Galleries more

Videos more

Dictionary more

2em Lokdawn – Zur 26 – Lor Sesi-Sela ek Lor Diego Garcia

04.04.2021

Mo truve seki personel ek seki politik zot anmemtan fragmante ek reyni ansam dan enn lokdawn. Alor, mem si pa kapav zwenn dan renyon – sa li esansyel dan politik – nu kapav reyni ansam eleman kitfwa nu pa ti pu met ansam. Kan mo pe ekrir lor mo de zenn lisyin femel, Lok ek Dawn, anrezistre kuma Lok ek Dawn, byin sir – finn ris Ram so servyet depi lor lakord linz yer swar ek mord plizyer tru ladan, uswa kuma zot kontan manz lapo pom ek zavoka inpe fletri tonbe depi lor pye lavey aswar, enn sel kut mo refleksyon al lor lezot lisyin. Lor kimanyer laparey leta Lamerik ek Gran Bretayn finn purtan donn lord pu tuy tu lisyin Chagosyin. Sa li enn parti zot stratezi tortir pu fer dimunn sifizaman per pu zot abandone, kite-ale. Kumsa Lamerik ek Gran Bretayn ti finn kapav instal sa baz militer Amerikin Diego Garcia lor later kokin par Lord Konsey Larenn [Queen Order in Council] an 1965. Lor sa later la, kot responsabilite demokratik pu kontrole lor zepol nu Morisyin, kot Lamerik pu plitar tortir dimunn, inklir Abdel Hakim Belhaj ek so madam ansint. Depi lor sa later la ki zot lans bombardye B52 pu al bonbard sivil depi byin-byin ot dan lesyel – dimunn dan lavil dan zot lokipasyon, baryat maryaz. Dan lokdawn, mo lespri vwayaz kumsa.


Zordi Dimans Pak dan enn lokdawn, alor Ragoo Lane trankil. Pena enn bisiklet pe pase. Pa zur shoping personn. Pena Personn. Tu lisyin pe asupi dan lonbraz. Personn pa finn mem mont son lamizik. Kazino informel ki erezman finn ranplas vyolans domestik, inpe dan enn distans, pankor large avek so riye ge ki rezonn partu. Ena zis sante zwazo. Ek enn rar krapo pe apel lapli. Anparlan lapli, sityasyon dilo dan Ragoo Lane finn res bon pandan dernye kinzenn. Alor, pena kamyon sitern CWA amenn dilo par zot tiyo zean. Mo espere pei resi gayn inpe lapli avan sezon lapli fini. Moris, kuma Rodrig, li frazil kote dilo. Enn fwa kolonizater Olande ti abandone kite-ale – zot “ti kite” de fwa dapre seki vye liv listwar ekrir –akoz telman ti ena long lasesres zot ti pe preske mor ar laswaf. Zot ti usi pe sibir enn atak lera ek enn lepidemi kot fam kolon ti pe anpwazonn zot mari. Ek lerla ena esklav fam Ana de Bengal ek so de matlo, usi esklav, Antoni de Malabar ek Aron de Amboina, met dife dan barakman koloni Olande. Alor, swa lisyin swa lapli kapav amenn nu lor size kolonizasyon.


E zordi, pu enn fwa, mo sit enn lartik in toto ekrir par Philippe Sands ek paret dan New York Times 1e Avril. Li enn avoka ki finn fer enn travay telman remarkab pu Guvernman Moris so ka lor Chagos. Egalman inportan, li finn travay pu Guvernman Filipinn dan so ka kont Lasinn, su UNCLOS. Sa azute pu donn enn lafors moral partikilye a sa lartik li finn ekrir. Lartik la exselan. Exselan ziska, anu dir, dernye de paragraf. Mo pe kol lartik la antye, ek lerla zis apre alafin mo blog, mo pu donn nu propozisyon winn-winn, enn konklizyon alternativ pu lartik Philippe Sand.


