Galleries more

Videos more

Dictionary more

Fenomenn Anti-Syans otur Vaksin

29.06.2021

Kan get kanpayn anti-vaksin ki pe derule, ki li dan Moris u dan lezot pei, ena sertin paradox ki ase frapan. Get par exanp lor nivo ledikasyon dan sosyete. Lontan zis sertin karst ubyin klerze ek elit dan sosyete ti ena akse a konesans, asterla kapasite lir finn demokratize. Lontan liv ti obze delix, azordi li preske gratis pu lir nyuz, ansiklopedi ek bann klasik. E malgre tu, li paret inkrwayab akipwen dezinformasyon kapav fane. E li dotan plis inkrwayab letan u mazine ki kanpayn fos linformasyon lor lasante pe propaze parfwa par dimunn ki ena degre liniversite, ki dokter, ki ners... dimunn ki sipoze ena konesans.


Kestyon poze: kuma arive ki asterla ki linformasyon finn sitan aksesib kapav ankor gayn otan dezinformasyon? Kuma guru/lider ki an-aparans pe defann lintere popilasyon pe finalman pronn bann pozisyonnman ki pu met dimunn ankor plis an-danze? Kuma popilasyon zordizur, ki finn al lekol ek aprann lasyans, pe aster rezonn dan enn fason osi anti-syantifik?


Lasyans ki ete?


Pu sezi ki ete fenomenn kont-syans, bizin explike ki ete syans limem. Bizin dabor konpran ki li an opozisyon a krwayans, lopinyon personel. Par exanp, dan domenn lasante dimunn kapav dir ki lay, sitron uswa lapriyer fer tansyon bese. Si u zis aksepte pu adopte sa 3 deklarasyon san examinn lor ki prev zot baze, u pe azir par krwayans. Lafwa li karakterize par konviksyon ki kitsoz vre, e refiz remet li ankestyon.


Pandan lontan, dan sosyete imen, se krwayans ki finn predomine pu explike kuma lemond fonksyone, inklir kuma lekor imen fonksyone. Me ofir-amezir finn devlop bann zuti pu permet konesans ankor plis presi ek fyab. Li finn enn prosesis byen long. Panse syantifik finn ne dan Lantikite (Lasinn, Lind, Lagres...), avek enn Lazdor dan lemond Arab dan Mwayenn-Az, enn devlopman inkrwayab pandan Revolisyon Indistriyel dan pei Eropein, e lapros syantifik ankor pe pofine.


Konesans syantifik li avan tu kolektif. Li inplik enn imilite intelektyel kot dimunn bizin realize ki so intwisyon, so konviksyon personel, so rezonnman zot pa infayib. Demars syantifik repoz lor nesesite pu rod bann prev solid pu ariv a enn konklizyon, mem si seki pe dekuver sakuy krwayans ki ti ena avan. Alors, dan trwa exanp lor ki zafer fer tansyon for bese, lapros syantifik pu elabor enn trale tes pu verifye sipa lay, sitron uswa lapriyer reelma efikas.


Panse kolektif oservis lasyans


Parkont, panse syantifik pa enn kapasite fasil pu metrize : li demann skil byen devlope dan manye langaz (suvan Angle), dan manye konsep ek abstraksyon. Alor laplipar ditan, dimunn ordiner ki pa syantist, nu oblize met nu konfyans dan seki lezot pe dir. Ala kuma, paradoxalman, nu revinn lor terin krwayans: bizin pret fwa a seki enn individi pe afirme.


Me grasa lafors kolektif, kapav konturn sa paradox. Syantist ki afirm kitsoz bizin pibliye tu detay lor seki zot pe pretann vre. Lerla plizyer lezot syantist ena enn travay ingra pu fer: examinn deklarasyon, tir-lay, rod tu fay ki kapav ena dan so rezonnman. Se, kan zot pena konivans e fer maximem pu truve “kot li’nn fote” ki zot pu resi rann so rezilta fyab. Si malgre tu zefor so deklarasyon tini debut, li donn enn indikasyon so fyabilite. Li nesesit ankor enn fwa enn postir imilite e aksepte ki mem enn syantist kapav fer erer. Savedir letan u tann enn syantist ki krwar ki li lao tu lezot e ki personn pa gayn drwa remet ankoz seki li pe afirme, u an fas enn dimunn ki al alankont metod syantifik.


Dan kontex Covid-19, dan enn letan rekor e lor enn lesel planeter finn bizin pran desizyon rapid e teste mezir pu blok propagasyon viris. Finn ena par trale teori lor lorizinn ek lor fason diyl ar lepidemi viral. Li zistema enn rises syantifik kan plizyer dimunn vinn avek diferan teori. Lerla fode pa zis rezet zot anblok me teste zot validite: par exanp ti pe dir ki chloroquine (Raoult), artemisia (Madagascar) uswa fim sigaret anpes dimunn gayn Covid. Letan finn teste lor enn gran lesel, lerla finn dekuver ki anfet zot pa marse. Dapre prinsip syantifik lorski demontre ki enn kleym pena fondman, dimunn sipoze rekonet zot ti pe fer erer. Letan kontiyn defann mem kleym malgre prev pe demontre lekontrer, li enn siyn ki konviksyon personel ek lafwa pe pran plas metod syantifik.


