Galleries more

Videos more

Audio more

Dictionary more

Slave called Louis van Mauritius leads Cape Rebellion 1808 (in Kreol)

27.12.2018

Esklav Morisyin Louis van Mauritius lider Rebelyon dan Kap (Sid Afrik) an 1808


Sa li enn vre zistwar ki nu prezant a tu viziter nu websayt kuma enn kado lane, kan nu pe pran rezolisyon pu nuvo lane, li kapav inspir e gid nu pandan 2019.


Sa vre zistwar la so moral an de parti: premye, enn ti grup dimunn, kantmem komye zot oprime, kapav par zot determinasyon kontribye pu sanz balans-de-fors ki li asontur amenn sanzman dan kur listwar; dezyem, enn individi kapav ena enn gran linflians lor listwar, me selman si li azir kolektivman, batir lakorite avek lezot dimunn ki, zot usi, determine pu azir kolektivman – pu devlop enn konpreansyon an-komin realite ki zot ule sanze e ansam partaz enn program komin lor kimanyer lavenir pu ete.


Ala zistwar Louis van Mauritius. (1)


Ti ena enn esklav apel Louis. Li ti ne dan Moris e li ti koni kuma “Louis van Mauritius”. Louis ti vinn lider premye gran rebelyon esklav dan Kolini Kap an 1808. Sa vinn azut enn lot nom dan lalist rebelyon ki lye Kap (Sid Afrik) ar Moris. Premye rebelyon esklav dan Moris, so lider ti enn esklav fam apel Ana de Bengal. Sa gran rebelyon esklav la ti arive an 18 Ziyet 1695 lepok kan Moris ti enn koloni Olande e li ti pe administre depi koloni Kap. Ana de Bengal ti travay kolektivman avek de lezot koleg esklav, Antoni de Malabar ek Aron de Amboina e zot trwa ansam finn vinn lider sa gran sulevman. Zot bril kartye zeneral koloni dan Moris. Mem ki puvwar kolonyal ti exekit zot an piblik, sa finn alimant ankor rebelyon esklav. Finalman, li vinn enn bann rezon kifer Kolonizater Olande abandonn zot koloni dan Moris apartir 1705.


Dan Kap, Louis van Mauritius, ansam avek de Irlande James Hooper ek Michael Kelly, enn esklav Indyin ki pa konn so nom, ek de zom lib Khoikhoi, ek 3 lezot esklav, Jeptha depi Batavia, Abraham ek Adonis – sa nef zom ansam, avek Louis kuma lider – desid pu organiz enn sulevman parey kuma sulevman ki reysi dan Haiti enn deseni avan. Dan Kap, esklav abitye zis dezerte, kit rezyon ki kontrole par kolon, vinn esklav maron, e byin rar ki zot ti organiz kit sulevman.


Alor, sa rebelyon le 27 Oktob, 1808 avek lider esklav Morisyin Louis, ki ti travay kuma tayer, ti premye tantativ pu ranvers klas posedan ki proprieter esklav, avek so leta militer dan Cape Town. Kumsa sulevman la finn kontribye pu atenye rezim sever esklavaz ki ti ena avan, e lerla vinn enn parmi bann fakter ki kontribye pu amenn abolisyon esklavaz dan Kap.


Louis, ti ne dan Moris e kan li ariv dan Kap an 1808, li ti ankor zenn, e lepok rebelyon la li ti kapav ena otur 20 an. So met ti pe rul enn labutik ki vann divin. Sa ti fer li expoze a nuvo lide ek gayn dernye nuvel atraver tu sa marin ek solda ki ti pe pas dan Kap, ki ti san-dut byin anvi aste divin. Kuma enn tayer, li pu tann buku nuvel lemond atraver dimunn ki li pe kud zot linz. Sirtu, viziter ti pe amenn nuvel lor Revolisyon Fransez, e lor sulevman esklav dan Karaib. Sirman nuvel lor abolisyon komers esklav atraver viziter ek kliyan sandut byin vit kumans sem lagrin lespwar dan lespri ek dan leker esklav. Seki ti devet plis ena linflians se nuvel revolisyon esklav dan Haiti (1791-1804), pandan ki pe ena gran Revolisyon dan Lafrans. Louis, etan travay tayer, ti osi konn sinifikasyon diferan lamod, kote abiyman.


Seki Louis rakonte se sa de Irlande, James Hooper ek Michael Kelly, ti dir li ki esklavaz finn fini aboli dan Lerop ek dan Lamerik. Plitar li azute ki li finn tande ki “dan lezot pei tu dimunn inn libere, e isi ena telman dimunn nwar ki usi kapav vinn lib, alor nu bizin lite pu nu liberte”.(1)


Zot dres enn plan pu marse depi lakanpayn. Lor sime, zot pu rasanble esklav ek laburer laferm, lerla rant dan Cape Town, ek pran kontrol Amsterdam Battery, fortifikasyon militer avek so batri kanon. Lerla, zot ti pu anserkle kapital depi lakanpayn. Osito zot pran kontrol lor arsenal militer koloni dan Kap (Amsterdam Battery), zot pu diriz zot atak kont Sato tu-pwisan, e lerla negosye liberasyon tu esklav. Enn program! Ek enn stratezi! Ziska zot taktik, tu ti byin reflesi.


