Galleries more

Videos more

Dictionary more

Liberte Lapres ek Akse a Linformasyon lor Azanda Partu

13.12.2021

Dan Moris, kestyon liberte lexpresyon lor azanda apre nuvo lalwa ICTA Cybersecurity and Cybercrime Act 2021 e avek amandman The Independent Broadcasting Authority Act 2021 vote dan Parlman, enn deryer lot. Anmemtan, Premye Minis Jugnauth fek finn prolonz interdiksyon langaz maternel dan Parlman. Li finn anonse dan Parlman ki li pe mintenir banning kont langaz Kreol dan Parlman, e sa, pu enn 5yem lane alafil. Sa vinn konfirm deriv anti-demokratik Guvernman Jugnauth. 


Anmemtan dan Israel, kestyon rann piblik dokiman arsiv lor rol Leta Israel so guvernman dan masak e piyaz plizyer vilaz Palestinn an 1948. 


Anmemtan dan lemond ka zurnalist pli seleb dan lemond, Julian Assange, pe derule. Li dan prizon Langleter lor demand Lamerik akoz li finn divilge linformasyon “sekre” ki pruve ki finn ena enn seri krim deger ek krim kont limanite komet par Leta Zini. 


Anmemtan, Pri Nobel Literatir finn atribiye ar 2 zurnalist pu zot travay liberte lexpresyon, Maria Ressa depi Filipinn and Dmitri A. Muratov depi Larisi, kot zot literalman expoz zot lavi.


Sa lartik zordi la pu get tu sa item inportan la. 


Lagazet Haaretz dan Israel fer Demand ki Leta Israel pu pibliye dokiman arsiv lor seki finn arive an 1948 dan Palestinn


Lagazet Haaretz, enn zurnal ot-nivo dan Israel, dan so editoryal, versyon Angle, pibliye yer, Dimans 12 Desam ekrir avek tit, “Israel's ‘Most Moral Army in the World’ Can't Keep Running Away From Its Past”. Editoryal demand pu rann piblik dokiman arsiv pu devwal tu laverite lor sa kover-ep guvernman Israel lor seki finn arive an 1948, inklir tu bann masak ek krim deger ki finn komet par larme Israel Defense Forces an 1948-49. 


Sa lapel lagazet Haaretz li swiv enn lartik par Adam Raz, enn serser depi Akevot Institute for Israeli-Palestinian Conflict Researchpibliye le 10 Desam.


Tutlong sa 73-an, finn ena plizyer lartik ek piblikasyon ki dokimant nom ek temwaynaz sirvivan e analiz plizyer sa bann masak komet par Larme Israel an 1948. Parmi ena seki pli koni kuma vilaz Deir Yassin, pre kot Zerizalem, e lezot pa usi dokimante kuma Al-Dawayima, Hula, Reineh, Salha, Meron, Al-Burj, Majd al-Krum, ek Safsaf. Me dokiman de-klasifye resaman, setadir sorti dan domenn “sekre deta” pe vinn zet enn nuvo eleman lor seki pe arive dan Palestinn zordi su lokipasyon militer Israel.


Seki partikilye avek sa lartik Adam Raz se li devwal minits renyon Kabine Guvernman Israel alepok ki montre ki guvernman an 1948 ti bel-e-byin konn tu detay lor lanpler masak ek piyaz ki so Larme finn komet kont plizyer vilaz Palestinn. Ti mem ena enn espes lanket ordone par Kabine me rapor lanket pa finn al pli lwin ki Kabine. Pa finn ena okenn kondanasyon piblik lor krim deger ki Larme Israel ti komet. Malgre manb Kabine ti “soke”, Premye Minis ek Minis Defans David Ben-Gurion finn dan lapratik fer enn kover-ep so larme e finn kareman blok enn veritab investigasyon pu expoz laverite. 


