Galleries more

Videos more

Dictionary more

Ram Seegobin on the Coronavirus Pandemic (in Kreol)

27.07.2020

Ram Seegobin, antan ki manb LALIT e osi dokter, ti prezant enn papye lor Ki Kote nu ete dan Lepidemi Koronaviris? Sa ti dan enn Lasanble LALIT, ki ti fer kot nu kartye zeneral Grand Rivyer Nord Wes Dimans 26 Ziyet. Manb depi literalman kat kwin Moris ti prezan pandan enn zurne. 


Ala, enn transkripsyon kozri Ram Seegobin ti prezante:


Dan dernye 5 mwa, pena zur kot sakenn dant nu pa finn tann sa mo “koronaviris”. Lor TV, lor radyo, anba labutik, partu. Nu tu inpe plin, petet. Me, malerezman, mo finn gayn responsabilite koz lor lamem!


Kot li sorti? Sa lepidemi la? Anu get li avek enpe plis rekil. Dan dernye 100 zur pena nuvo ka lokal. Alor, li enn lokazyon pu nu pran inpe rekil.


Laplipar dimunn dakor ki lepidemi la finn aparet dabor dan Lasinn dan enn rezyon, Wuhan, e apartir la, li finn propaze partu. Li finn propaze par dimunn ki vwayaze. Li finn al partu. Mem dan Kore Dinor, kapav-et inn gayn zot premye ka zordi. Finalman pa pu ena okenn pei kot li pa finn rantre.


Parski so premye laparans ti dan Lasinn, nu finn gayn dimunn kuma Prezidan Trump apel li “Viris Sinnwa”, swa pli pir  “Kung Flu”. Sirtu kan Trump pa pe futi kontrol lepidemi dan Lamerik, li pe rod buk emiser. Li pe mem sey fann palab kuma li finn kree dan enn laboratwar.


Anfet, li sorti enn zanimo, sa viris la, rant dan imin. Dan lepok resan, inn gayn enn seri ka similer kot viris sorti zanimo rant dan imin. Parfwa, dan zanimo, li pa prodir maladi. An 2002-4, ti ena enn premye lepidemi prodir par enn koronaviris, SARS (Severe Acute Respiratory Syndrome). Ankor enn fwa, li ti sort rezyon Lasinn. Li ti sorti depi enn zanimo apel enn sivet, swa depi enn sovsuri. SARS li ti enn viris pli virilan. To mortalite ti pli ot ki COVID-19. Mortalite ti 11%, e ti ena 8,000 ka. Lerla atraver retras dimunn, gard karantenn, li finn disparet. Lerla 2012, enn lot, MERS (Middle East Respiratory Syndrome) e li sorti Mwayin Oryan, sorti petet samo. Difisil pu kone exakteman, kot li sorti, ki zanimo. Li ti prodir enn maladi pli grav ankor. 2,500 ka antu, mortalite 30%. Lor 100 dimunn gayn li, 30 mor. 


Alor, sa 2 lezot viris la ti pli grav, me, de lot kote, zot pa propaze osi vit ki Covid propaze.


Finn ena osi lezot viris, ki prodir enn form infliyennza. An 2009, ti ena H1N1, “swine flu”, petet sorti koson. Sa ti propaze buku. 250,000 dimunn ti dan lopital, 12,500 mortalite. Ase grav. Me, li ti dan fami infliyennza.


Zordi, COVID li dan fami koronaviris.


Diferans ar Covid konpare ar lezot se li fane buku pli fasilman. Kan koze, tuse, terne, gut-gut lasaliv ki fane partu, li ase pu lot dimunn gayn viris la. Alor, li pli kontazye. E lot difikilte ar sa viris la, sannla la, li ena 30%-40% dimunn pena okenn sinptom, alor zot pa kone zot ena li. Zot pa malad. Zot byin. Sa, li finn enn fakter ki finn rann li byin byin difisil kontrol Covid. Dimunn byin, pe travay, pe amenn lavi normalman, me zot ena viris la, e zot pe propaz li. Sa finn rann li difisil pu manej.


Dan kumansman sa lepidemi la, ti prinsipalman vye dimunn dan laz ki ti paret ena li, e prinsipalman dimunn ki deza ena kit lezot maladi. Gradyelman, deplizanpli, ena zenn dimunn pe gayn sa. Mem ti-baba ki pe gayn maladi la, e pe mor. Dan Lamerik, li parmi zenn ki ena buku ka kot zot pe gayn maladi lafin lokdawn, e pe propaz maladi la.