Kan kumans fer nwar le 27 Oktob 1808, zot rasanble lor laferm pu enn nome Gerhardus Louw ki ti truv lenor lavil Malmesbury. De Irlande la, degize kuma ofisye Larme Britanik, e Louis finn degiz li kuma enn lider konvinkan: Li ti’nn reysi ranz ubyin gayn enn liniform Lamarinn ki resanble buku labiyman Toussaint L’Ouverture, lider dan Revolisyon Haiti. Louis ti met enn “kostim ble avek rebor ruz, pantalon laswa Desinn kuler blan ... . kat buton zepolet, de an lor, de an larzan plis enn-de plim pu so sapo.” Li ti prezant limem kuma kapitenn enn bato Espanyol avek so de asistan Britanik, sa de Irlande la.


Propriyeter premye laferm zot ale, Gerhardus Louw, pa ti la. Band rebel deryer zot “Kapitenn Espanyol” ek “Ofisye Britanik” konvink fermye la so madam pu pret tu esklav so mari “pu servis militer dan Kap”. Madam la ofer zot enn repa, enn plas pu pas lanwit, tu, telman zot zistwar konvinkan. Granmatin zot al laferm par laferm dan Swartland ek Koebert, konvink ek obliz proprieter larg esklav “pu servis militer”, e osi konvink esklav ek laburer Khoikhoi pu zwenn dan sulevman. Zot met dibut enn ti larme ki amenn ansam 300 rebel – esklav ek serviter. Dapre sayt listwar dan futnot (1), bann fermye pa ti fer rezistans a-tan pu trwa rezon: grander grup la, lefet ki zot ti byin arme, ek vites ki zot ti met zot plan anmars. Zis enn sel fermye, Hendrik Prehn, ti reziste.


Bann rebel pa finn tuy personn. Zot ti zis atas zot, kan neseser. Me, enn fermye, Adriaan Louw, dir ki ti ris li par so seve, ti tap so latet ek so ledo kut lakros fizi e ti trenn li lor later. E rebel ti pran tu suval, zarm ek minisyon ki zot finn truve. Ti ena set laferm ti devalize, avek lafnet ek laport kase. Lor ena laferm, lakav divin osi ti devalize.


Antu, 340 rebel atak 30 planter sereal, e zot ti pran enn-de planter kuma prizonye. Lerla zot diriz zot ver Cape Town, akot prosekisyon dir zot ti ena lintansyon “mont zot paviyon sanglan ek lager pu liber zot-mem”. Anfet, zot ti ena lintansyon pu is zot paviyon ruz lao e deklar zotmem ek tu esklav lib.


Me, Lotorite dan Kap, fer so larme instal enn pyez kot Salt River, e 36-ertan plitar zot reprim rebelyon. Buku rebel inn sove, me larme may 326. 47 ladan ti pas divan lakur. Louis van Mauritius ek James Hooper ti truve kupab su sarz trayizon e ti gayn lapenn demor. Onz lezot ti usi kondane a-mor akoz zot ti partisip aktivman dan rebelyon. Ti ena parmi ki ti al fer prizon lor Robben Island, e sa fer nu rapel sa-mem plas kot Nelson Mandela ek Neville Alexander ti anprizone, alor mem alepok ti pe servi sa lil la pu anprizonn revolisyoner.


Kuma nu truve, sa rebelyon esklav pa ti reysi pran puvwar. Me, li enn siyn, enn sinbol vivan, lakoler esklav dan Koloni Kap alepok ek lefe kontazyon revolisyon ki pe ena dan lemond dan sa mem moman la. Rebel esklav ti titway zot prizonye “jij” (twa) pa “u” (u), kuma enn siyn ki zot pe viz pran puvwar. Abraham, enn parmi rebel esklav dir enn esklav fam ki ti plore pu dimann detas so met, “dime nu latrup pe is enn paviyon ruz lao e lager ziska nu liber nu, e lerla tu esklav fam pu kapav servi mo ‘twa’ kan zot adres tu zot patronn”.


Depi lerla, plis esklav, olye rant dan maronaz, kumans dibut pu zot drwa e lite pu zot liberte. Ansam avek travay bann abolisyonist dan Kap ek dan lemond, ansam avek nesesite sistem kapitalist pu ena mindev ki tus enn lapey (pu ki zot ena kas pu aste deksi, karay, zegwi ek difil, latwal ki lizinn rule avek lavaper ti pe prodir dan Lenor Langleter), sa kalite rebelyon esklav finn kontribiye an 1834 dan Kap, e an 1835 dan Moris pu amenn abolisyon esklavaz.


Dan lezot pei, esklavaz aboli, nek enn-de zenerasyon pli tar; Lamerik an 1863 ek Brezil osi tar ki 1888.


Not:


Surs pu re-rakont sa vre zistwar la li sorti depi de linnk ki u pu truve anba (konteni an Angle). Nu remersi zot ek nu ankuraz viziter nu websayt pu al lir zot. Dan LALIT, nu finn konn lor sa but listwar la atraver Gunvant, nu remersye li.


(1) Louis van Mauritius and the Slave Revolt of 1808 on the South African History site, https://www.sahistory.org.za/article/louis-van-mauritius-and-slave-revolt-1808


(2) Worden, Nigel. ‘How a slave from Mauritius led a rebellion in Cape Town.’ 30 March 2016. https:// www.groundup.org.za/article/how-slave-mauritius-led-rebellion-cape-town/


Tradir depi version orizinal an Angle pibliye lor websayt LALIT 15-Dec-2018 http://www.lalitmauritius.org/en/newsarticle/2199/mauritian-slave-called-louis-van-mauritius-led-rebellion-in-cape-in-1808/