Galleries more

Videos more

Dictionary more

Lepidemi Covid – Lepok Angwas

21.10.2021

Kan le 11 Mars 2020 Lorganizasyon Mondyal Lasante (WHO) ti deklar Covid-19 enn pandemi, ti deza ena 118,000 dimunn fini infekte dan 114 pei e 4, 291 dimunn ti’nn desede ar Covid. Depi sa, Covid finn fane partu e finn fer pre 5,000,000 dimunn truv lamor. Pandan sa enn an edmi, dimunn dan tu pei finn truv dega Covid. Zot finn truv li lor medya, e finn sufer lefe dramatik pandemi koronaviris, suvan personelman. Li enn lepidemi ki finn bulvers nu lavi, ki finn buskil nu kotidyin. Travayer kuma atenndent lopital ek infirmye finn su buku stres. Ena fami ki finn afekte direkteman ar maladi, ar lokdawn, ar karantenn, oto-izolasyon, dan travay, ar bes dan saler ubyin pert danplwa. E partu dan lemond, dimunn ordiner finn ed so prosin fer fas. Vwazin finn ed vwazin, finn partaz manze. Travayer lopital, ki li atenndent, ki li infirmye, ki li dokter, zot tu finn ed nu. Travayer ki ramas salte finn pase, ramas tu nu dese. Dimunn dan landrwa finn asire ki dimunn ki res tusel ena tu seki li bizin. 


Me, seki nu finn viv, e pe kontiyne fer fas, li pa ordiner. 


Enn nuvo maladi infeksye


Zame lemond modern pa finn viv enn problem lasante piblik osi grav, zame nu pa finn fer fas enn viris osi kontazye, ki ena enn to maladi ek lamor ase ot, ek enn to asintomatik byin ot osi, me ki finn poz enn danze pu sistem lasante. Ena pei zot sistem lasante finn deborde e mem kolaps. Anplis lepidemi Covid finn deregle dan enn fason drastik lanvironnman ekonomik ek sosyal. Li finn obliz preske totalite popilasyon lemond, dan enn sertin moman, res lakaz, konfine, parfwa pandan plizir mwa. Pu zenerasyon lepok avan, kan ena enn nuvo lepidemi uswa enn nuvo lager, zot ti kapav fer referans a mem kalite katastrof ki zot finn kone e viv avan. Me zordi li pa parey. Zenerasyon zordi zame pa finn konn sa kalite lepidemi, zame zot finn konn lokdawn. Ena gran-dimunn ki konn lepidemi polyo. Erezman vaksin ti kal li. Kumsa, ar vaksin, ki nepli ti gayn zanfan mor, ubyin infirm. Nepli ena malarya, enn lepidemi ki ti tuy buku, buku dimunn Moris. Lamas dimunn finn mobilize pu exterminn mustik anofel atraver eliminn plas kot li peple. Parfwa zenn finn res innyoran lor sa listwar la. Transmisyon enn zenerasyon a lot pa finn fonksyone byin. Pli resaman, Chikungunya osi, finn kontrole par mezir lasante piblik. Nu finn konn lepidemi HIV/AIDS, me so propagasyon finn kale, sirtu par mezir lasante piblik ansam avek enn rezim medikaman. Me, nu pa finn konn enn maladi kuma Covid.


Avek Covid, sekter lotelri antye aret opere. Dimunn avek gro saler truv zot saler kupe an-de. Konstriksyon arete sek. Travayer pena rant. Laplipar lindistri e tit-lantrepriz ferme. Restoran, magazin, bazar, laeropor, tu paralize net. Tu sa dimunn la res lakaz. Dan Moris apar lagrev zeneral Ut 1979 zame pa finn ena enn tel blokaz ekonomik. 


Mezir pu anpes viris fane


Premye fwa dimunn finn oblize sirkile ar mask lor zot figir. Finn oblize gard distans sosyal – pa tus lot dimunn. Sa li frenn kominikasyon natirel ki pase atraver lexpresyon figir. Li finn anpes siyn afeksyon ordiner. Nu finn bizin sorti enn-par-enn pu al sipermarse par lord alfabet, swiv enn traze marke lor sali. Li ti neseser, me li enn stres. Dimunn finn truv zot landrwa antye dekrete zonn interdi ubyin zonn ruz. Sa osi, li ti neseser, me li ti enn sok.


