Galleries more

Videos more

Dictionary more

“Eleksyon Zeneral Vertyel” – Enn Devalyasyon Tradisyon Demokratik Repiblik Moris

09.06.2021

Rabin Bhujun, ansyin Redakter L’Express, lor so paz Linked-in finn fer enn analiz presi lor sa “eleksyon zeneral vertyel” ki ONG Mauritian Global Diaspora (MGD) ti organize le 8 Me depi UK. Tit so lartik dir buku: “‘Les élections générales virtuelles’ sont fausses, le sondage est réel mais discutable”. Sa, li exak. Par kont, radyo prive ek lapres tradisyonel finn ponp e osi flat sa “eleksyon” la san reteni. Sa ki drol. Kuma sef organizater konsede kan li dir, “Mo remersye tu bann kamarad de lapres, L’Express, Top FM, Radio Plus, Radio One, e lapres ekrit osi, Defi ek tu bann lezot zurnal ki finn donn nu enn kudme pu market sa eleksyon la ...” Ena parti politik, enn-deryer-lot, mem so pli gran parti lopozisyon, mem “dinozor”, finn truv normal partisip dan enn tel badinaz. Sa ki bizar. Ena gran, gran exper dan teori politik – Milan Meetarbhan, Roukaya Kasenally, Nad Sivaramen, Rama Sithanen – finn tranp ladan.


Alor, nu dan LALIT, nu pe prezant trwa lartik pu evalye sa “eleksyon zeneral vertyel” pa akoz demars dan limem merit latansyon, me akoz lapres, parti politik “dinozor” plis intelektyel koni finn al rant ladan kumsa. Organizater sa swadizan “eleksyon” la, zot pa a-blame, zot. Zot finn zis fer enn zafer inpe anbisye, pu pa dir enpe ridikil. Me kifer tu sa dimunn ki kone tre byin ki “eleksyon vertyel” diaspora la ti anbisye ek ridikil, finn al pretann lekontrer? Sa ki obliz nu expoz demars la pu seki li ete.


Nu felisit organizater pu so kote teknik organiz enn tel sondaz, mem si li mank kriter esansyel enn sondaz: seleksyon ranndom. Nu felisit zot vreman pu travay kolektif; zot finn reysi travay ansam, trwa lorganizasyon. Trwazyem, zot finn reysi inpresyonn lapres, parti tradisyonel ek intelektyel. Felisitasyon!


Alor, premye lartik, lartik zordi, li lor prosedir pa ditu demokratik sa “eleksyon diaspora” la, lor ki anfet manke dan sistem demokratik aktyel, e kimanyer remedye sa. 2yem lartik li pu gete dan ki konzonktir sa “eleksyon” alternativ la finn fer. 3yem li pu lor listwar ek filozofi drwa de-vot. Nu espere nu trwa lartik apropriye, e ki zot itil dan long lalit pu amenn sanzman dan kad legal eleksyon zeneral dan-sans plis demokrasi, enn sanzman ki telman neseser. 


Evalyasyon “eleksyon diaspora” la


Par kisannla sa “eleksyon zeneral vertyel” ti organize? Sa lorganizasyon MGD li anrezistre Gran Bretayn. Si u ena kit konplint lor kimanyer, par exanp, data ki u finn furni pu “vote” finn servi, bizin al regle sa dan Lakur UK. Zot-mem ki dir u sa. Sa pa enn bon kumansman pu enn eleksyon Moris indepandan. Nu pankor reysi ranplas Privi Kawnsel Larenn, e nu pe al tom anba enn lot zirisdiksyon Britanik!


Eski “eleksyon vertyel” ti demokratik? Pu et “fair” anver MGD, li pa ditu zot bi pu aprofondi demokrasi Moris; zot ena “a common goal, that of contributing to the prosperity of our Motherland.” Me, zot finn organiz enn eleksyon, alor nu oblize ziz eleksyon la avek lareg demokratik. 


Ala 20 mankman demokratik dan “Les élections générales virtuelles”


1. Pa ti ena sirkonskripsyon; sirkonskripsyon reprezant enn gin inportan; Morisyin inn byin lite pu sa. 


2. Parti politik pa ti kapav anrezistre dan sa “eleksyon” la; sa enn minimem liberte neseser pu demokrasi. 


3. Reprezantan parti pa ti ena posibilite monitor ni puling ni kawnting, de ansyin tradisyon monitor zot dan Moris. 


4. Pa ti ena okenn striktir ki ankuraz vote lor baz enn program presi pibliye o-prealab.


5. Pa ti ena individi ki poze, zis parti; li enn lavans kan u vote pu enn dimunn osi byin ki enn parti.


6. Pa ti ena enn lalist parti ki pe poze pu ki u, antan ki individi, kapav konsilte, reflesi, konpare, diskite, e lerla desid pu fer kanpayn pu parti u swazire; li ti inposib konn lalis parti ki dan eleksyon la.


