Galleries more

Videos more

Dictionary more

The State of the Mother Tongue as we begin 2015 (in Kreol)

18.02.2015

Bilan Langaz Kreol ek Bhojpuri kumansman 2015
par Alain Ah-Vee

Nu pe pibliye, kuma enn lartik, Alain Ah-Vee so diskur dan Bilan LPT, ki ti larg deba lor kestyon “Leta Lang Maternel ek ki Travay divan LPT”.

Kan nu get sityasyon politik otur langaz maternel pu sa bilan 2014, nu dan nu lasosyasyon, Ledikasyon pu Travayer, nu realize ki li dan enn kontex ase spesyal: Ti ena enn eleksyon zeneral ki enn eleman kle ladan. Sa li bakgrawn lor lekel mo pu analiz sityasyon pu langaz maternel zordi. Par rapor ar sa bakgrawn la, nu pu get ki Ledikasyon pu Travayer inn kapav fer an 2014, e lerla petet propoz ennde lapist pu refleksyon.

Bakgrawn
Pu eleksyon 2014, “2 pli gran parti” (PT ek MMM) inn gayn enn bate ar Lalyans “Lepep”. E sa rezilta eleksyon li vinn expoz enn sityasyon deza kontradiktwar pu langaz maternel dan Moris. Dan sa eleksyon la, kan dimunn finn vot Lalyans Lepep masivman, zot finn rezet Proze Repiblik PT-MMM, kot ti viz ogmant puvwar enn Prezidan dan enn rezim semi-Prezidansyel. Alor, avek rezon, dimunn inn rezet sa kalite reyn otoriter, ki ti viz osi pu aplik azanda kapitalist ala-let, e swiv azanda FMI ala-let. Alor, gran mazorite elekter finn rezet sa Lalyans ki ti viz privatizasyon ek losterite, e ti formelman dekrir so 2 konpozant, pu premye fwa, kuma pa “sosyalist” (mem an demagozi), me “sosyal demokrat”. Alor, lepep finn rezet zot program santrist. Lepep finn osi rezet zot reform elektoral, ki ti pu mintenir lozik kominal dan sistem elektoral. Dimunn inn truv, avek rezon, sa bann sanzman la enn danze pu demokrasi.

Me, kote politik langaz ek politik ledikasyon, sa 2 parti la, PT ek MMM, finn anfet amenn bann reform, mem si li minim. PT finn introdir langaz Kreol dan primer kuma langaz opsyonel. Li plis ki naryin, sa li sir. Zot finn met dibut enn Creole Speaking Union. Zot finn kree enn Senn Kreol dan MBC TV. MMM, limem, li ti asosye ar reform dan ledikasyon, kan Obeegadoo ti Minis, mem reform ti timid. MMM li asosye ar mezir, kan li dan puvwar ek dan lopozisyon, anfaver langaz Kreol: dan Minisipalite, dan MBC, atraver Grafi Larmoni. E sa bann sanzman la ti definitivman dan lintere “lepep”.

E kan get Lalyans Lepep, pena gran zafer zot finn fer, e pena naryin ki zot inn dir zot pu fer, pu langaz Kreol, e sa li kree enn sityasyon drol. Nu gayn enn viktwar enn lalyans, ki ena “Lepep” dan so nom-mem, eple an bon Kreol tu, na pa “Alliance du Peuple” , e enn sertin nomb zafer ki asosye ar “lepep”, enn “lepep” li partaz plizir zafer an-komin, inklir enn langaz an-komin, pu Moris li lang Kreol, e enn dezyem lang an komin ziska enn sertin degre, lang Bhojpuri osi. Me, ni MSM ni PMSD zot pa promuvwar sa langaz pu “lepep” la dan zot program. Li enn kontradiksyon, ki dir buku lor natir sa Lalyans MSM-PMSD-ML la. E, sa li pa sel kontradiksyon.

Anu get enn lot kontradiksyon. Dan kanpayn, pandan 3-4 semenn, langaz Kreol partu. Reynion noktirn, miting, program radyo TV, YouTube, lafis, bandrol. Zot nom “lepep” partu. E, plis ki tu, zot eli par zeni zot slogan “Vire, Mam!” Sa 2 mo selman, 2 mo an Kreol ki tu dimunn konpran avek enn profonder extraordiner, presizeman parski zot an Kreol: Sa slogan la finn moter sa viktwar la. Dan so 2 mo la, Lalyans Lepep reysi analiz sityasyon e donn enn modord presi: Kan li dir “Vire, Mam!”, li pe kumans par aksepte realite kuma li ete (setadir 80% dimunn “manb” ar PT ek MMM e ki zot, Lepep, zot feb) me li enn realite selman tanporer parski, kan u pu “vire”, setadir kit zot parti, vinn par isi, lerla ki Lalyans Lepep pu vinn opuvwar – parski li lalyans ... “lepep” e se “lepep” ki vote. Tusala, dan 2 mo! Alor, Lalyans Lepep finn fye lor lang maternel lepep – so presizyon, so lafors, so perkitans, so lefe lor aksyon – pu zot viktwar.

