Laba ena enn Lakademi ki form parti Leta, e ki kareman dikte kimanyer eple. Li enn lotorite siprem lor kestyon kuma pu ekrir an Franse. Ti mem ena enn Conseil Superieur de la langue française, prezide par, inkrwayab me vre, Premye Minis Lafrans! Tradisyon tu lezot pei erezman pa parey. Erezman, nu pena enn Konsey Siperyer Langaz Kreol prezide par Jugnauth!
Nu bizin rapel ki lortograf, pu enn langaz, li arbitrer. Li pa natirel. Li zis kumsa-mem. So danze se, kan seki arbitrer vinn su enn lotorite Leta, kuma pe arive Moris, lerla Leta rod dikte ki ‘bon’ ubyin ‘move’ lortograf. Pa zis sa, Leta mem kapav sanksyonn seki pa sumet divan sa dikta la. Par exanp, reprezantan bann lotorite Leta kumans kol tu kalite letiket lor dimunn ki pena mem filozofi lor kestyon lortograf ki li. Seki pli grav, sa letiket kapav al tom dan akizasyon vyolan net, kuma kan Arnaud Carpooran dan sa mem intervyu L’Express la apel dimunn LPT “skizofrenn”* akoz nu pa ena mem filozofi politik lor “spelling” ki li. Sa, li totalman inakseptab. Sa riske, si nu reponn ku-pu-ku, si nu ki vanze sann kut-la, al apel li “anal retentive**”, mem sa li pa osi grav ki “skizofrenn”. Me sa pa enn argiman itil, alor nu pa pu servi li. Nu dir akizasyon Dr. Carpooran fer kont nu li pli grav ki si zame nu ti apel li “anal retentive”, ki nu pa pe fer, akoz “anal retentive” li fer referans tu sinpleman a enn “tip personalite”, me “skizofreni” li enn kondisyon lasante mantal ki buku dimunn sufer, e Carpooran pe servi sa kuma enn term abizif. Li inakseptab pu insilte dimunn malad kumsa, anmemtan ki insilte lezot dimunn ki eple sertin mo diferan depi u. Li grav. (Lir nu futnot, pu asimil gravite seki Carpooran finn dir dan so intervyu.)
Aprantisaz lekritir, e lekritir limem, li bizin res enn lexersis lib. Fode pa dimunn ki pe ekrir pe viv an permanans dan lafreyer ki li pu provok maltrete depi Leta e depi dimunn pwisan dan laparey deta. LPT pa dakor avek enn “lapolis lekritir” sa zar la. Dan LPT, nu finn tultan konsider Akademi Kreol Morisyin (AKM) dan lekel nu ti efektivman ena manb, kuma enn striktir ad hoc, enn kote, e enn institi, lot kote, ki donn gaydlayn, plito ki inpoz dikta rizid. Sa, nu fason get Lakademi la. Kapav dimunn dan Departman Franse dan Liniversite Moris truv li enn lot fason.
Ala kot deba la ete: Ena enn “kan” ki truv lortograf kuma enn gaydlayn zeneral, ki lepep an antye modle lor letan, dan ful liberte. LPT dan sa “kan” la. Lot “kan” se dimunn ki ule lortograf respekte san-pur-san seki ena dan Carpooran so diksyoner.
Dan LPT nu truv kestyon grafi-lortograf kuma kiksoz vivan, ki pe epannwir dan letan, e ki pe fasilit lektir ek lekritir. Akoz sa, nu tultan flexib lor la. Parey dan kur literesi LPT ena enn lexersis pu “larg lame” kan nu aprann ekrir, setadir pu spesifikman liber nu depi sa kontrint ki date depi lepok kolonyal.
Nu prefer ki tu dimunn dan Repiblik Moris santi lib net pu ekrir an Kreol, dabor. Dan sa prosesis ekrir la, nu anmemtan aprann enn sistem ekrir ki plizumwin koeran, e ki permet lektir fliwid. Sa liberte la inportan. Zanfan lekol kapav kontiyn aprann dan lortograf ofisyel pu zot letid formel, e anmemtan dekuver sa larises lekritir Kreol ena andeor, ki, li osi, li kapav dan lezot grafi koeran, ki pe kontiyne evolye e epanwir. Dayer, sa li normal. Kumsa nu aprann Molière, Chaucer uswa Shakespeare dan lekritir ki zot ti servi alepok, ki finn evolye apre. Sertennman, nu pa pu dir ki enn Minister ki pa servi grafi Diksyoner Arnaud Carpooran plito pa tir Kominike an Kreol ditu!