Dan lemond zordi, ena 3 pei kot ena buku buku buku ka. Ena USA, Brezil ek Lind. Dan Lamerik, zot finn gayn plis ki 4 milyon ka, fini teste pozitif. 150,000 mortalite. Sa vedir 3-4% mortalite. Pa osi ot ki lezot viris mo finn mansyone. Dan Brezil 84,000 dimunn finn mor lor 2.3 milyon ka. Lind, kot ka pe ogmante vit, 30,000 dimunn finn mor lor 1.3 milyon ka pozitif. Dan sa 3 pei, ena dirizan partikilyerman macho – Trump, Bolsonaro, Modi. Ondire afors sa bann dirizan la deklar “vre zom”, zot pa fer viris, zot. Zot latitid finn filtre dan lepep dan sa bann pei la. Kan Trump ek Bolsanaro refiz met mask, normal lezot swiv. Alor, maladi finn fane buku. Buku dimunn finn sufer, finn mor. 


Premye vag maladi, ti Lerop – Litali, Lespayn. Laba li inpe su kontrol. Sid Amerik li pe fann ase vit. 


E dan nu rezyon Losean Indyin, Madagascar ena 8,000 ka, 70 mortalite. Moris finn ena 344 ka, 10 mortalite. Lareynion 3 mortalite, 600 ka. 108 ka pozitif dan Sesel, san okenn mortalite.


Dan lemond 16 milyon ka pozitif. 650,000 mortalite. Alor, li enn veritab pandemi mondyal. 


Seki inportan dan lemond globalman, se ka ankor pe ogmante buku. Dan Lamerik, Brezil, Lind. Me, pa zis sa. Dan pei kot lepidemi ti preske su kontrol, kuma Lostrali, Kore Disid, enn-de pei dan Lerop – nu pe gayn kumansman enn dezyem vag. Lespayn otur Barselonn, Gran Bretayn nomb nuvo ka pe monte ankor enn fwa. USA dan sertin plas, kot ti amenn lepidemi la su kontrol, li pe resirze. 


Tusala pu dir, pa kapav dir ki nu fini mat li. Non. Li pa zafer dipase. Li kapav refer sirfas.


Moris inn ferm frontyer. Avyon ek bato krwazir pa pe sarye pasaze. Alor, sa pe anpes nuvo ka rantre. Si rantre, ena karantenn ek izolasyon. Me, anmemtan, nu pe tann koze ki proprieter lotel turis pe dir, “Abe, ki arive? Nu ferm tu nu lotel?” Ena presyon for lor Guvernman pu reuver frontyer, rekumans akeyir turist. Me, sa li byin riskan. Bizin byin reflesi.


Dan USA, pe fer deba buku lor la. E nu kapav gayn leson depi zot lexperyans. Leta ki ti vit pu re-uver, ki ti vit pu diminye prekosyon, zot tu pe gayn nuvo vag. Kuma u aret mezir sever, gayn nuvo ka buku. Alor, isi li pu parey. Ena koze, turis pu respekte karantenn. Me mazinn u. Zot pu arive, fer 14 zur dan karantenn, 10 zur laplaz, return Langleter fer lot 14 zur karantenn? Difisil. Me, presyon ena.


Ki mezir kont Covid-19, setadir maladi ar Koronaviris, ki nu bizin pran? Malgre ki pena ka lokal, bizin vizilans individyel kontinye. Lav lame suvan-suvan. Met mask. Gard distans sosyal – 5-6 pye. Mintenir vizilans onivo personel. Finalman, inn al truve ki se sa ki vreman permet reziste kont lepidemi. Zot bann mezir sinp, me zot esansyel. Zot esansyel parski pena, ziska ler, okenn tretman spesifik pu viris la. Sa li pa etonan. Si get lezot viris, abe, zot osi pena tretman spesifik. Sa li akoz enn viris, kan li dan u lekor, sel manyer li sirviv, li rant dan u selil. Pu tuy viris, bizin tuy selil dimunn. Alor pena gerizon pu Covid, kuma pena gerizon pu lezot maladi viral. Ena tretman ki ede. Trump ek Bolsonaro finn vant Hydroxychloroquine, me li pa paret ena okenn lefe pozitif. Me, parkont, depi tultan inn kone ki li ena saydefek ki kapav ase grav. Trump fini aret koz so remed. Bolsanaro pre pu arete.


Kote medikal, etan done pena veritab tretman, li vinn enn kestyon lasante piblik. Nu pa kapav fye lor tret dimunn enn par enn. La, bizin medsinn saniter. Rashid la, li konpran sa byin.


Dan lemond, ena buku dimunn pa konpran ki sa ule dir “medsinn prevantif”, “lasante piblik”. Ena enn konsep ki konsern mezir saniter ki buku dimunn lezot pei sirtu, pa konpran. Enn-de lavantaz ki nu finn ena, isi Moris, se nu ena enn kiltir ek enn infrastriktir ki koresponn a mezir saniter. Pena buku lezot plas ki ena sa. Nu erit sa depi lepok malarya. Kan u sorti lot pei, dan ayropor u bizin ranpli form, e si u finn al dan enn landrwa kot ena malarya, landime granmatin, 7er kikenn sonn u, “Inn gayn lafyev?” e li kareman vinn pik u pus. Zis pu anpes malarya re-rantre. Nu ena deza sa kiltir la. Nu ena sa infrastriktir la. Alor, nu ena enn meyer rezistans kont lepidemi. 