Me, pa zis li pa zot program pu promuvwar lang maternel. Zot servi li sirtu dan so form oral – ki li pu reynion noktirn, miting, TV, Radyo, YouTube, Klip Video. Me zot Program, Panfle, lagazet, sa li an Franse. Exepte pu parti LALIT. Sa li byin sokan, pa zis Lalyans PT-MMM ek Lalyans Lepep pa servi Kreol ekrit, me okenn sa bann lezot parti la, zot osi, pa servi li. LALIT sel parti ki sistematikman pibliye tu so materyel ekrit dan lang Kreol. So biltin nasyonal, so lafis, tu so trak, tu so program You Tube, so Revi Program, so lartik web, ki parfwa an Angle, akoz li internasyonal. Sel parti ki dedye enn so Program Politik lor MBC-TV a linportans servi langaz Kreol dan linstitisyon Leta, li LALIT.

Enn seri parti ki dir zot swadizan “degos”, zot plito, kan u byin gete, anfaver stati ko lor kestyon langaz. Tu seki zot ekrir li an Franse. Lor politik langaz dan ledikasyon, Rezistans mem anonse ki li anfaver stati ko: setadir servi Kreol kuma medyom selman ziska Std. III, parey kuma Education Regulation 1957 depi lepok kolonyal deza donn Minis prerogativ fer.

Sa, li enn konsta. Alor, dan kanpayn elektoral, Lalyans Lepep ek so adverser prinsipal pena okenn mansyon dan zot program lor promosyon lang maternel. Lezot parti, mem seki swadizan degos, zot pa mansyonn li, e kan zot mansyone, zot anfaver stati ko, e zot-mem zot servi Franse.

Tusala pu dir ankor ena tuzur enn gran rezistans kont Kreol ekri, sirtu parmi bann elit. Sa, a son tur, fer bann parti politik sumet divan zot lide reaksyoner lor lang maternel la.

Sa rezistans kont lang maternel, li sinifye kiksoz. Pa zis li sinifye lexistans enn prezize, me li indik enn internalizasyon ase avanse “inferyorite” nu langaz e alor nu-mem, akoz tu nu listwar dominasyon kolonyal. Nu pankor debaras nu de sa lide ki nu inferyer, e alor nu langaz inferyer.

Alor, Lalyans Lepep, kot li servi lang Kreol dan kanpayn elektoral, li oralman selman. E, kan li vinn opuvwar, li rant dan ansyin mul tradisyonel. So Diskur Program par Prezidan li an Angle, deba dan Parlman an Angle. E sa, li dan enn klima ki mo truv – e sa li deranzan – enn klima “normalite”. U servi langaz Kreol pu 3-4 semenn tulezur pu koz ar dimunn, lerla ep! u kumans koz Angle-Franse, business as usual, apre ki u finn eli. Tu dimunn truv ek tann Lalyans Lepep servi lang Kreol dan so kanpayn, mem si zis oralman. Me, apre sa, tu vinn an Angle, e tu dimunn truv sa normal ki depite ki zot finn elir fer serman an Angle, Diskur Program ek deba dan Parlman an Angle. Se sa “normalite” ki deranzan. Li montre enn degre kurbe parmi dimunn dan klas intelektyel ki byin grav. E seki ankor pli deranzan, Minis Ledikasyon li kontiyn perpetye sa politik ki pe fer ditor zanfan, kumsi-ryin-ete. Nuvo Minis pa mansyonn lang maternel ditu. Zurnalis ki intervyue li pa pans pu dimann li, nonpli. Zot tu truv normal ki langaz Kreol finn fonn.

Ena enn defasaz ki deranzan. Li enn zafer ki inkrwayab me vre. Lalyans Lepep, li kraz langaz lepep divan lizye tu dimunn. E tu dimunn aksepte, kumadir. Dan Parlman, dan Zidisyer, Rezistrar, tu derule, ondire stati ko bizin res anplas eternelman. Zot lintansyon se pu gard langaz Kreol dan “so ti-plas” kuma langaz opsyonel dan Primer. Zot ule Angle Franse gard sipremasi. Zot monitor kot langaz Kreol kapav ale, tuf li tan ki kapav, veye ki li pa epannwir.

