Galleries more

Videos more

Audio more

Dictionary more

Lindsey Collen Talk at Diego Garcia and Chagos Afternoon Event (in Kreol)

24.06.2019

Diskur Lindsey Collen pu Apremidi Diego ek Chagos


 Nu dan enn moman vreman kle zordi dan listwar, enn moman kot finn finalman gayn enn zizman lor suvrennte. Ala seki zizman dir: Chagos, inklir Diego, form parti Repiblik Moris – ki dayer samem nu pe dir depi pre 50 an. Lakur Internasyonal Lazistis (ICJ) Lahay finn dir sa dan so zizman. Enn pwin, se tu. Chagos, inklir Diego, zot form parti Repiblik Moris. Pei la finn re-inifye. Li enn viktwar.


 E pli presizeman seki ICJ finn dir se:


- Grand Bretayn bizin kit Chagos, inklir Diego Garcia – lev pake ale, is kales, ale.


- Li bizin fer sa vit.


- Tu lezot pei dan Nasyon Zini bizin donn kudme pu ki Gran Bretayn ale.


 Ala seki lalwa internasyonal dir, e sa finn deside par 13 lor 14 ziz lor ICJ an Fevriye sa lane.


 Pa zis sa. Zizman la finn konfirme par enn vot 116 kont 6 dan Lasanble Zeneral Nasyon Zini le 22 Me 2019. Lasanble Zeneral dir ki Gran Bretayn bizin met fin so lokipasyon Chagos, inklir Diego, dan prosenn 6 mwa, setadir avan 22 Novam. Sa osi enn viktwar. Apar UK-USA ek zot alye belikoz Izrael, finn ena selman 3 lezot pei, malgre enn kanpayn brayb-ek-baton, ki finn vot kont. Alor, UK-USA finn izole. Sa osi li enn viktwar.


 Dimunn kuma Jean Claude de L’Estrac, ki alatet ideolog pro-UK-USA, e ki ti Minis Zafer Etranzer kan ti finn fer Chagosyin dakor pu siyn sa fraz anpwazone “Full and final settlement” la, e kont lekel LALIT ti pran pozisyon a-lepok -- sa ti an 1982 -- finn tultan mintenir laliyn swivan: “Fode pa al Nasyon Zini – Bolom Ramgoolam fini vann Chagos. Bizin negosye.” Remarke ki li mem-mem laliyn ki Angle ek Amerikin ena, e ki exprime par labus zot prop anbasader kumkwa “li enn isyu bilateral”. Anplis L’Estrac finn dir ki, si Moris al ICJ, li pu perdi. Seki LALIT pe dir, kan nu ti dir ka Moris li “solid”, li dir “faux”. Lerla, kan Moris gayne, li vinn dir, “Abe, depi tultan mo finn dir Moris pu gayne”. Anfin!


 Asterla, li bizin rod ankor lezot koze dekuyone. Alor li dir, finn gayne dan Lakur ICJ, finn gayne dan Lasanble Zeneral, me Chagos pa pu gayne-mem. Naryin, li dir, pa finn sanze. Alor forse-forse, li dir, bizin negosye pu zis lezot lil, pa Diego. Tuzur kurbe. Avan gut laviktwar pu enn minit, li fini pran laliyn kurbe, ranpe, sede, admet defet. Antuka so misyon dan lavi se pu popilariz laliyn ki anfaver Britanik ek Amerikin.


 Tutswit kan UK perdi, dabor Theresa May nepli kapav kontiyne (pu lezot rezon otur Brexit), me posib ki sa zizman feros kont Gran Bretayn ti dernye gut dilo pu li, me li demisyone le 24 Me, 48-ertan apre zizman. Answit, O-Komiser Britanik isi, li anonse atraver reklam peye dan tu lagazet kumkwa li pu avoy enn bato, pu Chagosyin re-al met fler lor tom Chagos. Li dir Chagosyin vini, met u nom, fer aplikasyon pu ale. Anmemtan, li rekoz sipa komye milyon ki li pe “done”. Erezman, bann Olivier Bancoult pa finn tom dan pyez. Zot kareman refize. (Anfet, mo bizin dir tu dimunn ki Olivier Bancoult finn prezant exkiz pu evennman zordi – nu ti ena enn rankont Merkredi ar li – zot ena enn evennman mem ler ki nu).