Tusala pu dir ki lepidemi Covid finn fors nu sanz nu labitid, finn modifye nu lavi tulezur, finn amand nu kotidyin. Li finn fer nu res lor nu gard, mem andan nu lakaz, respekte ‘zes baryer’ tanki posib. Kan nu sorti andeor lakaz, kan nu dan bis, dan magazin, dan enn biro, lor nu sayt nu bizin mintenir prokosyon pli strik. Pa finn donn lame, anbrase. Kan nu return lakaz nu bizin pran tu prekosyon. Tansyon nu amenn viris lakaz. Enn moman nu ti pe bizin kit komisyon, mem linz, deor pu enn tan. Nu finn bizin adapte, sanz nu labitid, vinn pli vizilan vizavi nu-mem, nu fami, nu vwazin, nu koleg travay ek vizavi piblik. Nu finn bizin devlop nuvo reflex pu bare kont infeksyon, ki li andan lakaz, ki li deor. Telman nu lor nu gard aster, kuma enn kikenn tus enn lot dimunn dan bis uswa metro, tu pasaze supsonn li, ris zot mask byin lor nene.


Pena okenn dut ki, san tusa mezir saniter la, san tusa protokol ki Minis Lasante ek lezot departman Leta finn met an-viger, san travay eroik tu fronntlaynerz, san kolaborasyon piblik, san koperasyon ant kamarad, vwazin, fami, koleg, koronaviris ti pu fer buku plis dega. Li ti pu fer buku plis viktim. Get dan USA kot Trump ti Prezidan, ubyin Brezil kot Bolsonaro tuzur Prezidan, inn mal-zer kriz, e kot piblik ase individyalist, zot finn perdi plis ki 700,000 ek 600,000 dimunn, respektivman. 


Me anmemtan tusa mezir restriksyon dan lintere lasante piblik, sa presyon pu obliz nu res lor nu gard an permanans, finn, asontur, ena lefe lor nu, antan ki individi ek antan ki sosyete. E sertin dimunn inn sufer buku plis ki lezot.


Lefe lor diferan klas


Pandemi Covid finn kwinsid ar kriz ekonomik, e avek lefe drastik neo-liberalism. Anfet pandemi Covid finn akseler sa kriz ekonomik sistem kapitalism global dan lekel nu ti deza anburbe depi 2008. Sa dub instabilite ek dub insertitid finn instal enn klima angwas dan pei, e finn afekte enn gran franz klas mwayenn. Klas travayer finn sufer kuma li abitye sak fwa kan lekonomi ankriz, akoz li ena mwins resurs. 


Sa klas mwayenn ki abitye tus, dizon Rs300,000 par mwa kuma enn manejer lotel, par exanp, e ki finn tus Rs 150,000 pandan 18 mwa, li finn deranze net. So angwas, li buku. Li bizin tir enn-de zanfan dan lekol prive; li bizin aret al klinik, al lopital; li bizin vann so loto, kan so fami pa konn pran bis. Me, li pa kapav pleyne, akoz gran mazorite dimunn pu zis riy li. Anmemtan li finn al aprann, par fors, ki li pa enn “patron”. So patron ki finn kup so saler. Li, li enn sinp anplwaye ki finn fer erer krwar li enn patron. Alor, so angwas buku. Sa klas la ki nu bizin veye kan popilism monte. Li dan detres. Me, li destriktif.