Lintere deryer vag Anti-syans


Ena plizyer dimansyon dan muvman anti-syantifik, ki li kont vaksin, kont Evolisyon u kont Sanzman Klima. Parfwa sertin dimunn (syantist uswa amater syans uswa “militan”) melanz konviksyon ek zot prop ego avek volonte pu dekrir laverite. Savedir mem si tu pe demontre ki zot pe fer erer, zot res fixe lor zot premye lopinyon e refiz sanze. Admet tor e sanz lopinyon li enn prosesis byen difisil, ki dimann enormeman imilite. Li ankor plis difisil letan u finn pran enn premye pozisyon e tu dimunn pe get u. Fer mars-aryer enn zafer byen byen konplike lerla. (Sirtu dan enn sosyete ki ankuraz enn postir “macho”.)


Li vre ki enadfwa dimunn de bonn-fwa konvinki enn zafer me pa resi rann zot kont li fos. Me fode pa bliye ki andeor sertin mekanism sikolozik ena veritab proze komersyal ek politik deryer muvman anti-syans. Komersyalman par-exanp prodikter loto niye intansyonelman lefe Resofman Bul Later parski zot fon-komers otur veikil konsom lesans. Sertin Legliz finanse par zot fidel ena tu lintere niye Evolisyon ki riske remet ankestyon rol bondye ek lexistans bondye. Dan ka Covid, tutsort sarlatan kapav fann fos linformasyon lor vaksin parski zot ena prodwi pu vande ki sipoze geri kuma mirak. Li vinn grav letan dimunn konsyaman kone ki zot pe propaz foste.


Dan politik, muvman popilis zwe lor laper ek lor santiman irasyonel. Zis pu atir sinpatizan, zot dispoze pu fann fos rimer pu diskredit zot opozan. Zot viz sirtu enn lamas ki dispoze pu gob propagann plito ki adopte enn latitid syantifik ki inplik lespri kritik. Alor, li pa etonan ki muvman popilis promuvwar enn mod panse anti-syans. Dan kad Covid, muvman politik popilis finn servi fos linformasyon, rimer, laverite parsyel zis pu atis koler dimunn. Zot mobilizasyon instrimantaliz laper irasyonel dimunn plito ki amenn reflexyon poze lor baz enn program. Dan kad vaksin zot zwe lor lakord sansib kuma par exanp:


- rasism ek zenofobi: zot fer krwar seki pa Oksidantal pa bon (laper vaksin sorti Lind uswa Lasinn)


- atrosite komet par Nazi: zot fer krwar vaksinasyon resanble lexperyans medikal lor Zwif dan 2em Lager Mondyal


- profon degu: dan vaksin ena swadizan fetis imen avorte (pu sisit enn reaksyon otodefans parski personn pa anvi enn sibstans mor ek ankor plis depi enn fetis avorte, introdir dan so lekor)


- antiz pu et kontrole: swadizan ena enn chip elektronik dan vaksin ki pu fer nu perdi nu limanite e vinn bann robo kontrole par sipaki Nuvo Lord Mondyal.


Lezitimite donn konsey


Pu fini, nu pu get enn dernye paradox. Nu imen, nu finn evolye pu korpere e asir sirvi kolektif. Li finn tultan enn nesesite, letan dekuver enn danze potansyel, pu propaz nuvel a grup antye pu protez tu dimunn. Mazine kikenn finn mor parski li finn bwar dilo kontamine par suf sorti dan volkan... Se par zenerozite ek lanvi protez lezot ki sak manb pu santi li enn devwar pu propaz nuvel plis posib pu ki personn pa bwar sa dilo kontamine la. Kitfwa samem pe zwe letan sertin dimunn – byen-intansyone - panse ki zot bizin fann nuvel lor sipoze “danze” vaksin?


Me atansyon, letan pe mansyonn sirvi kolektif, li repoz lor kondisyon ki danze la reyel. Fann koze lor enn fos danze nu kapav konsider li kriminel. Dan 10 dernye banane finn ena keys kot paran, parski zot finn devlop paranoya lor laktoz, glutenn ek propagann lor “danze” lapud dile, finn nuri zot tibaba avek selma dile soya. Zot desizyon ti infliyanse par muvman ki remet ankoz rekomandasyon lamedsinn ek OMS lor alimantasyon baba. Rezilta li atros: ena ka kot zot zanfan finn deperi konpletman san nitrisyon neseser e finn truv lamor avek lapo lor lezo.


Konklizyon


Alor, li inportan rann nu kont ki desizyon konsernan lasante li pa zis enn kestyon lopinyon personel, ki sakenn fer kuma li anvi pu “geri” limem e donn konsey so prosin. E li inportan rann nu kont ki li enn responsabilite enorm letan pe fann linformasyon ki nu pena vremem kapasite verifye. Li kriminel pu donn konsey ki pe al expoz lavi lezot dimunn.


Li inportan usi rann nu kont ki anba vag kontestasyon, ki parfwa paret pe koz dan lintere lepep, ena manipilasyon politisyen byen surnwa. Lintansyon li pa tan pu sov dimunn, me pu servi lakoler popiler pu detrir zot ladverser ek aksed a puvwar e kan pran puvwar, kraz lepep parey. Zot dispoze zwe ar lafreyer purvi li servi zot lintere. E zot byen anpenn si dimunn pe mor ladan. Sa, li enn form popilism danzere.