Lefe Profon Lager – Danze Lager Nikleer Larisi-NATO, Danze pu Ekolozi, pu Manze
28.03.2022
Partu dan Moris sa wikenn la manb LALIT finn distribiye trak, e osi kol lafis, pu mobilize kont lager. Nu finn liye lager ar sa rezo 800 baz ki USA ena otur bul later, e sa danze grav enn lager nikleer. Nu fini pibliye kote “rekto” trak la. Ala kote “verso” nu trak:
DAN KONTEX LAGER LARISI-IKRENN:
Lyin ant “Ferm Baz Militer” ek “Proteksyon Lanvironnman”
Pu buku dimunn, “lanvironnman” vedir pa zet salte partu-partu, gard laplaz prop, pa kup pye. Li bon ki sa kalite konsyans finn devlope, sirtu parmi zenn. Me, nu bizin osi pran kont imans, imans problem lanvironnman. Par exanp, lyin ant lanvironnman ek lager Larisi-Ikrenn e expansyon NATO. Anfet si demilitarize net, ferm tu baz militer, aret tu lager, sa pu ena enn gran lefe pu protez lanvironnman.
Pli grav polisyon ki Repiblik Moris responsab li presizeman sa: polisyon karbonn ek polisyon nikleer depi baz militer Amerikin lor Diego Garcia.
Lor bul later an-antye, enn-de pli gran danze pu klima se prodiksyon armaman, stokaz e itilizasyon zarm.
Polisyon zarm nikleer, li enn-de pli gro menas pu imin e pu tu seki vivan lor later. E rapel ki deryer Ikrenn, ena Lamerik so “lebra militer” apel NATO (OTAN) ki pe expann san-ses, anserkle dabor Larisi, answit Lasinn. Mem kan medya pe dekrir lager kuma ant Larisi ek Ikrenn, Larisi pe anfet lager kont expansyon NATO, e ant zot de, Larisi ek NATO, zot posed 95% arsenal nikleer dan lemond. Li danzere.
Baz Diego, li form parti sa arsenal la. Sumarin nikleer fer servising laba. Baz la li enn menas konstan pu Losean Indyin, pu Lafrik, pu lemond. Depi lane 1979, sindika doker dan Laoland finn avoy LALIT kopi Bill of Lading ki pruve ki ena kargezon matyer nikleer ver Diego Garcia, ki nu finn, depi lerla, denonse san-ses.
Paul Bérenger, port-parol L’Entente de L’Espoir denons danze lager nikleer ant Larisi ek USA, me anmemtan so MMM, so PMSD, so Travayist, so Badhain, so Bodha – zot pa denons Pravind Jugnauth so lof enn bay pu ankor 99-an pu Diego an-esanz pu enn lamone. Zot traka lor menas nikleer li ipokrit. Pu nu, fermtir baz enn priorite pu proteksyon lanvironnman, osi byin ki pu lape. E li nu responsabilite, nu tu.
Avek zizman Lakur Internasyonal ICJ e avek vot dan Lasanble Zeneral Nasyon Zini ki finn statye enn fwa pur-tut ki Chagos inklir Diego form parti integral Repiblik Moris, kan ena matyer nikleer lor Diego, se nu ki responsab, nu teritwar sa. E nu an kontravansyon avek Trete Pelindaba pu enn Lafrik Lib depi Zarm Nikleer, enn trete baynding, osi byin ki nuvo Trete Interdi Zarm Nikleer.
Plis ki 75-an inn pase depi USA larg bom atomik lor abitan lavil Hiroshima ek abitan lavil Nagasaki, kot enn-kar milyon dimunn inn mor, e kot trazedi imin ek dezast ekolozik ankor vivan dan memwar zordi. Sa memwar la vedir dan Moris li nu devwar anver lape mondyal, anver proteksyon lavi ek lanvironnman, pu nu intansifye lalit pu fer ferm baz nikleer lor Diego Garcia.
Dapre The Guardian, avek so 800 baz militer dan 80 pei, sa-mem rann USA pli gran polyer dan lemond.
Kestyon lager ek so sanksyon, li liye osi avek sekirite alimanter, mem sekirite kote lenerzi. Lager, militarism ek expansyon prodiksyon zarm pe anmemtan deplas bann kestyon irzan depi lor azanda global. Pei Lerop ek USA pe ogmant zot bidze militer odetriman bidze pu lezot kestyon irzan kuma sanzman klima, kuma shifte ver lenerzi renuvlab, kuma devlop swin lasante iniversel avek enn sistem lasante piblik pli for. Tu sa bann kestyon irzan ki pandemi Koronaviris finn expoze kri-kri e ki ti pe bizin vinn lor azanda global, finn deplase par lager dan Ikrenn. Me gravite sa bann kestyon la reste.
Sekirite alimanter, lenerzi
Depandans Moris lor inportasyon manze debaz, nu depandans osi lor sarbon ek prodwi petrolye inporte, li enn surs frazilite pu pei la. Byin vit sa lager ant Larisi ek Ikrenn pu kree enn kriz alimanter.
Sa 2 pei la reprezant prodiksyon 50% dilwil fler soley ek 30% dible pu fer lafarinn. Larisi prodir 10% petrol mondyal e li pli gran exporter gaz dan lemond. Alor pu ena mankman. Pri pu monte fles. Lager pu rann navigasyon difisil, ku fret pu monte, pu ena dele livrezon. Sanksyon lor marsandiz depi Larisi pu agrav sa sityasyon la. Sekreter Zeneral Nasyon Zini pe averti ki sistem alimantasyon global menase. Lager ek sanksyon ansam riske antrenn enn turbiyon lafaminn, dan enn efrondreman lasenn alimanter dan lemond.
Klima
Omilye lager kont Ikrenn, IPCC – organism Nasyon Zini ki monitor sanzman klimatik – finn pibliye so Rapor 2022. Rapor expoz irzans tu pei aplik mezir drastik asterla-mem pu ranplas lenerzi non-renuvlab, lenerzi fosil, lenerzi nikleer, par lenerzi renuvlab. Nu pena buku letan. Bizin aret tu tantativ bann marsan lager ek marsan zarm ki pe kontiyn ris nu lor enn sime swisider.
Alor, la nu pe truv valer program LALIT finn devlope lor letan:
* Sekirite alimanter! Bizin ranplas kann ar enn lindistri prezerv e transform prodwi alimanter. Sa pu kree anplwa ek deviz, e li pu aret tu sa sibsid ki al zete dan enn lindistri initil.
* Aret betonn later agrikol, aret bayant later agrikol pu vila de-lix.
* Met dibut enn lindistri lapes ki sutenab – pu manze e pu kree anplwa.
* Bizin sekirite lenerzi, baze lor lenerzi vreman renuvab!
* Ferm baz Diego ek tu baz militer etranze dan lemond! Aret lager!
* Demantel tu baz NATO!
* Ferm tu larad Repiblik Moris a tu navir deger: Port Louis, Port Mathurin, Agalega, Diego Garcia, Tromelin, St. Brandon.