Alor, sa kot nu ete la, kumansman 2015, apre eleksyon zeneral Desam 2014.

Me, dan nu bilan nu pe osi gete ki finn arive sirtu dan 2014. Anfet, tash ansyin Guvernman pu gard lang Kreol dan so “ti plas”, li ti deza fasilite akoz klas intelektyel kurbe lor langaz Kreol, divan langaz Angle Franse. Sa klas la kuma mo finn dir li finn internaliz so inferyorite. Dan Confluences, par exanp, Franse ti dominan net. Pena Kreol preske ditu. Li dan enn kwin. Deba li pa dan lang maternel okenn par dan sa gran Book Fair net.

E mem dan 2 Konferans kot LPT finn pran laparol o-nivo internasyonal, kot lezot Morisyin prezan, mem kan kapav koz Kreol, zot swazir pu pa fer li. Kan Lindsey Collen ti Lareynion pu Kabar Kreol an 2014, li ti pran laparol e lir poem an Kreol laba. Li finn koz lant, pu Reyone e lezot Kreolofonn konpran. Lezot Morisyin an zeneral koz Franse, sirtu Dev Virahsawmy. Mem lane, mwa mo ti truv sa osi. Mo ti al Kolok Sesel, e laba mo ti remark mem zafer. Kan LPT ti donn liv Linstiti Kreol laba, mo ti pran laparol an Kreol. Kreol Seselwa li preske idantik ar nu Kreol. Me, laba Vinesh Hookoomsing finn swazir pu koz an Angle kan li fer so donasyon liv. Sa 2 lexanp montre kimanyer mem dimunn ki pli anfaver lang Kreol dan inntelijentsia, zot ezite pu promuvwar li kare-kare. E sa ezitasyon, li malgre bann avanse pu lang Kreol. Li paret ki sa bann avanse pu lang Kreol finn diminye rezistans dan lamas dimunn dan klas travayer, me pa finn diminye li parmi klas intelektyel.

Anfet lang Kreol finn rant dan lekol e pe kontiyn so sime. Sa lane la ena 2,840 nuvo zelev pe rant Fers, finn met zot nom, pe swiv klas Kreol. E si nu azut Fers, Segonn, 3yem, 4yem, sa fer 13,491 an tu. Sa vedir pre 13,500 fami kone an-detay sa nuvo realite la: Kreol li ekrit, ena profeser, ena travay MIE, ena liv klas.

Anfet ena 150 profeser Kreol an fonksyon zordi. Li buku. Ziska Ut 2015, kot Leta pe viz enn profeser omwin par lekol primer, sa pu vedir pu ena 200 profeser Kreol. Li paret ki Guvernman aktyel pe kontiyn sa introdiksyon lang Kreol ziska 6yem. Anplis, ena enn proze byin interesan, depi Guvernman avan, pu al ver organiz Kur pu piblik, adilt setadir, aprann ekrir Kreol. Profeser Primer pu fer sa bann kur la osi. Tusala, mo pe mansyone parski li montre bann gran gran sanzman onivo establishmennt.

Pu nu dan LPT, seki nu’nn santi an 2014, se ki ena enn batay kle ki bizin amene asterla, pu prodir plis literatir an Kreol. Asterla, avek form elektronik, li pa tultan neseser met li an form liv. Nu bizin, anmemtan, kontiyn promuvwar lang maternel, ansam ek bann alye. Nu bizin rod nuvo alye potansyel. An 2014, nu finn travay ansam avek Abaim, Terre de Paix, Playgroup, pu ekrir Guvernman enn let lor langaz Kreol kuma Medyom. E nu remarke ki Dev Virahsawmy finn anonse li pu dedye li net pu lang Kreol vinn medyom; sa lane la, nu finn ekrir li pu azut nu sutyin ar seki li pe propoze. Nu remarke ki sa nuvo Kolektif Drwa Zanfan (ki so nom an Kreol, ki enn bon siyn) finn avoy dokiman UN, dan lekel li finn koz anfaver servi lang maternel kuma medyom. An 2014, nu finn truv enn alye enn plas inatandi. Enn Editoryal (ki paret ekrir a tur-de-rol par invite?) dan L’Express e siyne “Kase-Ranze” finn koz anfaver langaz Kreol lang maternel, e finn mem deplor lefet zanfan ankor pe sufer ditor, kan pe kontiyn siprim so lang maternel.