 Zis apre ki UK fer so kont-atak apre so defet dan Nasyon Zini, Lanbasad USA, li osi, li vinn lor kont-ofansiv – li osi li pey reklam dan lagazet, li invit zenn dan espes kur ledikasyon politik pandan 2 zur, e kisannla pu koz ar sa bann zenn la? Jean-Claude de L’Estrac. Plis li ramas 5 lezot espes opinyon leaders – Malen Oodiah, Roukaya Kasenally, Jocelyn Chan Low, Milan Meetarbhan, ek Sedley Assonne – fer zot-mem fer “chargé de cours”. Ondire pe rod rikiper Morisyin, e anmemtan kontiyn lokipasyon militer enn parti teritwar. Li sokan, ki zot, sa 6 la, zot pena mem fyel ki bann Olivier Bancoult. Sa 6 la zot aksepte vande. Zot napa kone ki u pa ko-oper dan enn tel fason ar enn Lanbasad enn pei ki pe infliz enn lokipasyon militer lor u? Sirtu kan li pe kont-atake apre enn defet?


 Anplis, Anbasader Amerikin, dan enn intervyu dan lapres sa semenn pase la, finn kumans ar so brayb anver burzwazi Morisyin ankor. Parey kuma li finn fer pandan 50 an – li ofer kapitalist isi sipaki lavantaz (ubyin miraz lavantaz), lerla kapitalist met lur lor Guvernman pu sede lor sa viktwar la. Burzwazi tablisman ti fer pandan 50-an. Pa kone si li ankor posib pu zot azir avek mem koerans ideolozik apre kolaps dan sa oligarsi sikriyer kuma “lider” burzwazi lokal.


 E, Angle ek Amerikin, ki zot pe dir asterla? Apre zot defet? Eski zot finn aprann kiksoz?


 Non. Zot persiste dir ki “li enn dispit bilateral”, ki “bizin negosye Angle-Moris”. Abe, zot fer fos-rut net. Kifer? Pa Moris ki ti met sa rezolisyon Nasyon Zini la. Linyon Afrikin an antye ti met li. E Linyon Afrikin ti definir problem la byin presizeman: “Lafrik pankor dekolonize, tanki Moris ankor kolonize par lokipasyon ilegal UK-USA”. Zizman la dakor ek sa. Li statye lor la. Li dir li enn kestyon miltilateral, napa bilateral. Abe, nu dan LALIT, nu dir, pu ki li paret “bilateral”, kan Linyon Afrikin inn met rezolisyon, e finn ranport laviktwar, li ule dir ki Angle ek Amerikin pe persiste ar zot kolonizasyon ideolozik – kimanyer zot kapav azir ondire tu sa pei Lafrik napa existe ditu? Pu li “bilateral”, fode Linyon Afrikin pa existe. Kan tu sa pei la finn met isyu la divan ICJ, kimanyer u kapav pretann li bilateral? Kan UK-USA persiste ar enn tel insanite, nu oblize truv sa kuma enn restan sa doktrinn apel “terra nullius”. Li enn fraz Latin ki, dan lepok kolonyal, ti definir later kuma dan Lafrik, Lostrali, Lamerik, kuma “later ki pa pu personn”. La, zot pe persiste ar sa. Ondire Linyon Afrikin li pena personn ladan – lager la ant UK ek Moris!


 Asterla, ki sa vedir dan lapratik. Moris – ek Linyon Afrikin – finn gayne dan Lakur. Nu finn gayne dan Lasanble Zeneral.


