Galleries more

Videos more

Dictionary more

Kreol Must be used as Medium in Schools: A 10-Step Argumentation (in Kreol)

18.05.2016

Argiman anfaver Kreol kuma medyom dan lekol dan 10 pwin


 1. Li enn lavantaz pu tu zanfan aprann otan langaz ki posib. Dakor.


2. Se pu sa rezon la ki anseynman lang Angle, Franse, Oryantal dan lekol enn bon zafer. (Me fode pa ki anseynman enn langaz li liye ek relizyon sipa anset.) Angle Franse lang internasyonal byin vo lapenn konn koze. Dan Moris, dan lepase lang oryantal finn sufer prezize kolonyal anver zot; me, zordi Lend ek Lasinn pe pran zot plas dan lemond, e sa prezize la pe efase; dayer, enn lor trwa dimunn lor bul later koz enn langaz oryantal ki anseyne dan lekol Moris! Aprann tu sa langaz la, li vo lapenn. Dakor.


3. Me, langaz natirel (seki apel “langaz maternel”), samem zuti imin pu nu reflesi. Sa, li pwin kle. Atraver langaz natirel, nu anfet devlop, dabor, nu kapasite aprann. E nu fer li san aprantisaz formel. Par nu langaz maternel, nu tutafe natirelman, met enn espes lord dan tu seki nu truve, tande, otur-de-nu e ki nu kapte atraver nu sink sans. E li atraver nu lang maternel ki nu konpran, e armoniz, nu prop lemosyon, osi. Nu mem reysi, atraver langaz maternel, panse lor nu panse. E, tusala, li natirel. E li natirel selman dan langaz maternel. Zanfan deza pe fer li avan li al lekol. Mem avan maternel. E sa devlopman kontinye natirelman.


4. Alor, dan lekol seki bizin sanze asterla: matematik ek syans, EVS, zeografi, kompyuter, tusala, bizin anseyne dan sa langaz natirel, setadir langaz Kreol Morisyin ek, dan sertin landrwa, langaz Bhojpuri. Langaz Kreol, li langaz vernakiler, osi byin ki lang maternel 9 lor 10 dimunn Moris. (Angle, li kapav montre byin atraver Angle, Franse parey atraver Franse, lang Oryantal atraver lang Oryantal; sa depann pedagozi ki servi.) Me, Angle Franse ot nivo li pas par lang maternel ot nivo. Alor, samem, dan LALIT, nu promuvwar ledikasyon miltileng baze lor lang maternel.


5. Zordi tu dimunn dan lemond aksepte ki sel fason pu enn zenn zanfan akerir sa zuti literesi byin – setadir aprann reflesi anmemtan ki lir ekrir – se atraver so lang maternel. Letid OECD Program for International Student Assessment (PISA) dir dan Moris lektir avek konpreansyon parmi kolezyin byin ba.


6. Alor introdiksyon langaz Kreol kuma medyom lanseynman dan lekol, li pa enn kestyon swazir ant langaz maternel ek lezot langaz. Zanfan pa pu kapav metriz byin okenn lot langaz ubyin okenn size, san servi langaz maternel kuma medyom. Zanfan pu ena tandans rezet konteni ki pe montre dan enn langaz ki etranze a so lanvironnman, e alor li pu al ver fel ubyin enn move rezilta. Ubyin li pu asir “sikse aparan” par aprann konteni par ker, kuma enn peroke. Langaz maternel bizin servi pa zis kuma enn sipor oral, kuma deza pe fer, me dan so form ekri. Lexame syans ek lezot size bizin an Kreol. Dayer, li enn drwa fondamantal pu tu dimunn servi zot lang maternel, e li enn lavantaz pu limanite si prezerv diversite lingwistik dan lemond.


7. Ti ena enn lepok lontan kan dimunn reaksyoner ti pe dir ki Kreol pa enn langaz, li enn “patwa”, sa mem ti bizin servi Angle Franse kuma medyom. Zordi sa deba la finn depase: Kreol Morisyin fini rant dan lekol ek liniversite. Tu dimunn aksepte ki langaz Kreol, li enn langaz parey kuma tu lezot langaz, avek so prop vokabiler, grafi, gramer, so striktir spesifik. Ena buku liv, dokiman, poezi, literatir an Kreol. Ena diksyoner. Lanket ki dimunn done dan stasyon lapolis e ki al Lakur, tusala an Kreol.


8. Enn fwa ki zanfan finn metriz literesi dan so lang maternel, li fasilman akerir literesi dan nerport ki lot langaz internasyonal, oksidantal, oryantal ubyin Afrikin. E li pu devlop enn lanvi ek enn kapasite pu lir.


9. Par kont, si nu persiste avek sistem aktyel, setadir sey anseyn zanfan atraver enn lang etranzer, nu pe restrenn so kapasite reflesi ziska sa nivo so konpreansyon siperfisyel lang etranzer kuma Angle Franse. Sa li enn gran ditor ki nu pe fer tu zanfan, ek mem zenerasyon ki pe vini, kan nu tuf zot langaz.  Li fer ditor “kognitif” (setadir li zenn nu kapasite aprann kimanyer aprann), li fer ditor emosyonel, kiltirel osi.


10. Lefet ki finn introdir langaz Kreol Morisyin kuma enn size dan lekol an-paralel avek lang oryantal, li bizar. Lang oryantal zot okip mem plas ki lang oksidantal, kuma Angle Franse (ubyin Espanyol, Alman): Zot tu lang ki etranze a lanvironnman zanfan dan Moris. Tandi ki langaz Kreol, li enn lang maternel ki zanfan deza kumans metrize natirelman onivo oral, depi avan ki li kumans lekol. Me selman, introdiksyon Kreol Morisyin (ek Bhojpuri dan klas Hinndi), li finn, kanmem sa, permet ki asterla ena enn kantite profeser ki konn anseyn Kreol, ena enn Yunit MIE ek MGI, respektivman, ki fer tiycherz treyning, ena zanfan ki finn aprann Kreol Morisyin ziska 5yem ek 6 yem, e mem byinto dan kolez. Tusala pu dir ki langaz Kreol Morisyin finn amenaze asterla, pu li vinn medyom, kuma nu pe revandike.


 LALIT, 2016  www.lalitmauritius.org    208 5551   lalitmail@intnet.mu