Alor, pandan 2014, LPT finn desid pu popilariz nu fayndings Hearing 2009, ankor enn ku. Nu finn avoy li plizir organizasyon, parmi sa Kolektif la. Nu finn avoy li nuvo Minis Dookhun, avek enn let anfaver lang maternel. Nu finn osi remet li enn kopi nu gro liv Kreol & Bhojpuri, Lang Maternel.

Otur lortograf ofisyel, lefet ki li “ofisyel”, nu finn truv sa, dan limem, li enn bon zuti pu promuvwar lang Kreol. Kan ena enn grafi “ofisyel”, li prodir bann kontradiksyon. Par exanp, nu finn avoy let a Minis Bapoo, kot nu finn kritik enn Kominike so Minister akoz ena enn ta fot lortograf ladan. Nu finn fer mem lexersis ar Minis Lindistri, lor so kominike. Nu finn felisit li lor tan mo an Kreol, dan so Kominike, tan inn byin eple. Li, Minis Cader Sayed Hossen, ti mem sone an personn – e finn kontiyn nu limur, par dir “Mersi pu sa felisitason la”. Sa zot pa bann gran aksyon, me zot ena enn linportans. Kan ena enn lortograf ofisyel, bann lotorite bizin servi li. Alor, nu pe reysi servi lefet ki Guvernman ena enn lortograf ofisyel, pu promuvwar lang Kreol. E, nu finn kapav mansyone dan sa bann let la ki asterla ena enn kur Open University(OU) ek LPT lor kimanyer ekrir Kreol byin “pu bann profesyonel”. Sa nuvo kur la, li, asontur, vinn enn nuvo zuti.

Sa nuvo kur la pa zis enn kur Distance Learning, me nu finn organiz enn “layv” kan Instititute for Judicial and Legal Studies, ki sef ziz ansarz, finn invit nu ek OU fer li. Ti ena enn grup 10 transkraybers Lakur ki finn swiv kur la. E zot tu ti briyan dan zot lexame apre. Sirman akoz li zot metye. Ansam ek Open University nu finn prepar enn kur, li ena so Gid ek so CD, e li onn-layn pu dimunn ki anrezistre. Li enn kur bi-leng, Kreol ek Angle (zelev swazire), lor kimanyer ekrir Kreol, avek buku tips lor gramer ladan osi.

Nu finn osi ekrir Minis Travay, ki ansarz Rezistrar Lasosyasyon pu re-iter nu demand ki kapav sumet minits ek lezot liv lasosyasyon an Kreol. Nu ti argyu ki deza bizin Kontra Travay an Kreol, plis nu finn mansyonn lezot progre ki lang Kreol finn fer.

Nu finn osi adres enn let protestasyon a Premye Minis lor nesesite introdir Kreol kuma lang ofisyel dan Parlman, akote Angle, sirtu kan ti anonse ki pu difiz sertin sesyon Parlman an direk. Ki serti difiz sesyon Parlman, ki elekter ki finn met laba par so vot, kan pa konpran.

Ena enn lot travay ki nu pe fer depi lane 2013. Nu finn pran not ki dan nu sondaz ki SOFRES ti fer pu nu an 2009, li finn montre ki buku dimunn pa kone ki ena liv an Kreol. Zot pa okuran. Li etonan me vre. Zot pa mem kone ena diksyoner. Asterla, an 2015, nu pe fer enn travay konzwin ek Lazans Immedia pu tir enn liv, enn piblikasyon, ki selebre enn gran kreasyon dan langaz Kreol: Nu pe tir enn liv 84 paz apel Ti Bato Papye in 55 Languages. Sa finn enn travay extraordiner. Pandan lapel pu poem tradir dan diferan langaz, nu finn gayn plizir devlopman pu LPT. Nu finn devlop enn rezo kontak ar tradikter, profeser lang, ek militan lang maternel. Nu finn mem rant an kontak ar gran ekrivin, Ngugi wa Thiong’o, ki finn tradir Ti Bato Papye an Gikuyu. Nu finn devlop lyin ar lazans Immedia, ki sel peblisher Moris apar LPT ki finn promuvwar literatir an Lang Kreol pandan 21 an. Nu finn devlop nuvo lyin ar Society for Welfare of the Deaf, ki finn fer DVD dan Mauritian Sign Language e ki pu ladan, e avek Grup Lizie dan Lamin ki pe fer versyon braille.