7. Fode elekter fini ariv onn-layn zur vote, 8 Me, lerla, sa moman la, ki li kone ki parti pe poze; lerla dan sa moman la, u pran u desizyon.


8. Pa ti ena enn peryod fix pu enn kanpayn elektoral, ant dat kone kisannla poze ek dat vote. Purtan, sa peryod la, li seki pli inportan dan enn prosesis elektoral: reynion, miting, trak, lafis, program pibliye, enn devlopman ideolozik, enn progre anterm lide. Sinon, ki enn eleksyon ete? Enn match futborl? 


9. Pa ti ena okenn “komisyon elektoral” ubyin ekivalan, ki indepandan.


10. Organizater prinsipal, zot finn expoz an-piblik zot bayas politik; zot anplin dan kuran politik ki swiv teori konspirasyon “eleksyon kokin” ansam avek Ramgoolam ek lezot, mem stil ki ladrwat USA deryer Trump. 


11. “Eleksyon” la ti anfet form parti dan sa “atak”, an zeneral enn atak ase farfeli, kont eleksyon zeneral 2019 – mem ziska pwin ki port-parol MGD ti servi argiman kareman rasis kont travayer Banglades.


12. Deba ti fer parmi selman sa bann parti ki organizater swazire.


13. Organizater eleksyon, ki sipoze indepandan, finn aksepte pu al lor platform enn parti ki pe poze dan eleksyon, an-okirans 100% Citoyens; sa li pa akseptab.


14. Pa ti ena ni lalist elektoral, ni mem enn definisyon kisannla enn “diaspora”, alor elektora ti seki ule vote parmi sa 4 milyar abitan laz vote lor bul later.


15. Anfet, miner ek mem zanfan, nu sipoze, ti kapav fasilman vote dan sa eleksyon la.


16. Li paret ki enn elekter rize ti kapav vote ase fasilman ar diferan ladres e-mel e sidonim. 


17. “Eleksyon” ti anonse pu le 8 Me, me le 8 Me, li finn prolonze enn-ku kan ti gayn zis 7,000 elekter.


18. Kan MGD ti pe lir rezilta dan lord “tel quel” (zot mo), u realiz ki lalist parti pa ti mem dan lord alfabet lor biltin vot. Si kumsa, li paret ki ti dan lord kareman trike. Ki kalite demokrasi sa?


19. Organizater suvan apel pei antye enn apelasyon profondeman anti-demokratik: “Lil Moris” pu pei la net, e mem “Repiblik de Lil Moris”. Sa, li inakseptab. Li aneantir enn parti lepep nu pei.


20. Pu gayn drwa de-vot dan sa eleksyon vertyel la, u bizin kapav servi sertin gajet, ena enn portab 3G, 4G, ubyin LTE, enn pakej (pa WiFi), enn ladres e-meyl. Alor, nu finn return lepok kan zis dimunn eze ek edike ti gayn drwa vote – san okenn regre lor ki sa fer pu demokrasi.


Li pa etonan ki “biltin blan” manke ranport laviktwar. Manke zot ti kapav fer enn rali ek miting remersiman!


Alor, Navin Ramgoolam vreman rann so lekor kuyon kan li kriye “viktwar”, Sithanen parey kan li dir “eleksyon” byin indik so parti (Travayis) so inplantasyon! 


Note ki LALIT pa ti rant dan sa eleksyon farfeli la. Me, purtan nu figire dan rezilta. Ena 39 dimunn inn vot LALIT. Mem kan LALIT pa ladan! 


Zot tu pa remarke ki “eleksyon vertyel” innyor Tradisyon Demokratik Moris?


Moris ena enn long listwar lalit pu plis demokrasi, me sa “eleksyon” la, li trist pu konstate, li kareman innyor tu sa lalit ek tu sa aki la e tu sa bon tradisyon ek kiltir intanzib la, ki existe, mem si puvwar bayer-de-fon finn tultan ronz li, e pe tuzur ronz li, mem si elit ekonomik ek politik sed plis demokrasi selman su presyon lamas dimunn dan klas travayer. 


Kestyon ki poze li sa: Kisannla zot krwar zot ete, sa lorganizasyon, pu zot fer sa “eleksyon” la?