Sa finn zet baz pu sa kiltir inpinite ek kover-ep ankor dominan dan Larme Israel (ek Lapolis Israel) konsernan britalite kont sivil Palestinyin ek Libane, editoryal la dir. Apre 73-an, inn ariv ler pu pibliye Rapor Atorne-Jeneral, Yaakov-Shimshon Shapira, lor sa seri masak an 1948 e pu restor “minits kabine” kan Shapira ti prezant so faynding divan Kabine. Kumsa pu kapav permet enn deba an profonder lor so inplikasyon pu zordi, editoryal la konklir.


Enn Israel ki kasyet so lepase, li enn leta ki avwe anfindekont kuma so nesans finn fer atraver enn gran krim. Seki ankor pli grav, zordi Israel pe kontinye mem politik. Li pe okip later Palestinn militerman, li ferm Gaza e fer li kuma enn sel gran prizon, li pe kontinye depeple vilaz Palestinn par lafors so larme pu met bann koloni Israel dan West Bank e osi dan Les Zerizalem. So larme bonbarde e tire lor Palestinyin kuma enn politik kotidyin pu kontinye kolonizasyon e anexasyon Palestinn.


Lapres dan Moris usi ena enn rol inportan pu zwe dan kestyonn linformasyon domine par naratif Leta Israel avek konivans pwisans kuma Lamerik, Lerop ki permet Leta Israel kontinye fer krim aparteid zordi dan Palestinn avek inpinite. Dan LALIT, nu fer enn apel a tu editoryalist Moris, tu zurnalist individyel, tu proprieter lagazet, pu fer kuma Haaretz, demand piblikasyon sa Rapor la. 


O-nom Liberte Lapres, nu tu bizin pran pozisyon Anfaver Liberasyon Zurnalist Julian Assange 


Zurne Mondyal Pu enn Liberte Lapres (World Press Freedom Day) le 3 Me, LALIT nu ti dibut ar Julian Assange so papa, ek zordi ansam avek plis ki 650,000 sinyater petisyon, pu dimann so liberasyon. Nu ti ekrir ki Julian Assange enn ero liberte lapres dan 21em syek. Li ansam avek Chelsea Manning ek WikiLeaks, e konzwintman avek lagazet The Guardian,New York TimesEl PaisDer Spiegel ek Le Monde, inn pibliye kab sekre kot ena prev lor krim deger ek krim kont limanite komet par Leta Amerikin. Dayer, Prezidan Obama ti akord Chelsea Manning puvwar-an-gras, e li lib zordi. 


Olye Lamerik vinn reponn lor krim deger e lor krim kont limanite ki bann dokiman montre, ki li fer? Li vinn servi so puvwar militer pu met presyon lor Gran Bretayn pu kontinye gard zurnalist Julian Assange dan prizon depi 2012 ziska so extradisyon ver Lamerik kot ena enn menas pu anprizonn li pu ankor 175 banane. Kifer? Akoz li finn rann piblik zot krim. Akoz li finn pibliye laverite.


Kab WikiLeaks finn montre konivans inperyalist Britanik ek Amerikin pu deklar enn Park Marin otur Chagos pu kontinye zot okipasyon ilegal lor Chagos-Diego Garcia. Gras-a zurnalism kuraze Julian Assange, guvernman Navin Ramgoolam ek Arvin Boolell kuma Minis Zafer Etranzer ti gayn lespas politik pu met sa premye ka internasyonal, ka su UNCLOS, kont Guvernman Britanik e pu gayn enn gran laviktwar. Sa viktwar la asontur finn permet Aneerood ek Pravind Jugnauth al ICJ kot gayn enn lot viktwar, lerla Lasanble Zeneral Nasyon Zini pu gayn enn desizyon final. 


Arvin Boolell, sef-defil Parti Travayist dan Parlman, ti bizin amenn enn mosyon dan Parlman pu dimann liberasyon zurnalist Julian Assange, dimann Guvernman ek parti lopozisyon pu sutenir pu defann liberte lapres.


