Galleries more

Videos more

Dictionary more

Listwar Vaksin ek Kanpayn Anti-Vaksin: Enn Apersi - On History of Vaccination

21.06.2021

Vaksin ena enn long listwar dan lemond. Moris enn pei kot dimunn finn byin partisip dan kanpayn vaksinasyon – nu finn eradik lavaryol, polio ek preske tu maladi anfantinn – alor nu ena nu prop listwar osi. Li inportan, parski, kan get vaksinasyon, nu pe get lasante “pu tu dimunn”, setadir pu “lansanb sosyete”, pa zis sakenn pu li; nu anpes maladi, pa atann li vini, lerla tret li. Kan ena enn lepidemi, li atak lansanb sosyete, alor li normal ki nu risponns bizin pu defann lansanb sosyete. Nu bizin depas sa “maynd-set” inpe egoist ki predominan dan sa lepok neo-liberal zordi la, ki ankuraz nu get “lasante”, mem kan pe koz lepidemi, kuma enn seri “maladi individyel”.


Anu kumans ar enn definisyon, pu nu kone ki ete “vaksin”, anterm istorik. Ala lozik dan invansyon vaksin:


1. Kot gayn lepidemi – kuma lavaryol, enn maladi mortel – dimunn remarke ki tu seki fini deza gayn li, lerla sape, zot pa regayn li. Alor, sarz-fam kumans gayn lide enn metod prevansyon. 


2. Sarz-fam, sirtu Lasinn, Lind, Lafrik, Latirki, aplik tipti kantite dipi depi abse enn dimunn malad ar lavaryol, pran li, aplik li dan enn ti-egratiyne lor lapo enn lot dimunn. Sa lot dimunn la gayn enn ti-bos, ki kit enn sikatris, gayn enn ti-lafyev, e li byin. E lerla pu de-bon, li pa gayn lavaryol – dan okenn fitir lepidemi. Sa ti apel “inokilasyon”, parfwa “varyolasyon”. 


3. Lerla, ena dimunn finn remarke ki tu “tifi”, tu fam, san exepsyon, ki travay ar vas, res “zoli” – dan sans ki zot lapo lis, pena sikatris lavaryol kuma tu lezot dimunn. Enn dokter Angle apel Edward Jenner al realize ki, si u finn gayn enn maladi similer ar lavaryol me pa osi grav, kuma enn maladi ki gayne kan travay ar vas, li donn mem proteksyon on-dire u fini gayn lavaryol. Sa ki ti premye vaksin (sa “va” dan “vaksin” sorti mem mo latin pu “vas”.)


Tradisyon Moris


Premye vaksin Moris ti fer an 1803, kont lavaryol mem. Ariv 1810 vaksinasyon ti vinn obligatwar par lalwa pu tu dimunn, lib kuma esklav, zanfan kuma grandimunn.* Pandan sa syek ki swiv la, ti tultan ena enn poyne dimunn ki ti reziste; ant-ot, zot ti konvinki ki vaksin kont lavaryol pu provok lalep; ti ena lezot siperstisyon ek rimer, osi.


Ziska 40 an desela, tu dimunn, pu ki nu kapav parti al deor, ti bizin ena, akote nu paspor, enn ti-liv kuler zonn ar vaksin ki fini fer inskrir ladan. Sinon, pa gayn returne. Sinon lot pei pa les nu met lipye. Vaksin, li enn tradisyon. 


Tu mama amenn zot ti-but baba fer tu so vaksin, kuma enn seremoni, atraver sistem lasante iniversel, gratis pu tu. 


Lekol osi, tu zanfan fer vaksin.


Par santenn mil pansyoner tule-lane, zis avan sezon linfliyennza, al dan tu Sant Sosyal dan tu landrwa, fer vaksin, ubyin kuma dimunn dir, “fer pikir” (get a jab). Nu tu partaz sa tradisyon vaksin la. Vaksin finn byin protez nu tu. Vaksin pe kontiyn byin protez nu. Fode nu konpran so gran rol dan nu lasante. Nu tu fer vaksin, pu protez nu tu.