 Me, ki sa sanze?


- L’Estrac e so bann konper-komer, zot tuzur koz anfaver UK-USA. Zot dir tusala pa sanz naryin.


 - Pravind Jugnauth – ki finn met ka la – li krwar seki inn sanze se li kapav al mandyan enn lamone lokasyon depi Amerikin. Sa, li enn la-ont. U finn batir sutyin lor baz prinsip dekolonizasyon, tu dimunn sutenir u, lerla u al tal lame, rod enn lamone bay? Non. Sa, nu pa dakor. Pa sa ki sa viktwar la ule dir. Remarke ki Bérenger, Ramgoolam, Ganoo, zot tu, zot dakor – Baz militer bizin reste.


 Nu, nu dir lokipasyon militer bizin termine. Nu demand se Guvernman bizin exzize ki UK met enn dat pu fermtir baz, pu ki respekte zizman ICJ, pu ki respekte Rezolisyon Nasyon Zini. UK-USA finn ase fatig nu ar zot pretex feb: Dabor zot bizin baz akoz Lager Frwad, Larisi enn danze. Kan Larisi nepli enn danze, zot dir, zot pu rann Diego. Lerla, kan Lager Frwad fini, zot pa rann Diego. Asterla, bizin atann zot gayn Bin Laden dan War on Terror, invayir Afganistan, bombard Lirak, dan lager kont terer. Apre sa, zot dir, zot pu rande. Sa pa marse, lerla kumans koz War on Drugs. Kan sa pa marse, zot koz “piratri” – 2 trwa pirog peser depi Somali ki nepli pe kapav lapes akoz gro gro bato lapes depi deor. Akoz sa, bizin gard enn baz nikleer?


 Nu rapel Pravind Jugnauth ki li bizin azir kumsidire lor kestyon Chagos, inklir Diego Garcia, li finn reyelman gayn sa viktwar la. Fode pa sumet. Fode pa kurbe. Fode pa mandyan. Li bizin azir. Li bizin exziz enn dat kan pu nepli ena lokipasyon militer.


 Me, ki nu dir, nu, lor sa kestyon “Ki sa finn sanze, kote politik?” “Ki sa viktwar la finn sanze?”


 Dabor, Jeremy Corbyn, Leader Lopozisyon dan Parlman Britanik, li finn pran pozisyon antan ki Lider Lopozisyon, e li finn mem al inskrir sa pozisyon la Nasyon Zini, kumkwa kan li Premye Minis – ena eleksyon zeneral pe vini byinto – li pu respekte sa zizman la. Ala, seki finn sanze. Lamwatye Leta Britanik inn anonse ki li pu respekte zizman ICJ, li pu respekte Rezolisyon Lasanble Zeneral osi.


 Dezyeman, pu ena enn zafer ki apel enn Early Day Motion ki pe deza ramas sinyatir dan Parlman Grand Bretayn. Ala seki sa espes Private Members’ Bill dir:


 That this House welcomes the United Nations motion overwhelmingly condemning the occupation of the Chagos Islands by the United Kingdom;


regrets the use of the Islands for military purposes for the UK and the USA, much to the concern of the Chagossian people;


further regrets the use of the Islands by the USA for the purposes of rendition;


notes that the bureaucracy of the UK Government has negatively affected the dispersion of necessary aid to Chagossian exiles;


and urges the UK Government to honour the UN motion and withdraw from the Chagos Islands before the six-month UN deadline.” [Lindsey finn tradir sa an Kreol, e finn atir latansyon lor lefet ki Mosyon la mansyonn baz militer, e osi tortir ki finn fer lor Diego.]


 Trwazyeman, asterla kan lapres internasyonal finn pran isyu lokipasyon militer Chagos ek Diego, li nepli osi fasil pu USA-UK servi baz la pu so agresyon ni pu so tortir. Kan USA pe menas pu atak Liran, li bizin panse 2 fwa avan so B-52 dekole depi Chagos avek tu sa tole ki finn leve deza Nasyon Zini.