[Tradiksyon lartik New York Times ki swiv finn azute Lindi 5 Avril 2021]


Gran Bretayn Akros ar enn Koloni dan Lafrik – avek Kudme Leta Zini


par Philippe Sands, dan New York Times, 1 Avril, 2021


Dan enn diskur dan edkwarters Departman Deta enn tiginn apre so nominasyon, Prezidan Biden ti apel konsep “leta-dedrwa” enn “valer demokratik ki pli inportan” pu Lamerik. Konsep la, ki form parti santral so politik etranzer ek so lafwa dan trete ek institisyon internasyonal, li ti anmemtan enn ripos anver guvernman Trump, anmemtan enn zuti itil avek ki li kapav tap lor Lasinn ek Larisi. 


Pandan enn vizit resan dan Zapon ek Kore Disid, Sekreter Deta Antony J. Blinken ti repros Beijing so “lizaz lafors ek agresyon” -  pu fer revandikasyon extrem dan Lamer Lasinn Disid “ki vyol lalwa internasyonal.”


Me, nenport kisannla ki anvi servi lalwa kuma enn zarm kumsa, li bizin met lord dan so prop lakaz, e sa inklir osi ki li asire so alye pli pros fer parey. Lapros aktyel Grand Bretayn pe adopte anver lalwa internasyonal - espesyalman lalwa lamer - li poz Lamerik enn gro problem.  


Guvernman Britanik inn fek pibliy enn analiz so politik etranzer apel Gran Bretayn Global (“Global Britain”). Sa dokiman plis ki 100 paz la indik enn muvman depi Lerop ver rezyon Indo-Pasifik, baze lor enn lalyans militer avek Letazini: Okenn lot relasyon pena “pli valer”, nu kapav lir dan tex la. An partikilye, dokiman la afirm Grand Bretayn so “langazman absoli pu respekte Konvansyon Nasyon Zini lor Lalwa Lamer dan tu so dimansyon.”


Absoli? Pa tutafe. Pa pu Grand Bretayn. Pa pu Lamerik. 


Tulede paret truv dan lalwa lamer enn zuti ki vreman itil pu tap for lor Lasinn, espesyalman apre enn larbitraz ki ena fors delwa, setadir li baynding, ki finn emet lane 2016 par Lakur Permanan Arbitrasyon dan Lahe. Lakur inn zize ki Lasinn so revandikasyon lor enn gran parti Lamer Lasinn Disid, delimite par enn “lalyin nef-pwen” mitik, li ilegal selon lalwa internasyonal, li vyol prinsip debaz liberte navigasyon ek drwa lezot leta. 


Filipinn ti amenn ka la su Konvansyon Nasyon Zini lor Drwa Lamer, pli koni kuma UNCLOS, enn sart global lor tu laspe losean dan lemond ki’nn adopte lane 1982 apre buku banane negosyasyon. (Mo ti paret kuma ko-reprezantan legal pu Filipinn.)


Leta Zini li parmi bann rar pei ki pa finn siyn trete la - li ena obzeksyon lor kloz ki tus lor drwa lor resurs mineral dan fon lamer - me li dakor ek laplipar provizyon kuma enn bon refle lalwa internasyonal an zeneral. Konvansyon la li apresye par Departman Ladefans Letazini pu so regleman kler lor liberte navigasyon, ki inklir pu bato deger, ek par lezot regleman pu so prinsip lor konservasyon marinn ek lapes, ek pu so mekanism pu regle konfli, ki inklir frontyer maritim. 


Departman Leta ti akeyir favorabman sa award Filipinn-Lasinn an 2016. Premye Minis Britanik, alepok, David Cameron, ti menas Lasinn kumkwa li bizin aksepte li. 


Me zordi, Grand Bretayn, ki sinyater UNCLOS, pe tas dan so prop pyez. Kan li pe innyor so obligasyon su trete la, li pe minn zefor Guvernman Biden pu servi mem set regleman pu anpes Lasinn so revandikasyon maritim. 


Rezon pu sa li enn ti grup anviron 55 zil, ki pa tro koni, omilye gran Losean Indyin, ki apel Arsipel Sagos. Pu plis ki 150 banane zot ti form parti koloni britanik, Moris. Apre, lane 1965, puse par Prezidan Lyndon B. Johnson, Grand Bretayn ti desid pu separ grup zil la depi Moris e, anmemtan ki lemond ti pe dakor ki lepok kolonyal ti fini, kre enn nuvo koloni, ki apel “Teritwar Britanik Losean Indyin (BIOT).” Enn zil ladan, Diego Garsya, ti lwe ar Letazini pu enn baz militer. 