Brans Lamedsinn ki Sov Lavi, ki Ogmant Esperans Lavi


Kumsa, par exanp, nu nepli tann madam dan laz dir, “Mo ti gayn 12 zanfan, 7 inn reysi vinn gran.” Tu fam ti koz kumsa lontan: mo ti gayn tan zanfan, tan inn sirviv lanfans. Tu fam ti viv avek enn sagrin dan zot leker, enn dey pu zanfan ki zot finn perdi, perdi akoz maladi infeksye. Zot res mazinn ki laz zot ti pu ena, amizir lezot zanfan grandi.


Bizin dir ki lamedsinn modern finn sanz tusala. Lamedsinn modern finn sap buku lavi. 


Lamedsinn modern finn permet lonzevite. 


Me sov lavi ek asir lonzevite rezilta travay sirtu enn sel brans lamedsinn: seki kontrol maladi infeksye, setadir brans “lasante piblik”. E dan sa brans la, nu truv vaksin ena enn gran rol dan sov lavi, dan ogmant laz nu espere viv. Apar vaksin, ena lezot but dan “lasante piblik”: e.g. ena maladi kuma malarya, deng ek chikunngunya, ki kontrole par netway kartye pu ki anpes mustik peple. Sa travay la, enn travay lasante piblik. Biro Saniter ki responsab. Ena maladi ki kontrole par debaras ti-kurpa ki sarye maladi bilaryoz; laburer Minister ti anpes kurpa peple par netway kanal pu dilo galupe. Ena maladi infeksye ki anpese par institisyon kuma Meat Authority ki chek lasante zanimo avan tuye. Ena maladi kontrole par enn sistem esanz-sereng ki finn deza servi kont enn sereng nef pu dekuraz partaz-sereng (epatit, SIDA). Ena maladi kontrole par servi kapot (tu maladi sexyelman transmisib). Ena maladi ki anpese par azut klor dan dilo. Tusala ansam apel “lasante piblik”. E se Lasante Piblik ki finn sap buku lavi. Li Lasante Piblik ki permet nu esper viv 75 an, sinon pu fam, plis ankor.


Purtan, li enn brans lamedsinn pa tro koni. Li pa mem vizib. Pli li enn sikse, pli u pa remark li. E ena buku dimunn, sirtu dimunn ki inpe gran-lagel, zot pa mem kone li exzis. Zot konn sirirzi kardyak, zot konn medsinn estetik, zot konn onkolozi, zinekolozi, pedyatri, gastro-anterolozi, me epidemiolozi zot pa kone, Lasante Piblik zot pa kone.


Lasante Piblik ek Covid


Antuka, kan kumans gayn ka sa nuvo maladi apel Covid-19 (vre nom SARS-CoV-2) byin vit nu kumans aprann – ar epidemiolozis – kimanyer prevenir li: met mask, uver lafnet, gard distans sosyal, lav lame suvan-suvan. Kan li byin fane, pena zes, lokdawn. Kumsa, tuf propagasyon sa koronaviris la. Anmemtan, resers akselere pu vaksin kont sa grup viris apel koronaviris, resers ki ti deza ase avanse akoz lepidemi SARS me ki finn ralanti kan tu guvernman “neo-liberal” finn kup finansman pu diminye depans piblik. Me, resers ti deza la, mem si li pa ti’nn abuti.


Vaksin kont Kovid


Antuka, byin vit gayn enn dizenn bon vaksin kont Covid. Dimunn finn volonter pu bann trayal, kot fer testaz e veye pu chek so efikasite ek so lefe segonder, si ena. Donald Trump, kan li ti Prezidan USA, ti fer enn sel bon zafer: li finn fer Guvernman deblok finans e osi dibut garan pu ki, anmemtan ki konpayni fer resers vaksin, anmemtan lotorite prepare pu examinn li; kan pe al ver examinn li, konpayni pe tuzur al delavan, investi, met dibut prodiksyon de-mas; kan pe al ver prodiksyon de-mas, pe fini organiz distribisyon. Apel sa devlopman ek prodiksyon an-paralel, pa an-seri. Kumsa inn gayn vaksin kont Covid vit.


Byin vit pei ris kot lepidemi Covid ti pe donn bal, kuma USA ek UK, finn kumans vaksinasyon, e fini ariv lamwatye zot popilasyon vaksine. Kumsa zot finn ralanti Covid. 