 Kote Moris-mem, nu gayn enn gran viktwar, [Lindsey finn dir dan enn moman imoristik]. Oditer ki sone kan manb LALIT lor Radyo Prive, pu nepli tro dir nu ki nu pe perdi nu letan rod Chagos! Lakur ICJ pa finn perdi so letan, non. Lasanble Zeneral Nasyon Zini a 2 repriz pa finn perdi so letan. Non. Linyon Afrikin pa finn perdi so letan. Non. Tu sa reprezantan pei partu dan lemond ki finn dibute dan Lasanble Zeneral Nasyon Zini, zot osi, zot pa finn perdi zot letan. Non. Seki finn depoze pu zot pei divan ICJ, zot osi zot pe finn perdi zot letan. Non.


 Alor, nu bizin poz kestyon asterla: Tu sa kuran politik ek tu sa individi ki tu sa letan la ti dir “Zot pe perdi letan”, kifer zot ti dir sa? Nu bizin poz lakestyon. Kifer? Kan li klerman pa vre. Nu finn ranport laviktwar. Zot finn dir, li ase sinp, akoz zot kurbe divan seki pwisan. Zot azir dan lintere Gran Bretayn ek Lamerik.


 Fode pa!


 Fode dibut lor prinsip dan lalit. Kumsa ki gayne. Kumsa ki gayn viktwar, sirtu kont gran pwisans. Zot ena lafors brital. Nu nu ena integrite. Sa enn lot rezon kifer bizin napa tal lame pu larzan bay ar Amerikin pu zot baz. Bizin exziz enn dat depar.


 Alalila.


 Ena bann demand avan:


1) Enn bato, enn navir, pu enn vizit ofisyel – avek Premye Minis, reprezantan Chagosyin, Lopozisyon politik Moris, reprezantan Linyon Afrikin, lapres nasyonal ek internasyonal abor.


2) Enn sirkonskripsyon, dan kad reform elektoral ki pe vini, pu Chagos, kuma enn pu Agalega.


E nu angaz nu pu kontiyn lalit pu tule 3 zafer:


- Lafin lokipasyon militer Chagos par UK-USA


- Dekolonizasyon konplet dan lapratik.


- Drwa retur ek lib sirkilasyon pu tu Chagosyin ek lezot Morisyin.


 [Apre mesaz depi 2-3 lorganizasyon Lindsey finn propoz enn Rezolisyon. “Si nu gayn lakorite total, nu al delavan. Sinon, nu pena lemwayin pu debat sa zordi, li pa grav.” Anfet, tu dimunn finn dakor.]


 Deklarasyon Lapremidi 2019


Zordi nu finn zwenn pu mark enn seri viktwar internasyonal dan Nasyon Zini – ki li su tribinal UNCLOS swa Lakur Internasyonal ICJ swa dan Lasanble Zeneral – e nu pe komemor sa long lalit tu Morisyin, inklir Chagosyin, ki finn reysi gard size lokipasyon militer Chagos lor azanda e ki finn rann sa bann chalennj internasyonal posib mem apre 50 an, e nu pe anmemtan ule par nu aksyon atir latansyon lor solidarite tu dimunn lot pei ki finn osi aport kudme dan sa long lalit la, e zordi dan sa deklarasyon la nu re-angaz nu pu kontiyn lalit pu konplet dekolonizasyon, pu drwa retur, e pu met fin lokipasyon militer. An partikilye dan sa moman la, nu fer apel a Guvernman pu organiz enn vizit ofisyel par navir – avek Premye Minis, reprezantan Chagosyin, Lopozisyon politik Moris, reprezantan Linyon Afrikin, lapres nasyonal ek internasyonal – e, dan kad Reform Elektoral pu, ant ot, deklar enn Sirkonskripsyon pu Chagos.