Moris ti gayn so lindepandans lane 1968, selma san Sagos. Tu popilasyon bann zil la - anviron 1,800 dimunn nwar, laplipar desandan esklav ki ti pe viv e travay lor plantasyon koko laba - ti tir zot defors, ti amenn zot dan lot parti Moris, ek dan Sesel ek Grand Bretayn. 


Sa epizod la, ki guvernman Britanik limem inn dekrir apre kuma “enn laont,” li pa tro koni. Ziska asterla, kan sa evennman la pe revini pu minn Grand Bretayn ek, indirekteman, Lamerik. 


Moris depi lontan pe sey regayn Sagos, e so zefor ena sutyin buku leta - ki inklir Lind, kontinan Afrikin net, buku guvernman dan Lamerik Latinn ek Lerop - ek buku Sagosyin ki’nn deplase zame inn perdi lespwar pu return zot lakaz. 


Tusa zefor la inn port so fri. An Fevrye 2019, Lakur Internasyonal Lazistis, dan Lahe, inn rann enn zizman ki Sagos finn separe ilegalman depi Moris, enn vyolasyon oto-determinasyon ek integrite teritoryal Moris. (Mo ti reprezant guvernman dan sa ka la, e mo pe kontiyn reprezant li dan derulman ki relye.)


Desizyon Lakur Internasyonal Lazistis (ICJ), ki finn emet swit a reket Lasanble Zeneral Nasyon Zini, li pa legalman baynding lor manb Nasyon Zini - donk ni lor Grand Bretayn ni lor Moris - me li enn deklarasyon ki pez lur konsernan lalwa, e Nasyon Zini limem bizin onor li. Map ofisyel Nasyon Zini finn sanze pu montre Arsipel Sagos, ki inklir Diego Garsya, li apartenir a Moris, pa Grand Bretayn. 


Trwa mwa apre lopinyon Lakur Internasyonal Lazistis, Lasanble Zeneral Nasyon Zini inn vot par enn gran mazorite anfaver enn rezolisyon ki afirme Sagos li form parti integral Moris, e inn demann Grand Bretayn pu retir li depi bann zil la dan enn dele sis mwa, oplitar Novam 2019. Rezolisyon la - ki Grand Bretayn ek Letazini ti opoze - ti osi dir ki Sagosyin bizin kapav return zot lakaz. 


Me Britanik inn refiz pu kite, ki finn donn lye a enn lot ka divan Tribinal Internasyonal Lalwa Lamer, dan Anbur, Lalmayn, enn seksyon ki oper su UNCLOS - enn trete pu  ki Grand Bretayn pe deklar so langazman absoli.


Tribinal la, swit a enn ka ki Moris inn amene pu delimit so frontyer maritim ant so teritwar Sagos ek Maldiv, inn rann enn zizman an Zanvye kumkwa desizyon Lakur Internasyonal Lazistis inn konfirm suverennte Moris lor Sagos e inn rezet revandikasyon Grand Bretayn. Alors olye ki li leve li ale uswa permet Sagosyin returne, Grand Bretayn inn fer kuma Lasinn e inn avoy promne zizman la ek drwa internasyonal. 


Grand Bretayn dan so rivyu politik etranzer resan afirme ki so larme pu gard enn “prezans permanan” lor Sagos. Semenn pase mem enn nuvo koyn Teritwar Britanik Losean Indyin finn emet, ki ena lefizi Larenn Elizabeth II enn kote ek anemonn Sagos (ki koni kuma pwason klunn) lot kote.


Guvernman Britanik so stenn li an konfli direk avek prinsip li finn mansyone dan enn kab diplomatik a Beijing an Septam, kot li pe dir ki Lasinn so revandikasyon ki li ena drwa istorik lor enn parti Lamer Lasinn Disid li vyol lalwa internasyonal, UNCLOS ek award larbitraz 2016. 