Anfet, seki rann laraz Prof. Carpooran ase etonan, se pena gran diferans ant lortograf ofisyel ek seki LPT suvan servi. Li absird pu konsantre lor la kumsa. Ondire Prof. Carpooran pa kapav lir Angle Langleter ek Angle Amerikin, akoz enn eple “colour” ek lot la “color”, ubyin “realise” ek “realize”. Dayer, tradisyon Anglofonn – e nu pa konpran kimanyer gran, gran akademik napa konn sa – li konsider enn diksyoner kuma kodifikasyon manyer ki dimunn deza ekrir. Suvan so su-tit li “A Dictionary of English Usage.” Zis dan tradisyon Frankofonn, ki li kodifikasyon manyer ki dimunn OBLIZE ekrir. Zis Lafrans ki inpoz interdiksyon lor sertin speling. An Gran Bretayn, sak peblisher ena so “house style”, setadir so lortograf-mezon. Lerla, avan piblikasyon, peblisher la negosye ar loter sak nuvo liv. Li enn sistem byin flexib.
Nu finn osi, mem si Carpooran fer krwar lekontrer, kontiyne ankuraz devlopman lortograf ofisyel. Me, selman, nu pa truv lortograf ofisyel kuma enn dikta otoriter, nu. Par exanp, tutswit apre ki Guvernman aksepte lortograf ofisyel, se Ledikayson pu Travayer ki anfet premye lorganizasyon pu fer kur pu gran piblik pu aprann sa lortograf la! Mem avan Arnaud Carpooran, otan ki nu kone. Anfet nu ti fer de kur anplas-anplas. An 2013 nu ti organiz enn kur ekrir dan lortograf ofisyel konzwintman avek Open University pu Institute of Legal and Judicial Studies pu dimunn ki travay transkrayber Lakur. Depi 2014, nu fer kur 3 fwa par an pu profesyonel aprann servi Kreol ekri dapre lortograf ofisyel, dan Open University. E, nu kontiyn servi nu prop lortograf anmemtan. Alor, li inpe absird, osi byin ki enn vyolans inakseptab, ki Arnaud Carpooran vinn tret nu “skizofrenn”. Seki nu ete se rasyonel e flexib e lib. E nu pa pe inpoz lor personn.
Prof. Carpooran dir: “LPT ne souhaite pas que ces textes soient harmonisé.” Fos. LPT zame pa’nn swete ki so piblikasyon pa vinn dan lortograf ofisyel. Li enn foste pu dir sa. Nu flexib. Nu les lortograf respire, epannwir. Depi 2011, kan gayn Lortograf Kreol Morisyin, nu finn kontiyne servi nu sistem ekrir, e anmemtan nu finn osi promuvwar sa-mem lortograf ofisyel la. An 2018, par exanp, LPT finn re-pibliye enn liv apel Songs & Poems (6yem edisyon!), e nu finn efektivman re-pibliye text an Kreol ladan dan lortograf ofisyel. Mem avan sa, kan lortograf ofisyel ti fek deside, setadir an 2012, nu finn inprim enn lot liv, enn liv zistwar pu zanfan Kirouni Kirouna dan sa-mem lortograf ofisyel Guvernman. Nu finn pibliye plizir liv depi nu konkur literer an 2019, parmi ena Bel O-bwa Dorman & Bolom Labarb Ble, Moby Dick, Dis Short Stori Klasik e osi inprim liv pu zanfan kuma Enn Gro Bef, Kamion, Trwa ti Bengali, Bolom Dolok, Tapaz, Kouma li Apele, zot tu dan Lortograf Ofisyel. Kifer? Akoz tusa bann liv la, zot pu zanfan lekol. Pu lezot liv, nu dan LPT, antan ki peblisher, parey kuma dan tradisyon plito Anglofonn, nu negosye ar ekrivin lor lortograf. Dayer buku ekrivin kontan lortograf n/nn, osi koni kuma lortograf LPT.
