Galleries more

Videos more

Audio more

Dictionary more

The Citizen and the Law: A Talk by Barrister Jean-Claude Bibi (In Kreol)

13.09.2013

The speech below is a transcription of an excellent talk given by Barrister Jean-Claude Bibi at LALIT’s recent “Lekol de Kad” held at the GRNW building. He breaks the title into three parts “what is a citizen”, “what is the law”, and then goes on to look into the relationship. It is perspicacious, wildly funny, and combines his intellectual rigor with a disarming personal honesty. (Anyone offer to translate it into English and/or French for our site?)


SITWAYEN FAS A LALWA
INTRODIKSYON

Premyerman, letan inn dir mwa prepar enn papye lor sa size la, mo inn realize ki size la li anfet, kuma zot pu truve, ena “trwa size” ladan. Premye size se “Ki ete enn sitwayen?” Dezyem size se “Ki ete lalwa?” ek trwazyem size ki sorti se “Ki relasyon ena ant sitwayen ek lalwa?”. Sa trwa size la zot mem, sakenn,kapav pran buku letan, si pran zot enn par enn. Mo inn esey kuver tule trwa dan enn fason osi bref ki posib. Tule trwa size sulev buku kestyon ki pankor rezud, ek ki mo pans pa pu rezud dan enn lavenir prosin.

KI ETE ENN SITWAYEN?
Premye zafer kan nu koz mo “sitwayen”, dan sans sosyal ek politik, li petet meyer nu al lor de diferan surs sa mo la.

Enn byen byen lontan avan, dan lepok lantikite, lepok Lanpir Romin. Zot ti diviz lemond an de grup dimunn. Enn grup ti apel “civis romanus”, sitwayen Romin, ek tu seki pa sitwayen Romin ti bann “barbarus” , sa vedir bann barbar. Sa enn premye referans kot sa mo la so lorizinn ete dan lantikite Grek ek Romenn.

Dezyememan enn lot surs plis resan, me pa telman resan, se Revolisyon Fransez. Sa surs la, li ankor tuzur valab, mem dan fason bann lalwa atraver lemond ete zordi. Dan bann pei demokratik “de sitwayen”,sa konsep “sitwayen” sort dan Revolisyon Fransez. Laba zot, seki ti pe amenn Revolisyon Fransez, zot ti dir bi Revolisyon la, se ti pu konsyaman aboli enn klas net. Sa klas la zot ti anvi aboli li net. E kan mo dir aboli li net , zot ti anvi aboli li fizikman. Sa vedir literalman zot bi se pu tuy enn klas ki zot ti apel “la nobilite” , setadir bann aristokrat, zot lerwa, tu bann nob. E zot bi ti kler. Zot bi pa ti pu pran zot pu fer zot vinn esklav, me pu eliminn zot fizikman, tuy zot. Lerla tu dimunn ki pa aristokrat, tu dimunn ki pa prins ek prinses, zot tu ti pu “sitwayen” ek zot ti pu ena enn zafer ki ti absoliman nuvo dan lemond. Zot tu ti pu egal divan lalwa; personn pa ti pu odesi lalwa.

Zot dir Lafrans pu guverne par “lalwa sitwayenn”. Sa vedir bann sitwayen ki pu fer lalwa; bann sitwayen ki pu fer Guvernman ek Guvernman la pu guvern dan lintere bann sitwayen. Li pa zis ondire enn proze teorik u politik, me li ti osi enn proze reyel. Li ti enn realite kiltirel osi parski, apre Revolisyon Fransez, li ti vinn obligatwar pu dimunn apel zot mem kan zot zwenn “Bonzur Sitwayen !” Dan larme, kan-mem ena sitwayen Zeneral , sitwayen Lyetnan , malgre u ran yerarsik dan enn lorganizasyon, avan tu, u enn sitwayen.

Donk sa ti enn zafer absoliman nuvo. Dimunn ti konpran. Zot ti esey viv dan enn sosyete ki zot ti pe literalman kumans kree, met dibut, avek sa egalite stati la, kot sakenn apel so kamarad “sitwayen”ubyin“sitwayenn.” Kan u enn sitwayen u ti ena tu drwa politik, tu drwa demokratik.

Kuma nu kone zordi, tusala, tu konsep lor “demokrasi”, “lalwa” ek “drwa”, li sort depi ladan mem.