Pri Nobel Literatir pu Zurnalist


Premye fwa depi 1935 ki Pri Nobel Literatir finn atribiye ar dimunn ki zot metye “zurnalist”. Sa, li akoz Komite la truv liberte linformasyon e liberte dexpresyon pe menase zordi, parey kuma li ti menase avek lamonte bann muvman ek parti politik fasist. Alor zurnalist Maria Ressa depi Filipinn and Dmitri A. Muratov depi Larisi ki fek gayn Pri Nobel, zot swiv enn gran zurnalist ek sosyalist kuraze apel Carl von Ossietzky, ki ti kritik Guvernman Nazi dan Lalmayn. Li pa ti kapav al pran so pri alepok, akoz li ti deza ferme dan enn Kan Konsantrasyon kot li ti anfet truv lamor an 1938. Me, li finn res enn inspirasyon pu zenerasyon zurnalist, parey kuma sa de zurnalist ki fek gayn pri la. Anfet, Julian Assange ti devet gayn Pri Nobel Literatir, li osi.


Dan Moris


Liberte dexpresyon li al ansam avek liberte linformasyon. Liberte linformasyon li donn akse sak dimunn a linformasyon, e li usi donn akse lapres a linformasyon pu ki lapres, asontur, kapav inform piblik. Zurnalist nepli pu depann lor fwit linformasyon, ni lor donan-donan ar polisye, ni depann lor linformasyon ki Lapolis (ubyin sertin polisye) ule file dan lapres, ubyin fye lor dimunn dan laparey deta avek enn azanda spesifik, enn lobi deryer li, swa mem enn individi ki li ena enn kont pu regle pu fil li linformasyon.  


Suvan, zurnalist pena mwayin a so dispozisyon pu cheke si linformasyon vre, konplet ek exak. Kan ena enn “Freedom of Information Act”, lerla tu zurnalist pa pu ena pu depann zis lor “selon bann surs otorize”, “selon surs konkordan”. Zurnalist pu kapav al kont-verifye linformasyon la. Kumsa lagazet ek media pu kapav pibliye linformasyon ki finn verifye so surs pu ki li travay dan lintere so lekter, dan lintere lepep antye. Si dimunn lor rezo sosyal ena akse a linformasyon, zot nepli pu ena pu depann lor rimer uswa “feyk-nyuz”. Zot pu an pozisyon pu verifye zot linformasyon. Lekter lagazet, oditer radio prive ek MBC, ek MBC/TV pu nepli kapav donn linformasyon ki zis pler dirizan ki opuvwar. Enn “Freedom of Information Act” li pu elarzi demokrasi tandi nuvo IBA ek ICTA zot plito asir plis kontrol represif. Sak dimunn pu kapav ena akse a tu linformasyon ki konsern li. Parfwa bizin pey fre fotokopi.


Guvernman ti bizin plito fer medya dizital vinn parey kuma lagazet papye, setadir permet purswit sivil ek kriminel kont patron FaceBook, Twitter ek lezot pu seki zot pibliye.


Olye represyon kont liberte dexpresyon, enn Freedom of Information Act pu permet plis liberte kot tu dimunn gayn akse a linformasyon ofisyel.


Me, Guvernman avek MSM alatet, li finn fer lekontrer. Li introdir nuvo Amandman IBA ek Cybersecurity and Cybercrime Act ki vinn azut dan sa mem arsenal represif existan la.


Lopozisyon dan Parlman, bizin dimann Guvernman met dibut enn Selek Komiti Parlman, avek latas 6-semenn pu prodir enn “Freedom of Information Act” pu garanti liberte lapres ek liberte sak dimunn dan Moris pu gayn akse a linformasyon ofisyel. Enn “Freedom of Information Act” pu permet Lapres ek Radio ena plis kontrol lor zot surs linformasyon. Sa pu permet zot fonksyone dan enn lespas plis demokratik plito ki dan enn rezim represif.


E ki pli grav antrav lor liberte dexpresyon kan anpes dimunn koz langaz nasyonal, langaz maternel, langaz vernakiler, setadir langaz ki nu tu koze tulezur dan bis, dan bazar, dan brek lekol, dan maryaz ek lanterman, dan lapos, dan lopital, e ki nu servi kan temwayne dan Lakur Lazistis?


BK pu LALIT