Moris, par kont, nu ti pli avanse: nu finn reysi ralanti Covid (ziska ler) ar metod prevansyon kuma mask, distans, lokdawn, teste plis konntak-treysing plis karantenn. Sa ti posib selman akoz nu deza ena sa tradisyon kontrol maladi infeksye par nu aksyon an-komin. Nu finn, ansam, eradik malarya. Nu finn ansam anpes sir-popilasyon ki ti pe vini. Nu finn eradik polyo, ek tu maladi anfantinn. E nu finn kontenir premye vag Covid, e nu pe tini (tu-zist) kont dezyem vag. E vaksin pe vinn sap nu asterla. Si ase dant nu reysi vaksine ase vit. Enn lekurs kont mont.


Dan Moris, 16.5% dimunn vaksine (pre 20% finn fer enn sel doz). Pu eradik Covid, nu bizin viz 70% popilasyon. Alor, nu ena lwin pu ale. E avan sa, nu tuzur an danze. Sa vedir nu oblize kontiyn byin strik lor tu metod prevansyon ki nu finn servi ziska ler. E, asterla nu ena enn nuvo devwar. Nu ena pu kal propagasyon sa bann fos nuvel, ki enn ta “marsan-lafreyer” pe fane avek bi pu fer dimunn dut valer vaksin, refiz fer vaksin.


Konesans tultan ed nu dan sa kalite demars la. Dan LALIT, nu’le ankuraz dimunn fer vaksin baze lor konesans lor seki pe arive. Pu konpran seki pe arive, li inportan nu konn enn tigit lor listwar vaksin. Nu fini montre kimanyer vaksin finn kontribiye pu permet nu viv ziska laz 75 an ubyin plis zordi. Me, kot sa lide vaksin la finn sorti? Kimanyer sa konesans la finn propaze?


Sa lartik la, pu fer enn sirvol lor listwar vaksin. 


Listwar Vaksin


Natirelman, konesans lor vaksin, li mars lame dan lame avek konpreansyon lor maladi infeksye la. Alor, amizir konpran enn maladi, la, kumans gayn devlopman vaksin.


Lasinn


Mem si dan liv listwar tultan dir Edward Jenner, enn Angle, ti invant vaksin an 1796, li enn fason kolonyal get listwar.


Ena dokiman dan Lasinn ki dat depi bann lane 1500 CE ki explik kimanyer ti fer inokilasyon. Dimunn krwar sa konesans la ti existe e ti pe pratike depi omwin 1000 CE. Prosesis la li ti koni osi dan Lafrik, Lind ek dan Latirki. 


Konesans Inokilasyon Sorti Istanbul vinn Langleter


Pa zis sa, me avan Jenner, ti deza ena devlopman an Angleter-mem. An 1721, mem-mem lane ki Lafrans pu premye fwa kumans koloniz Moris, ti ena enn premye vaksin dan Langleter. Sa ti 75 an avan Edward Jenner.


Li ti kont lavaryol. Metod inokilasyon ti osi apel “varyolasyon”. Enn Madam apel Lady Mary Montagu ti amenn konesans Langleter apre ki li ti vwayaze, e ti fer so dokter, enn nome Dr. Maitland, aplik metod la ar so tipti tifi 3-an pu anpes li gayn lavaryol, ki ti pe tuy buku dimunn. Li ti marse. Dokter la egratiyn tifi, lerla aplik inpe likid (dipi) depi enn sa kulu lor enn dimunn malad ar lavaryol. Sa ti premye vaksin dokimante dan Lerop. 


Me, kimanyer sa Lady la ti konn sa? Anfet li ti al ansam ar so mari ki ti Anbasader Britanik dan Constantinople (Istanbul). Li ti’nn perdi so frer ar lavaryol, e li osi, li ti byin malad e kan li sape, li ti res avek buku sikatris lor so figir. Antuka, an Mars 1718 Lady Montagu ti dan Latirki. E li ti fer Dr. Maitland, dokter Lanbasad Britanik, fer enn premye inokilasyon ar so garson ki ti ena 5-an. Li ti’nn aprann sa metod la dan bann zenana kot sak lane bann sarz-fam, ti pas lakaz par lakaz, fer inokilasyon ar zanfan. Lady la inn organiz pu enn sarz-fam vinn fer sa ansam divan dokter la. Li pa ti dir so mari ziska enn semenn apre, kan inokilasyon ti fini kit so mark, e so ti-garson la ti fini byin. Lerla, trwa-zan apre, kan zot tu finn return Langleter, li finn dimann Dr Maitland fer inokilasyon ar so tipti tifi. Dokter finn aksepte si fer li divan trwa spesyalis ki ti reprezant Royal College of Physicians. Apre sa, Dr. Maitland ti gayn enn patant Rwayal pu fer test ar 6 prizonye. Lontan ti fer “test” kumsa ar prizonye, parfwa ar orfelin. Sa li inportan kone, parski ena enn memwar kolektif ki finn fer “test” ar dimunn san konsantman. E dimunn finn res avek enn lafreyer, atraver zenerasyon. Bann anti-vaksinasyon, konn servi sa. 