Par exanp drwa pu form parti dan Guvernman, sa vedir drwa pu prezant u dan bann eleksyon,drwa de vot. E osi,drwa et propriyeter, ki enn zafer pli grav. Parski,normal,kan u pe tuy enn klas sosyal, donk u ti pe pran tu dibyen ki zot ti ena, sirtu zot bann later. Drwa et propriyeter, u ti gayne dan sa Revolisyon la. Drwa vann u propriyete, drwa aste u propriyete, ki kapav nu truv sa normal zordi, me dan lepok feodal li pa ti enn drwa pu gran mazorite dimunn ditu. Dimunn pa ti mem panse li posib, pa ti mem pans lor la. Zot pa ti gayn drwa fer sa, pu lasinp rezon ki later ti pu swa bann nob uswa pu lerwa.
Deza ti ena enn problem dan lepok Revolisyon Franse ek mo pu esey idantifye problem la, ki ankor existe ziska zordi, avek sa konsep “sitwayen” la. Si sitwayen vedir “tu dimunn” ki pa lerwa, ki pa aristokrat, ki pa nob etc, ek li dir ki tu dimunn “egal”, seki reste zot tu egal antre zot. Setadir, zot tu ena mem drwa politik.
Be, ena enn problem. Ena enn problem parski sa egalite anterm drwa politik la, li maske enn lot realite. Dan mo “sitwayen” la, ena osi burzwa la. Ena ti-burzwa la, ena travayer la, ena enn dimunn ki li mwins mem ki enn travayer, li enn mandyan, me li osi li enn sitwayen sipozeman parey kuma sa burzwa la.

Alor dan enn lot fason dan Moris kan nu dir “bann sitwayen” nu servi enn lot mo parfwa, ek dimunn konpran li dan mem sans. Li enn mo byen sinp, byen kler: nu apel sa “Lepep”. E suvan, kan nu pans Lepep, nu pe dir Lepep sa se “nu bann”, sa vedir “nu, bann travayer”, “nu, bann dimunn ordiner”, “nu, bann ti dimunn”, nu dir ena “Lepep” apre, lot kote, sanse ena “bann kapitalis”, ena “bann burzwa”. Mo “Lepep” la li ena mem problem ki sa mo “sitwayen” la parski dan “lepep”-mem ena bann divizyon. Ena bann diferans de klas ki maske par sa mo “Lepep” la. Par ezanp, enn dimunn li kapav enn ti planter, li kapav enn gro planter, li dir ou “mo enn Lepep kuma ou, mwa”; u enn mandian, enn somer, li dir u li enn “Lepep”. Enn avoka, ki kitfwa pe gayn Rs20,000,000 par mwa, li dir ou li osi li dan “Lepep”. Li dir u “Mo pa kapitalis, mo pena tablisman, mo pa propriyeter labank, mo dan ‘lepep’ kuma u.” Enn o-fonksyoner kapav dir u “Mwa osi mo ‘Lepep’. Mo al bazar kuma u, mo al Bagatel kuma u. Nu tu parey.”Sa ki problem avek mo “sitwayen”; sa ki problem avek mo “lepep”:zot kasyet diferans de klas, ubyen zot fer ondire ki pena bann diferans de klas, ek sirtu pena bann diferan lintere ekonomik ki an konfli andan sa “lepep” la. La, kot problem la leve. Ek sa konfizyon la li pa enn konfizyon par azar.

Depi Revolisyon Franse, laklas burzwa ek sirtu so bann politisyen, so bann filozof, so bann gran gran intelektyel, inn delibereman ziska zordi gard sa zafer byen vag ek konfi: kisanna ki dan “lepep”; ki sanna ki pa dan “lepep”. Nu tu “lepep”. Me, malgre sa,mem nu tu “lepep”, dime li kapav vinn dir u “Sannala? Li enn ‘lennmi lepep’!” Be kapav, li mem li u lennmi. U anplwayer kapav dir u “Mo enn ‘lepep’ kuma u, mwa”. Enn patron pu dir u “Mo osi mo dan ‘lepep’”. Enn dimunn ki ena enn petit sipa mwayenn lantrepriz pu dir u li osi enn “lepep” kuma u; li kapav pa pe respekte ler travay, li kapav pa pe respekte drwa dimunn ki li anplwaye la, li kapav pa pey li dapre Remuneration Order , li kapav pe explwat u, me li enn “lepep” kuma u. Ek sa konfizyon la, sa li enn problem byen grav.

Me nu bizin remarke osi ki sa konsep sitwayen la so nesans kwinsid avek nesans ek developman kapitalism. Me, bizin remarke osi ki li pa devlope partu dan mem fason . Dan Langleter, ziska zordi o-nivo teorik legal, pena “sitwayen”. Kifer? Parski zot ena enn lerwa, ek teknikman kan u ena enn lerwa, dan lalwa, bann sitwayen Angle zot “sujets” Larenn. La, nu get diferans ki ena ant enn Monarsi, kot dimunn bann “size”, ek dan enn Repiblik kuma Moris kot ena “sitwayen”. Me seki finn arrive, tuzur atraver lalwa (taler mo pu dir kuma “lalwa” fer sa), seki lalwa dir, kan ena enn Monarsi dimunn bann “size”. Se sa ki lalwa normalman dir. Me la, zot dir “Non, nu pu vot sertin lalwa ki pu dir ki enn ‘size’Angle, li ena mem drwa ki enn ‘sitwayen’ ena dan enn repiblik”. Premye zafer ki u remarke se ki lalwa li enn zafer, kuma suvan dimunn supsone, e li kapav anmemtan enn lot zafer. Lalwa li kapav dir A vre, me li pu dir B osi vre, byen ki B lekontrer de A. Donk, la nu bizin konpran ki li enn metod lozik absoliman absird, me purtan li fer li mem aksepte par tu dimunn. Ek si zame u pa aksepte li, u pu gayn gran lamerdman. Gran problem u pu gayne si u pa aksepte li,e si u rant an konfrontasyon avek li.