Tu kalite inegalite agrave


Konfinnman finn expoz e mem aksantye bann inegalite existan dan sosyete. Tu dimunn pa viv lokdawn parey. Li pa parey pu dimunn izole, aze, seki malad, seki andikape. Li pa parey pu tusa bann fami ki viv dan sere, dan lakaz zeritye konpare ar seki instale dan gran, gran vila delix otur enn terin golf. Anmemtan, alinteryer klas travayer, ena nuvo inegalite ant travayer ki kapav fer teletravay depi zot prop lakaz ek lezot ki pa kapav, ki suvan truv zot lapey kupe. Kan lekol ferme, ubyin nonb zur lekol diminye, li kree inegalite ant etidyan ki ena akse internet lakaz ansam avek laparey ser ki neseser pu swiv kur ‘distance learning’ ek tu sa lezot zanfan ki pena. Anplis, kan tu kur onnlaynn an Angle san okenn sipor an Kreol, kuma abitye gayne depi profeser dan klas, sa osi, li vinn anplifye problem inegalite. Alor, problem lekol vinn enn lot surs traka, langwas adisyonel, pu buku paran.


Lefe langwas akimile


Avek aparisyon bann varyan, ena mem sans ena ankor lokdawn dan lavenir. Nu pa kone. Mezir saniter tanporer kapav re-inpoze.Tusala, kan dimunn pans li, li amenn ankor nuvo langwas ki siperpoze enn lor lot. An bref, aster kan nu sorti depi enn lokdawn li avek lide ki nu riske return dan enn lot lokdawn, e sa kree enn realite kotidyin ki difisil zere parski anmemtan nu prive depi nu kapasite regayn nu lekilib ek nu serenite, akoz nu kontak sosyal diminye, akoz nu ena mwins renyon ek rankont kolektif ar nu prosin. Imin napa enn kreatir individyel. Pandemi finn rapel nu sa fe la.


Zordi plizir sikolog pe konstat ki ena enn ogmantasyon dan nomb ka depresyon. Ena mem enn ogmantasyon dan ka swisid ek tantativ swisid dan lemond, e dan Moris. Anfet deza depi kriz finansye 2008 plizir letid finn konstate ki ka depresyon dan lemond finn ogmante. Telman ena ka ki finn mem ena aparisyon enn nuvo sekter informel ki organiz tu kalite staz lor zwa-deviv, lor byinnet mantal. Finn ena kreasyon enn nuvo “metye”,“coach personalize”. 


Dan enn intervyu dan Le Defi (10 Septam 2021) Prezidan Befrienders, enn lasosyasyon ki donn sutyin dimunn ki santi swisider, Jose Emilien dir pe gayn plis ka depresyon ek ka swisid. Li dir finn gayn 51 ka swisid raporte depi kumansman lane. Dapre Befrienders zot pe konstate ki nomb lapel detres finn duble konpare ar enn lepok normal, setadir li finn vinn plis ki 200 lapel par zur. E nomb swisid finn ogmante par enn fwa-edmi. 


Fenomenn rezo sosyal


Anmemtan, ena enn lot fenomenn relativman nuvo ki finn pran lanpler: rezo sosyal.


Pandan ki nu pe oblize restrenn nu muvman ek nu interaksyon sosyal, bann rezo sosyal finn parfwa “pran relev”. Zot finn anfet anplifye langwas lepidemi Covid kree. Suvan rezo sosyal finn vinn kuma enn depotwar pu internot devers tu zot fristrasyon, lakoler, e finn permet sa langwas zeneral fane onn-layn, avek tu so ‘bullying’, osi rapidman ki viris la limem. Sa mank kontak sosyal konbine ar ralantisman aktivite ekonomik finn definitivman ena enn linpak negatif lor serenite lansanb sosyete.


Zordi nu pe bizin opere dan enn lanvironnman politik kot, asontur, popilism pe monte, e li baze buku lor lev enn listeri de-mas ki fane pli fasilman dan enn lepok lepidemi ki lezot lepok. Get lepok Siklonn Olanda, kan kuran osi ti kupe, lerla ki ti gayn sa fenomenn listeri demas, otur Tuni Minnwi. 


Seki fer tandans irasyonel ogmante


Ki bann fakter ki finn ogmant danze sa kalite tandans irasyonel akoz angwas an-mas, amizir ki pandemi finn fane: 


- Maladi limem fer dimunn panike. Enn nuvo maladi, ki kapav antrenn lamor, li fer dimunn pli panike. Dayer dan Moris, nu enn sosyete inpe sir-preokipe ar kestyon lasante, kuma u pu remarke lor tu radyo prive. Erezman, nu ena enn kiltir “lasante piblik”, enn lepase kot nu finn kolektivman azir pu eradik maladi. Sa finn amorti sa lafreyer la. 