De-pwa ek de-mezir arogan Grand Bretayn li grotesk ek nwizib. Ant ot, si nu pran an konsiderasyon baz militer Letazini lor Diego Garsya, li minn zefor guvernman Biden pu servi UNCLOS pu dimann Lasinn rann kont lor so expansyonis. 


Ki bizin fer? Parey kuma guvernman Trump ti innyor desizyon ICJ (Lakur Internasyonal Lazistis), M. Biden ek M. Blinken pa finn dir naryen lor Sagos ziska ler. 


Me, pu deklar pa truve, li ondire u pe apruv Grand Bretayn so vyolasyon flagran lalwa ek trete ki inportan pu problem dan Lamer Lasinn Disid e ki donn enn apruval tasit pu politik kolonyal avek bann relan rasis. Kuma guvernman Biden kapav sutenir enn alye ki promuvwar oto-determinasyon pu dimunn ki blan dan zil Falklenn, kuma Grand Bretayn inn fer, e anmemtan, rezet sa dan ka Moris avek so popilasyon nwar Sagosyin?


Ena purtan enn solisyon sinp ek efikas - si vremem guvernman Letazini li respekte leta dedrwa ek trete internasyonal. 


Moris finn deza ofer Letazini enn bay 99-an lor Diego Garsya, ki donn li enn sekirite pu lonterm ki manke dan aranzman aktyel ki Lamerik ena avek Grand Bretayn, ki expire lane 2036. An retur, Sagosyin pu otorize pu return dan enn parti Sagos. Enn zonn proteksyon marinn kapav etabli pu konserv enn lanvironnman marin ki ankor prop. Finalman pavyon pu bese lor dernye koloni Grand Bretayn dan Lafrik. 


Li enn proposizyon gaynan-gaynan-gaynan. Sekirite, drwa imin ek lanvironnman marin, tu  pu proteze. Kumsa li pu promuvwar leta-dedrwa, tu bann trete ek UNCLOS. Akizasyon ipokrizi ek de-pwa-ek-de-mezir pu ale dan divan. 


[Tradir an Kreol par MAR]


LALIT propoz enn lot konklizyon pu sa lartik la


Nu propoz leswivan apre but fraz, “lalwa ek bann trete internasyonal.” Lamerik ti bizin zwenn avek Gran Bretayn ek propoz fermtir sa baz militer la. Li pu enn prev zot respe pu leta-de-drwa ek bann trete internasyonal. Li ti pu usi mark zot respe pu dekolonizasyon Lafrik, inklir Moris. Li ti pu fer enn but sime dan kumansman enn form reparasyon a domaz sa zenosid derasinnman forse lor lepep Chagosyin, ek demanbreman kriyel later Moris pandan prosesis dekolonizasyon. Fermtir baz ti pu anpes vyolasyon kontinyel Trete Pelindaba. Li ti pu reprezant direspe pu pledwari internasyonal finn fer a Nelson Mandela. An esanz pu li demantel program zarm nikleer rezim Aparteid dan Pelindaba, lezot pei, inklir Lamerik ek Grand Bretayn inn pled anfaver enn Lafrik san zarm nikleer. Larzan ekonomize par Lamerik ek Gran Bretayn si zot ferm baz ti pu kapav servi pu fer netwayaz ekolozik, tandi ki leres larzan ti kapav plase dan enn fon pu etablir drwa retur Chagosyin, ki lerla ti pu tom dan Sirkonskripsyon No 23 (Nimero 22 kapav rezerve pu Agalega) ek liberte muvman pu tu Morisyin lor totalite later ek lamer Repiblik Moris. Enn parti infrastriktir ti kapav servi, olye demantelman ek demenazman konplet, konverti pu permet ranforsi Servis Meteo Repiblik Moris kuma ti lintansyon deklare alepok par konspirater UK-USA, kan zot ti kokin ek depeple Chagos. Enn tel fasilite meteo avek, dizon, warning anavans lor bann Sunami, ti kapav rule kuma leres Chagos par enn Lasanble Rezyonal Chagos desantralize, lor mem baz kuma Lasanble Rezyonal Rodrig. 


Uswa kiksoz kumsa.


Lindsey Collen


Tradiksyon: BK avek kudme AA