Antuka, apre sa, tu bann prins ek prinses inpe partu dan Lerop ti servi varyolasyon kuma enn proteksyon kont lavaryol, ki ti enn maladi suvan mortel.


Sa metod la, li ena risk, selman. Sa li parski ena dimunn gayn maladi la-mem, gayn lavaryol byin-mem, pa zis enn mark kot finn fer inokilasyon la. Laplipar dimunn devlop rezistans kont lavaryol apre inokilasyon la, me ena malad mem. Aparaman to malad-ek-lamor ar inokilasyon dan Latirki ti preske nil – zot ti kone zis-zis kimanyer fer li.  


Esklav sorti Lafrik amenn konesans Inokilasyon Lamerik


Mem-mem lane, setadir 1721, mem lane Lafrans pe koloniz Moris pu premye fwa, ti ena enn esklav sorti Lafrik ki ti apel “Onesimus”, ki ti res Leta Zini. Li ti inform so met, enn predikater byin koni dan Boston apel Cotton Mather, kumkwa li konn enn metod anpes lepidemi lavaryol. Get so manyer dir sa: “enn metod pu anpes lepidemi lavaryol”. Li ti deza truv li kolektif. Antuka, li finn explike kimanyer fer inokilasyon, inpe parey kuma Lady Montagu ti fer Dr. Maitland fer. E dan Boston, bann Dokter laba ti repran lide, teste li, e li finn marse. Prosenn lepidemi, seki ti’nn inokile finn an-gran parti eparnye. Sa ti sap buku lavi Boston. Me, buku dimunn ti lev enn vag listeri kont sa “nuvo medsinn” la. Ala enn sitasyon ki inpe kuma anti-vaksin dan Moris zordi: “Kan nuvel fane lor sa nuvo medsinn, lafreyer ti trap ena-dimunn Boston, e zot ti firye. Dapre Mather, zot “ti lev enn mari dibri.” Zot laraz ti ena buku lasurs: lafreyer pangar inokilasyon fann lavaryol; ti deza pe gayn lepidemi lapest dan Lafrans; li imoral pu mel nu dan seki bondye finn avoye. Plis ti mem ena rasism ek zenofobi akoz enn Afrikin finn amenn sa konesans la. Parey kuma zordi ena dimunn dir “vaksin depi Lind pa bon”. Ena dimunn ti mem dir vaksinasyon, li terorist: vaksinasyon li “ondire enn zom avoy kut bomb dan enn lavil,” enn dimunn dir. Enn abitan ti telman fer laraz fu ki li finn al vanze kont Cotton Mather, avoy enn bomb par so lafnet, avek enn mesaz atase: “COTTON MATHER, Lisyin! Al lanfer! Mo pu fer inokilasyon ar u ar sa! Lavaryol lor u!”


Kuma Mather ti marke dan so dayeri: “Nuvo metod, ki servi par Afrikin ek Azyatik pu anpes e amorti danze lavaryol, e par sa, pu sov lavi tu seki benefisye depi aplikasyon tretman an-bonn-e-di-form.”


Me, tusala pu dir, depi 1721, mem-mem lane ki Lafrans pe demar so kolonizasyon Moris, ti ena enn form vaksin dan Langleter ek dan Lafrans.


Edward Jenner invant veritab Vaksinasyon 


Ariv 75 an apre, an 1796, ena enn nuvo devlopman. Edward Jenner, enn dokter an Langleter, realize ki enn maladi leze kuma “lafyev vas” (cow pox), si u gayn li, donn u proteksyon kont lavaryol. Alor, pa bizin riske met inpe vre “lavaryol” avek dimunn. Kapav servi mem metod, me avek enn maladi mwin grav, “lafyev vas”. Sa li veritab vaksin, dan so premye form. Sa vedir li nepli zis “inokilasyon”.