Repons se zot krwar zot “diaspora”. E diaspora, nu sipoze konpran sa, se dimunn Moris ki finn al res deor, sirtu dan pei “pli sivilize” ki Moris. Kumsa, zot finn reysi vinn pli sivilize, zot-mem. Lerla, zot kapav nom zot-mem pu vinn montre Morisyin Moris kimanyer organiz eleksyon, e kimanyer vote. 


Dizon.


Me lapres, parti politik, exper dan “lapolitik”, zot tu rant ladan? Se sa ki grav. E purtan se sa ki finn arive.


Nu Morisyin, organizater “eleksyon vertyel” krwar, nu swadizan tuzur vot pu pye banann. Nu permet dimunn aste nu vot. Nu vye gran-dimunn, zot finn les zot kuyone par promes ogmantasyon pansyon. Nu pa konn reflesi, nu. Nu, klas travayer, inn les nu kuyone par saler minimem. Nu, nu kuyon, nu les dimunn Bangladesh vote par milye. Nu, nu kuyon, krwar Komisyon Elektoral integ. Nu bet, nu? Nu tuzur kolonize, sann kut la, par de-trwa diaspora oto-deklare? Anfin!


Anu gete kisannla petet pa informe. Uswa kisannla petet telman siperyer ki zot pa bizin informe – ni lor listwar demokratik Moris ni lor realite profon sosyete Moris zordi. E kisannla truv tusala normal?


Byin avan sifraz iniversel an 1958 (ki, nu oblize mansyone, finn provok premye vag diaspora ki ti fwir pei akoz “pe met razwar dan lame zako” par donn drwa de-vot tu dimunn) ti deza ena lalit klas oprime pu gayn drwa devot. Lalit pu drwa vote, li ti liye intiman avek lalit pu form lasosyasyon, pu met dibut sindika pu defann nu drwa; avek lalit pu gayn Konsey Vilaz ki ti mem gayn drwa, enn sertin lepok, pran tax; ar lalit pu gayn pansyon ek swin lasante iniversel e gratis, pu gayn ledikasyon gratis, e pu gayn inspekter travay ek enn bon saler; mem ar lalit pu gayn akse ar later pu plante ek foraz.


E byin avan Lindepandans an 1968 kan nu reysi preske tir nu depi zug kolonyal (ki, bizin mansyone, finn provok dezyem vag diaspora ki ti fwir pei ankor enn fwa akoz “pe met razwar dan lame zako” par aksed a lindepandans), ti deza ena tu kalite lalit pu plis demokrasi.


Tut-o-long listwar, e osi depi Lindepandans vini-mem, bann klas oprime finn kontinyelman lite pu amenn 2 kalite realite demokratik dan Moris: premye, enn seri drwa reyel dan kad legal – kuma drwa de vot pu tu adilt, zom ek fam, sanki u bizin proprieter dibyin, tus kit minimem rant, posed kit sertifika literesi; dezyem, enn seri tradisyon demokratik reyel, mem intanzib, o-nivo sak kartye – tradisyon kuma azan parti politik, zom ek fam, ki travay gratis akoz zot krwar dan program zot parti, al fer kannvessing avan eleksyon, amenn dimunn an-grup pu vote zur eleksyon pu ki pena presyon lor zot, asiz kot latab lor 200 met, fer azan dan Lekol pu anpes lezot parti fer kannvessing andan 200 met, asize dan lasal klas, chek sak elekter par figir e par so nom lor Rezis, vey bwat (al dan kamyon, tu), dormi ar bwat, lerla al fer azan kawnting. Tusala, tu sa travay azan, ti pe fer gratis lontan, e li form parti kiltir Moris. Zordi li fer gratis zis dan ka sertin parti integ. Me, li exziste akote bann gin konstitisyonel ek seki dan kad legal.


Byin avan, sirtu PMSD ti deza ena repitasyon “donn bwar”, donn larzan dimunn ki ena infliyans dan landrwa tusa. E, depi lontan, sa finn vinn komin pu tu parti meynstrim. Anfet tu ti vinn kareman koronpi net, enn moman presi dan listwar. Li ti kan Guy Ollivry, avek larzan sa manb diaspora notwar apel Teeren Appasamy, ti vinn totalman rwinn sa tradisyon azan volonter la pandan dub eleksyon parsyel Stanley-Rose-Hill 1995 – avek so bann “baz” kot pey dimunn enn lazurne, avek bis al borlamer ek so Kentucky, avek “kado” kuma rayskuker. La, ti ena premye koripsyon lor enn lesel indistriyel. Avek larzan diaspora. 