Ena sertin medikaman ki kapav sulaz dimunn. Ena enn medikalman, Remdesivir, ki servi kont viris. Li ede enpe, me li pa geri personn. Ena enn kortizonn dexamethasone ki kapav ede dan ka byin grav. Me, li pa geri u, li sulaz problem la. Ena sa 2 mezir la. 


Plis ena enn lot tretman ki ede. Kan u gayn maladi viral, u lekor prodir enn anti-kor.  Suvan li sifi pu fini viris la. Si, pran dimunn ki deza gayn Covid-19 e finn byin, si pran disan sa bann dimunn la, ena anti-kor kont viris ladan ki zot-mem finn prodir. Si tir plasma enn kote (pa selil ruz), kapav tret ka byin grav ar sa plasma la. Me, li pa fasil lor gran lesel. Komye disan u pe tire ar dimunn ki fek malad?


Alor, tu dimunn pe atann kree vaksyin. 


Normalman, li pran 12 an kree enn nuvo vaksin. Me, akoz sann lepidemi la inn al partu, sirtu dan tu pei ris, ena 100 laboratwar ki pe travay lor la. Kapav posibleman gayn enn lane prosenn. Me, li pran letan. Kan pe chek enn vaksin, li pran letan. U donn enn kikenn sa vaksin la, lerla gete sipa li gayn maladi la ubyin non. Alor, fode servi li kot maladi la pe deza donn bal. E li pran letan. Me, parski ena otan laboratwar pe travay lor la, enn Oxford inn ariv ase lwin, posib ziska lafin lane, kapav kumans teste lor buku, buku dimunn. Bizin teste dabor pu kone ki li pa fer ditor. Teste answit pu kone ki li marse. Bizin osi teste pu kone ki, seki pli malad, kuma vye dimunn, li pa pli malad ar vaksin la osi. Personelman mo pa krwar nu pu ena vaksin avan 2022 lor gran lesel. Bizin prodir e pik 5-6 milyar dimunn! Pa enn ti travay. Pa  kapav dir, taler nu gayn vaksin, tu pu korek. E rapel, pena gerizon. Alor, tu seki kapav fer se mintenir nivo vizilans, pu anpes maladi la re-rantre, e kan li rantre, anpes li fane.


Prinsipalman, li atak u pumon. Covid-19 li fer u gayn lafyev, li vinn difisil respire, lerla zot met malad la lor venntilator, lor respirasyon artifisyel. Me, tretman lopital, li sulaz u, li pa geri u. Pena gerizon spesifik.


Mo pu terminn lor la. Maladi la pe kontiyne fane partu. Fode pa akoz pa finn gayn ka pandan 100 zur dan Moris nu al krwar li fini pase. Dan lemond, maladi la pe propaze byin byin vit, dan gran gran pei. Dezyem vag pe kumans leve dan pei ek plas kot li ti su kontrol, kuma Lostrali par exanp.


Nu bizin gard enn nivo vizilans. Enn nivo preparasyon.


An zeneral, dan Moris, finn ena enn nivo disiplinn ase remarkab. Dimunn finn swiv modord konfinnman, met mask. Dimunn finn konpran anterm gard distans sosyal. Anzeneral, dimunn finn byin byin disipline. Pu asire ki dimunn disipline, selman, e malgre ki dimunn ti disipline, Guvernman inn pas lalwa, e donn puvwar terib a lapolis. Sa enn move lefe sa lepidemi la. Guvernman inn donn lapolis puvwar ki zot pa ti bizin ena.


U pe marse lor trotwar. Polisye, dir u, “Kot u pe ale?” 


Regard u sa? 


Lerla polisye dir u, “Montre u kart ID!” La, li pu gete sipa u zur sa pu al supermarket. Lapolis inn gayn puvwar sosyal pu kontrol dimunn. Malgre ki laplipar dimunn ti deza montre disiplinn remarkab. Malerezman, Guvernman aktyel, so solisyon pu nerport ki problem, li enn sel zafer: represyon. 


Kan ti ena kominike, lor lepidemi lor TV, kan Komite Kominikasyon ti zwenn e koz ar lanasyon, tultan ti pe met enn ograde lapolis lor panel. Ondire sa finn donn lapolis puvwar. Vreman lapolis gayn puvwar ki zot pa ti bizin ena.


Alor, travay asterla: 


 


Vizilans.