Vaksin kumans vinn Obligatwar inpe Partu


Ariv 1853, vaksin kont lavaryol vinn obligatwar dan Langleter, sinon lamann ubyin prizon. E kumans gayn kartunn anti-vaksin. De-zan apre, an 1855, dan Massachusetts, li vinn obligatwar. Kan kikenn amenn sa Lakur Siprem 50 an apre, an 1905, zizman statye ki vaksin obligatwar li bel-e-byin konstitisyonel. An 1922, dan USA net, u bizin vaksine kont lavaryol pu al lekol. 


Antretan, lezot vaksin finn invante, enn apre lot.


Louis Pasteur, swivi par 150 an devlopman Tu form Vaksin


An Frans an 1885 Louis Pasteur invant vaksin kont laraz. Laraz enn maladi ki, li osi, ti tuy buku dimunn. Lerla kumans gayn vaksin kont enn seri maladi infeksye: difteri, tetanos, antrax, kolera, lapest, tifoid, tiberkiloz, lot lot.


Omilye bann lane 1900, gayn vaksin kont polio, ki ti kit buku zanfan ek disabiliti, e buku ti mor. E lerla gayn vaksin kont tu maladi anfantinn. 


Sak 2-3 deseni ena gran, gran devlopman dan teknolozi vaksin. Resers la, li konstan. 


E ziska, tu dernyerman, parmi bann resers medikal, finn ena sertin resers ki finn fer lor dimunn san ki zot informe, san konsantman – swa dan koloni, ubyin ar prizonye ek orfelin, swa dimunn dan lezot grup oprime. Memwar finn reste. Kumsa, par exanp, buku Amerikin dan Kominote nwar mefye nuvo lamedsinn, resers medikal ek vaksin. Alor, li inportan ki ena ful transparans lor tu vaksin. 


Bizin Tir Profi Prive dan Devlopman ek Prodiksyon Vaksin!


Pu LALIT, nu dir devlopman vaksin bizin a-la-long fer inikman par lorganizasyon non-profi, e ki tu patant lor vaksin bizin rann piblik, pu tu laboratwar kapav prodwir zot.


Nuvo Teknolozi pu Sertin Vaksin kont Kovid byin Efikas


Anfet, kont Covid-19, an 2020, nu finn gayn 2 vaksin ki servi enn nuvo teknolozi baze lor “MessengerRNA” ubyin “mRNA” (Moderna ek Pfizer). Sa mRNA, li anseyn nu selil kimanyer fer enn proteinn, ubyin mem enn ti-but enn proteinn, ki provok enn risponns iminiter dan nu lekor. Kuma tu vaksin, li ed nu lekor protez nu sanki nu bizin sibir maladi grav la, li-mem. Lezot vaksin kont Covid servi teknolozi konvansyonel. Sa nuvo teknolozi finn gayn enn to efikasite byin, byin ot.


Devwar ankuraz dimunn al Vaksine


Tu lorganizasyon Moris, kumans par tu parti politik, bizin pran pozisyon ferm, kler e piblik anfaver vaksinasyon. Bizin organiz manb pu al vaksine. Kumsa, zot militan, zot manb, ena enn travay pu fer:  ankuraz dimunn fer vaksin. Organiz dimunn pu ale.


Tusala pu dir ki li nu devwar, antan ki enn parti politik LALIT pu ankuraz tu dimunn al vaksine. Si nu ariv kone kikenn per pikir, nu kapav nu-mem ofer pu al ansam ar li pu donn li kuraz. Si zame li pa konn gravite maladi Covid-19, bizin explik li. Si li pa realize ki sistem lopital kapav kolaps, e ris ansam ar li sistem lasante dan so lansanb, sa osi bizin explike. Me, sirtu, nu bizin servi mem langaz ki sa esklav sorti Lafrik ti servi. Li dir, “Nu ena enn fason bare kont lepidemi”. Li pa get li kuma Bef dan disab, sakenn get so lizye. Li get pu nu tu. E nu kapav mazine si nu ena kuraz pu nu-mem ofer pu rant dan enn trayal enn zur, kan pe teste enn nuvo vaksin, si ena enn nuvo lepidemi. Ubyin, pli brav ankor, kuma Lady Montagu, 3 syek desela, propoz nu prop zanfan pu teste nuvo vaksin.  


LALIT 19 Zin 2021.


* Raj Boodhoo, Le Mauricien 4 me, 2021.