- Lokdawn, ek izolasyon ki li antrene, finn anpes interaksyon ar lezot imin. Pa ti ena posibilite fer sa kalite renyon an-grup ki ti pu neseser pu fer fas sa lafreyer koze par enn nuvo lepidemi. Nu pa zwenn ni nu kamarad, ni nu koleg, ni nu fami, ni nu ami ar lekel nu zwe spor ubyin al ekut lamizik. Nu pa al reynion sindika, politik, reynion fam, reynion koperativ, klib. Dimunn ki byin ar vwazin gayn sans. Me, an zeneral, sa panik ki natirel kan ena enn nuvo maladi, san sutyin sosyal, byin vit vinn enn sikoz, setadir enn lafreyer inpe andeor kontrol. 


- Kimanyer dimunn sipoze debruye ar mwins reveni? Sa dekurazman, langwas, dezespwar ki pre-dat pandemi, finn aksantye pandan pandemi. E dan sa moman lepidemi la,  li pena so rezo sutyin fizik otur-deli, pena reynion sindika, reynion sayt travay, al restoran ar kamarad kot diskit problem an-pasan, tu akoz lokdawn.


- Dimunn finn al fye tro buku lor rezo sosyal, ki pa kapav ranplas vre relasyon imin. Li finn vinn enn fakter ki paret pe sulaz sansasyon izolman, kan suvan li anfet aksantye sansasyon izolman.


- Anplis de tusala, ena enn flu lor kan exakteman tusala pu “fini traverse”.


Natir lapres 


Kan nu pa pe zwenn fizikman, nu pe osi mank lagazet fizik ek kontak sosyal otur lavant lagazet. Nu finn depann pu gayn nuvel lor lapres onnlayn ek radyo-TV.


Antretan, natir lapres finn sanze. Lapres li ti enn institisyon ki finn, pandan dernye 100 a 200 banane, ena enn rol inportan pu rediz e distil linformasyon e osi pu form lopinyon ase rasyonel, e pu minimiz palab pir. Me, lapres finn degringole e degrade dan lepok neo-liberal, partu dan lemond, e osi dan Moris. Buku zurnal finn ferme. Nepli ena The Nation, Le Militant, Le Peuple, Advance, Cerneen, Mauritius Today, Sunday Star, Matinale, Horizons Nouveaux, The Sun, Le Populaire. Lagazet ki reste finn osi anmemtan degrade. Zot suvan pibliye pir palab. Zot dir kiksoz ek so kontrer, san redaksyon. Zot pibliye zafer vag, san detay esansyel, ubyin mem foste pir. Lapres zordizur nepli pe mem futi reprezant enn pwindevi koeran. Zot pena enn vre redaksyon, pena brifing pu tu zurnalist tulezur gramatin. Ena lagazet pena mem enn redakter. Ondire lapres pe fonksyone san guvernay. Enn kote, zot tuzur infliyanse par “lintere”suvan invizib – lintere zot proprieter ki viz fer profi; lintere zot bayer-de-fon – anterm reklam peye (gro konpayni lasirans, loto ek 4x4, klinik prive, labank, turism, prodwi kuma sanpwin ubyin bwason gazez, sipermarse, elektro-menazer, liniversite prive) ubyin lonn deburse; zot infliyanse par laliyn zurnalist, ki ena so prop laliyn, ki nome par proprieter, ki infliyans so laliyn, osi, akoz li so patron. Lot kote, zordizur lagazet paret byin infliyanse par “kiltir” ubyin “mank kiltir” Facebook e lezot rezo sosyal. Lapres paret pe preske kolaps divan sa chalennj depi rezo sosyal la, e li pe vinn parey kuma so adverser ekonomik: setadir, anplifye palab, fann koze siperfisyel, pare pu fer suzantand kominal, mem zener tu kalite kuran irasyonel, inklir kuran dextrem drwat. U truv sa dan enn form egi dan tu sa bann komanter extrem-drwat depi lekter – komanter kominal, rasis, zenofob, anti-fam, anti-lakanpayn, ki lagazet zis pibliye kom tel. Zame zot pa ti pu fer sa, lontan. Suvan zot pibliye komanter lekter ki siyne ar zis enn sidonim, suvan zot klerman dan dyaspora Morisyin alor zot pa mem res isi alor zot mank responsabilite pu zot prop parol. Lagazet pibliye tu kalite garbej la, san mem rediz li, sirtu dan so edisyon onn-layn. Me, lerla, lapres kumans pran tusala depi zot edisyon onnlayn, met li dan versyon papye. Radyo prive ena so linfliyans ladan osi.