Alor, tutolong sa lepok – avan Lindepandans ziska zordi – finn ena devlopman drwa demokratik ek tradisyon demokratik, e anmemtan finn ena koripsyon sistem la – pa par tu parti, me par sertin. 


Anu fer enn semeri devlopman dan kad legal: Labour fer gayn drwa de-vot lor baz sifraz iniversel dan sak sirkonskripsyon dan Moris, 1958; PMSD met presyon e Labour fer gayn drwa de-vot Rodrig an 1967; Labour, IFB ek CAM amenn lalit pu Lindepandans ki gayne an 1968, me UK kokin Chagos, Lafrans kokin Tromlin; Labour fer laz vote vinn 18 an 1976; MMM-PSM an 1982 rann li preske inposib ranvway eleksyon zeneral; MSM an 1983, kan Jean-Claude Bibi Attorney General, amand Konstitisyon pu anlev interdiksyon kolonyal lor nasyonalizasyon, enn interdiksyon ki ti anpes exers suvrennte; MSM-MMM fer Moris gayn stati Repiblik an 1992; anmemtan fer tu zil, inklir Chagos ek Tromlin, dan Konstitisyon; Agaleyin vote dan enn sirkonskripsyon su Parti Travayis an 1998; Rodrig gayn so Island Council su Guvernman MMM-MSM an 2001; an lan 2005, Parti Travayis re-instor eleksyon vilaz ki MSM-MMM-PMSD ti fini aboli; Chagos return dan Repiblik Moris (atraver ka PT divan UNCLOS, zizman 2015; lerla MSM so ka divan ICJ an 2018, zizman Fevriye 2019; ek MSM fer gayn Rezolisyon Lasanble Zeneral Nasyon Zini, an Me 2019; e MSM fer sa vinn banding dan ITLOS, Zanvye 2021) – tusala pa arive par limem, me atraver enn long seri batay politik. LALIT finn dan buku sa bann batay la. Sirtu pu regayn drwa nasyonalize, pu vinn Repiblik, pu re-met Eleksyon ek Konsey Vilaz, e pu regayn inifikasyon ar Chagos, tusala ti inplik tut enn kiltir politik alabaz.


Tutolong sa listwar la, finn ena buku deba byin profon lor kestyon kimanyer ogmant demokrasi: LALIT finn amenn enn long batay kont kominalism dan Best Loser System; Rezistans inn sey repran – tan byin ki mal – atraver demars legalist inpe konfi; nu dan LALIT pe kontiyn sa lalit la. Nu ti dan deba profon ki finn amenn ziska Rapor Albie Sachs ek Rapor Carcassone, e dan deba ki swiv sa bann Rapor la. Plis deba lor propozisyon byin detaye par LALIT-mem ek osi lezot propozisyon, kuma Sithanen pu reform elektoral zeneralize. Anfet MMM-PT perdi zot eleksyon an 2014, kan zot ti sipoze gayne 60-0 akoz lamas dimunn ti rezet zot propozisyon reform konstitisyonel.  


An zeneral, bon sanzman konstitisyonel arive selman kan bann klas oprime reysi mobilize deryer enn program dan zot faver – e sanzman konstitisyonel vinn neseser pu aplik sa program reyel la. Sinon, si klas oprime pa organize, li riskan. Amandman kapav al dan sans mwins demokrasi. Enn sanzman revolisyoner, ki LALIT pe vize, li depann lor enn degre mobilizason konsyan byin avanse. Me, alinteryer lozik sistem kapitalist, nu kapav kan-mem lite pu, e kuma nu finn montre, gayn buku sanzman pozitif.


Alor, ki pa bon ek sistem aktyel anterm demokrasi? Ki kalite sanzman ki nu bizin vize pu remedye sa bann zafer ki pa demokratik la.


1. Lexekitif tro Dominan vizavi Lasanble Nasyonal eli.


* Bizin ogmant grander Lasanble Nasyonal – 4 kandida dan sakenn 21 Constituencies, plis enn nuvo Sirkonskripsyon pu Chagosyin, ki pu ena drwa returne, plis enn pu Alagaleyin.


* Bizin diminye nomb Minis ek PPS.


* Spiyker ek Premye Minis bizin eli par Parlman, e bizin zot-mem eli dan enn sirkonskripsyon.


* Bizin kree Komite Parlmanter Permanan (tu parti) pu Nominasyon, pu kestyonn polisi.


* Bizin pibliye lalist tu aplikan e tu seki anfet nome, e zot kalifikasyon, pu tu plas travay dan Guvernman, pu piblik kone.