Nu finn reysi re-abilit nu linprimri apre linondasyon. Sa lane la, nu finn inprim lafis ek biltin nasyonal LALIT ki an Kreol, kot nu, LPT. Nu pe fer re-prinnt sertin nu bann tit. Nu finn relans labutik liv apre linondasyon 2013. Nu pe repran liv depi oter Morisyin. Nu pe kontiyn plas nu liv dan sertin libreri kuma Le Cygne, Bookcourt, Le Printemps. Finn ena expozisyon liv – Confluences an Mars, e li ti buku pli bon ki lane presedan. Sa bann amelyorasyon la ti anparti swiv enn seri kritik ek krosing ant AEM, kot LPT manb, ek organizater. Organizater inn pran kont enn sertin nomb kritik. Ti enn ase bon evennman, buku piblik ti prezan, e nu finn remark enn lintere parmi dimunn ki vinn stenn LPT pu rod liv plis politik. E nu finn prezan dan 2 Expozisyon organize par Creole Speaking Union, enn Caudan ek enn Liniversite Moris. Expo Caudan ti otur enn Konkur Dikte. Apre sa evennman la, nu bizin met lor rikord, LPT ti gayn enn konfli lor “Prinsip Organizasyonel” ar bann organizater sa Konkur Dikte la, e ti ekrir zot enn let pu dir zot lor linportans swiv “ Prinsip organizasyonel” pu tu konkur kuma lor planifikasyon travay ziri, lindepandans mamb ziri, lanons pu natir exak pri ki pe ofer.

Kote travay tradiksyon an Kreol, nu ti pofinn tradiksyon Liv lor Vyolans kont Zanfan ek enn panfle mem biro lor vyolans domestik ki biro DPP ti fer, Provident Fund travayer Local Authorities and Parastatal Bodies, ek enn poem Centre Solidarite inn adopte pu dimunn ki adik zwenn enn grup pu transform zot lavi.

LPT ti sirkil enn Newsletter 12-paz 250 kopi. Li ti sirtu expoz aksyon LPT depi Linondasyon 2013. Plis nu ti sirkil enn versyon par email osi.

LPT ti’nn desid pu fer enn sel kur literesi sa lane la, sirtu akoz nu ti pe prepar sa gran travay “How to Write Kreol” ansam ek Open University.

Kan Lindsey ti Lareynion, pa zis li ti koze, me li ti osi lir poem lor Guernica, ki baze lor komanter grup fam ek grup peser dan 2 kur literesi.

Kan mo ti Sesel, nu finn re-ser lyin ar Institi Kreol ek Penda Choppy, osi byin ki repran kontak ar lingwist Dany Adone. Li ti prezant enn papye lor ‘Lang Seselwa kuma L1. Text mo diskur li pu pibliye dan prosin nimero Magazinn Liniversite Sesel.

Lane dernyer, osi, Lindsey ek lezot manb LPT finn kontribiye enn lartik pu enn liv apel English as Hydra, lor langaz Angle ek Franse par rapor ar Kreol ek Bhojpuri.

Dokimantasyon, skanning pe kontinye, hard kopi fini rant dan lord kronolozik, e nu finn kontiyn re-amenazman lespas alinteryer nu batiman. Tut long lane, Fim k-Lib finn zwenn LPT. E li enn gran sikse. Enn seans otur Palestinn ti enn gran evennman dan nu batiman. Anplis MLF ek LALIT, ena enn nuvo lorganizasyon ki pe zwenn regilyerman isi, BDS Mauritius.

Konklizyon
Nu konstate ki ena mwins rezistans uver kont lang Kreol dan lamas dimunn. Ena enn lanvironnman “ofisyel” mwin kontreynan pu devlopman literatir an Kreol, reading matter an Kreol. Me, nu bizin rapel ki Establishmennt, so bi se pu mintenir stati ko, monitor devlopman Langaz Kreol, sirvey li de pre, pu li pa expann.

Alor, defi divan nu se kimanyer kapav akseler itilizasyon langaz Kreol dan institisyon ofisyel. E pandan sa travay la, kimanyer nu disteng byin nu vre alye. Nu konstate ena byin tigit. Apar LALIT, zot ase feb. Me, nu pe note ki rekritman pli fasil asterla. Sirman li akoz ena mwins rezistans kont langaz Kreol. Fode get nomb profeser primer ki vinn isi, vizit LPT, kumadir enn pelerinaz ver lasurs lalit pu lang maternel!

Apre diskur Alain, ti ena 2-er tan diskisyon ek deba byin interesan.