Speling li pa zis enn kestyon teknik, me osi filozofik, mem politik
Dan Ledikasyon pu Travayer, nu dakor ar konklizyon dan dokiman Lortograf Kreol Morisyin prepare par Akademi Kreol Morisyin an 2011 kan li dir ki bann regleman ladan pa “absoli”, ni “definitif”. Nu panse ki se lamas dimunn, e ekrivin ki pli popiler parmi lamas dimunn, ki pu ena enn gran linfliyans lor lortograf ala-long. Samem nu dir nu flexib. Anfet parfwa enn Académie kareman konplik zafer par expre pu gard kontrol langaz dan lame enn elit. Amenazman lortograf li pa inikman enn kestyon teknik, li plis suvan enn desizyon delibere ek politik. Li kapav mem enn fason pu elit disteng limem depi lepep gras-a metriz zot garde lor lortograf e par rann li pli difisil pu lepep apropriye lekritir. Isi, kom prev, nu ti pu kontan sit enn Franse apel François-Eudes de Mézeray ki ti syez dan Académie francaise e ki ti ekrir an 1673 lor nom sa institisyon la kumkwa, “La Compagnie [académie] déclare qu’elle désire suivre l’ancienne orthographe qui distingue les gens de lettres d’avec les ignorants et les simples femmes.” (sic)
Lortograf konplike kuma pu Franse, li enn swa politik ki Leta Franse finn fer. Li asir puvwar so elit intelektyel. Lortograf la dikte par Leta ek so diksyoner. Nu dan Ledikasyon pu Travayer, nu prefer alye nu ar “les [swadizan] ignorants” ek “les [swadizan] simples femmes” ki alye nu avek seki o-puvwar ki pe dominn sosyete dan so prop lintere.
Si lekter sa lartik la anvi aprann lor sa kestyon lortograf la dan enn fason byin imoristik, ala enn zoli ti klip video apel "La faute de l'orthographe" par Arnaud Hoedt ek Jérome Piron dan enn kozri TED dan Rennes.
https://www.youtube.com/watch?v=5YO7Vg1ByA8
Konklizyon
Pandan plis ki 40 an, Kreol ekrit finn fer gran avanse. Lexistans enn lortograf ofisyel li enn gran atu. Me, zordi si Leta inpoz enn lortograf, li pa pu avans nu. Li pu plito dominn nu tu, sirtu tu zanfan. Anplis, li paret viz pu diviz nu kuran, setadir nu tu seki anfaver langaz Kreol ekrit. Seki irzan se introdiksyon langaz maternel zanfan Morisyin kuma medyom lanseynman dan lekol. Anfet, pu premye fwa, enn institisyon Leta, Ombudsperson for Children, finn rekomande dan so Rapor 2018 ki itiliz langaz Kreol kuma medyom. Bizin dekoloniz sistem ledikasyon pu ki tu zanfan epanwir dan enn ledikasyon miltileng baze lor lang maternel ekrit e koze. Sa pu anmemtan liber kreativite, anmemtan debaras restan kolonyal. Samem kalite travay ki LPT finn fer plis ki 40 an e pu kontiyn fer.
Anne-Marie Joly ek Ragini Kistnasamy, “les ignorants et les simple femmes”,
lor nom LPT, 6 Oktob, 2022.
Not
*Schizophrenia is a serious mental disorder in which people interpret reality abnormally. Schizophrenia may result in some combination of hallucinations, delusions, and extremely disordered thinking and behavior that impairs daily functioning, and can be disabling.
Ubyin, Carpooran so prop definisyon dan so prop diksyoner: “Enn maladi mantal ki afekte relasion ant panse, emosion ek konportman enn dimounn e ki kapav ena bann konsekans lor fason li trouv realite. Skizofreni enn maladi ase grav parski li kapav fer dimounn fer bann krim san ki zot realize ki zot pe fer.”
**An anal retentive personality is “someone with an extreme need to control their environment[and also has] an obsessive attention to detail (even non-essential details) to the point that it might annoy others.”