2. Ena kominalism dan sistem elektoral.


* Kominalism dan Konstitisyon, li pe vinn anpir kominalism dan sosyete, kan bi orizinal Best Loser System sete pu diminye li. 


* Kapav tir kominalism dan Best Loser System – atraver sak parti sumet lalist 20 so kandida an-ord, pu kapav gayn best loser (20 an-tu) e sak elekter gayn 2 biltin vot, enn pu vot 4 kandida dan so sirkonskripsyon, enn pu vot so parti. Lerla, nom 20 best loser par vot pu parti. 


3. Lamas elekter pena kontrol lor depite ki li finn eli, Depite pena kontrol lor Premye Minis.


* Bizin met dibut enn sistem revokasyon depite par elekter dan so sirkonskripsyon. 


* Bizin met enn sistem kot manb Lasanble Nasyonal elir, e osi kapav revok, Spiker, Premye Minis e so kabine. 


4. Parti Depans tro Buku dan Kanpayn Elektoral.


* Bizin ogmant depans maximem ki finn res ba net, e anmemtan ferm sa “tru” dan lalwa ki permet “seporterz” fer depans pu kandida ek so parti. Sa li fasil. Fer li atraver sanz “onus of proof” dan deli existan. Alor, fode pa nu sanz size e koz lor “finansman parti politik”; seki bizin kontrole se “depans elektoral”. 


Sa kalite dyagnoz problem ki ena, dabor, e met divan propozisyon answit, ki pu amenn plis demokrasi. 


Nerport ki Morisyin ki res deor, ki res lot pei, kan li return Moris, li al inskrir so nom lor Rezis Elektoral, kuma tu dimunn. Komiser Elektoral fer port-a-port sak lane, re-fer rezis, lerla sak elekter bizin fer so devwar, al cheke. Se tu.


Me, an zeneral, pu nu pa tro bet, nu bizin gard antet ki pu ena enn ofansiv inperyalis US-UK konstan pu akil guvernman Jugnauth, kuma pinisyon pu ka ICJ ek rezolisyon Nasyon Zini lor Chagos. Dan ka zot presyon lor lezot pei, US-UK travay kareman e uvertman atraver diaspora. Li pa pe suzantan ki sa li leka isi, ar sa “eleksyon” la.


Me, kuma enn prinsip, fode nu sutenir zis bann demars ki respekte tu sa imans lalit ki finn ena pandan enn syek dan Moris pu devlop enn kad konstitisyonel ek legal relativman pli demokratik ki lepok kolonyal, osi byin ki respekte tradisyon demokratik alabaz dan kartye – osi byin ki dan sindika, lasosyasyon, koperativ kot nu tu deza konn drwa devot e drwa revokasyon. 


Li enn laont ki lapres, parti politik, gran komantater, pa finn konn gard zot distans avek sa “eleksyon zeneral” ki anmemtan ase pretansye, anmemtan organize dan enn fason ase bankal.


Konklizyon


Tu dimunn dan sa kuran politik “eleksyon kokin” la, kuma MGD ete, zot fer konfizyon konstan ant “rezim” ki zot (ek nu osi) pe kritike, enn kote, ek institisyon kuma Komisyon Elektoral ek Komiser Elektoral, ki finn fer prev, ziska ler, enn degre integrite, enn degre lindepandans, byin avanse. Dan Leta Zini, par exanp, na pena ni enn komisyon ni komiser elektoral ditu. E an zeneral, manyer zot eleksyon organize dan USA, li pli uver ar atak kuma “stolen” ki eleksyon zeneral isi – e laba, li enn muvman totalman farfeli e malveyan.


Si u form parti sa muvman pu dir eleksyon zeneral Moris ti “trike”, ti “kokin”, lor enn seri pwin konpletman farfeli, u kan-mem met labar byin ot pu u-mem, kan u organiz u prop “eleksyon zeneral”. Fode, u fer li dan enn fason ki integ net, sann kut la, ki demokratik net, sann kut la. Fode u swiv tu tradisyon ek kiltir intanzib demokratik dan Moris. Fode u serye. Ki nu finn truve? U finn, plito tom anba labar net lor tu kriter imazinab. E seki drol, se ni lapres dan so lansamb, ni tu lezot parti politik, ni bann gran, gran komantater, pa finn tini labar ot pu sa kalite demars organiz enn “eleksyon” alternativ. Zot finn, dan enn fason paternalist ubyin konplis, pretann li ti enn exersis valab. 


LALIT, 9 Zin 2021.