Rol Leta


Lefet ki lansanb bann Leta dan lemond ti truv zot inkapab reazir anmemtan, ni dan enn fason kordone, ni kuma enn sel blok dan enn mem lelan solidarite, finn ogmant langwas ki dimunn finn sibir. Olye ena plis desizyon ankomin, plis korperasyon ant Leta, plis koezyon pu konbat pli efikasman enn viris osi kontazye, finn ena plito plis konpetisyon, buku antagonism, finn rod blam Lasinn, finn ena dezinformasyon lor Covid (‘li zis enn ti lagrip’), mem refi pu swiv mezir saniter. E tusa, san kont kanpayn antivax, propagann bann konplotis ki finn anplifye dan laplipar gro medya, e sirtu lor Facebook e lezot medya sosyal. Kan pena stratezi dansanb onivo mondyal e kot sak pei pe risponns plito sakenn so kote, tusa kree plis disonans, defazaz, e sa asontur alimant sa langwas zeneralize la. Apre 18 mwa lepidemi, ek plis ki nef mwa vaksin, ena pei dan Lafrik ki pankor gayn vaksin mem pu seki pli expoze.


Sa kalite sityasyon marke par inkoerans, linkoni reyel, insertitid akoz premye fwa gayn sa kalite lepidemi la, li destabiliz dimunn. Buku dimunn ti sufer lafreyer akoz tu sa insertitid la. Tusala finn kree kondisyon pu plizir kuran irasyonel, parfwa farfeli, gayn terin.


Lasante piblik enn priyorite


Pena dut ki sa nuvo sityasyon pandemi Covid finn, e pe kontiyn, destabiliz buku dimunn. Sa li akoz tu dimunn bizin ena seki neseser pu viv. Li bizin kone ki sa asire. Pa zis pu asterla mem, me pu enn tan, omwin. Se sa ki apel “sekirite”. Pu ki ena sa, Leta ena rol pu gard sa ankadreman sosyal dan enn fason koeran. Leta bizin asir enn kontinwite pu dimunn kapav tini dan enn tel moman, e kapav fer fas sa kalite lepidemi la. Kriz ki nu pe traverse pe montre nu dan fason konkre kuma “drwa imin” pa redwir a “drwa individi” pu fer seki li anvi. Sakenn pa kapav zis kontiyn swiv so lintere prive dan enn pandemi, san okenn susi dibyin komin. Sakenn bizin get lansanb sosyete dan lekel nu form parti. Pandemi fer nu tu remet ankestyon sistem kapitalist. Li fer li par so natir kolektif.


Lasante lepep ti bizin enn priyorite pu tu parti politik, ek tu guvernman.Tu parti politik bizin vinn delavan, kuma LALIT fer, avek so program pu lasante, e an partikilye pu lasante piblik. E anmemtan bizin kontiyn lalit kont kapitalism, lalit pu enn sosyete kot tu dimunn ena travay stab, bon lozman, tu seki neseser pu viv byin, dan dinite e kot nu plis prepare pu fer fas ansam tu surs langwas. Nu bizin sirtu prepare pu fer fas sa kalite langwas ki ena parmi klas mwayenn e pu chalennj tu kuran popilis ek dextrem drwat kont enn guvernman MSM koronpi.  


21 Oktob 2021