Si u get wording Official Secret Acts Langleter, si enn dimunn travay pu MI5 ubyen si li enn o-fonksyoner, li fer serman li pu li lwayal anver Larenn, ziska zordi. Me bann lalwa inn pase, par egzanp, ena Human Rights Bill dan Langleter, ki finn pase dan Parlman, House of Lords, etc, kot li donn bann size Angle, mem drwa ki, par egzanp, enn sitwayen Franse ena. Donk, li gard tu lede; li gard li enn “sujet” Larenn ek li fer li anmemtan vinn enn “sitwayen”. Savedir li fer A ek lekontrer de A. Sa zis lalwa ki kapav fer. E li fer sa atraver zis de-trwa mo dan enn Bill. Li defye lozik. Li fer sa parski li pa pu posib pu kontinye rule avek bann Angle “size”kuma lepok 16eme, 18eme Syek. Li amenn modernizasyon, me li pa neseserman zet seki ansyen. Li gard tu intak. Li nek ena pu ranpli sa konsep “size” la, par enn lot konteni. Savedir li ranpli li ar konteni enn lot mo, “sitwayen”.

Konsep “sitwayen” li vinn ansam ek developman kapitalis. Kapitalism ti vinn ranplas lepok feodal. Sistem feodal dan Lerop, li ti enn form esklavaz dayer. An Franse ek an Angle osi, bann “lepep”lepok Feodal ti apel zot bann “serf”, ki enn mo ki sorti dan Latin “servus” ki vedir “esklav”. An verite o-nivo politik, na pena okenn diferans ant enn “serf” ki res lor later enn patron ki ti enn dik sipa dises , ek enn esklav; pena okenn diferans ekonomik.

Su reyn feodal u su lesklavaz, ti ena drwa pu u et “propriyeter” enn dimunn .U kapav aste enn esklav. Sanzman ki kapitalis amene, sanzman ki konsep “sitwayen” amene, li dir u u nepli kapav aste “sitwayen” asterla. Nu tu egal, u pa kapav aste mwa, u pa kapav propriyeter enn dimunn. Me lalwa “sitwayen” dir mo kapav, kan-mem, aste lafors travay enn dimunn. Mo kapav aste so kuraz. Avan u ti propriyeter esklav la. Aster u aste so kapasite pu travay, e u pey li pu sa. U pey li so saler. Sanse lesklavaz inn aboli, sipoze avek “sitwayen” esklavaz inn fini, me u aste so kapasite travay, kapasite travay sa sitwayen la. Selman, tusa tan ena sa drwa la, zame enn lalwa inn pase ki dir ki bizin aste lafors travay la so vre valer . Ena buku lalwa ki dir “Bon, u kapav aste pom damur tel pri”. Ena buku lalwa ki onor lafors travay, par egzanp nu kone ena “minimum wage”, saler minimal. Me zame lalwa anvi examine ki veritab valer enn travayer, ki pe travay. Li pa ule pu enn sinp rezon: si ti pey travayer valer reyel so travay, so ku pu li viv, li pu inposib pu so anplwayer fer profi. Parski, si nu pey travayer la so valer net, li pa pu ena naryin, okenn sirplis, pu li apre ki li finn retribiye travayer la. Dayer li enn zafer teorikman inposib fer. Me lalwa dir ek filozof dir ki, anfet, pe pey travayer la enn saler onet; enn travay zis, enn travay kot li pa kapav plenye pe explwat li kuma lontan. Me, li pa vre parski li na pa posib ki ena enn zafer ki apel enn “saler onet” parski si li ti “onet” li ti bizin reflet, ezakteman ku travay ki pe fer la! Kisannla ki pu al mezir sa? U apel enn travayer ek si u dir li so travay ena tel valer, u pu bizin pran an konsiderasyon tu ku sosyal, otur de li; savedir onivo lozman ki u pu donn li; ki nivo ledikasyon u pu donn li. Eski avek sa lapey aktyel la,li pu kapav gayn akse ek sa bann zafer la. Li kler ki pa kapav parski si u pey li so lertan travay, so valer exak, enn zafer ti pu disparet otomatikman, setadir lamizer. Si u pe donn enn dimunn so veritab valer, se ki li vo, be pa ti pu ena lamizer pu personn. Akoz sa mem li inposib eradik lamizer dan sistem kapitalis, me zot pa dir li inposib. Par lalwa ankor, zot dir “saler minimum” ubyen zot dir “enn sofer bis bizin gayn minimum tan par Remuneration Order” ek sa pe sipoze reprezant enn saler korek.

Evidaman, nu tu konn realite sosyal, tuletan travayer pe bizin lite – ki li atraver so sindika u lot fason, me tuzur galupe pu ki saler ogmante, ek parfwa zis pu reysi gayn zot saler. Dan Moris parfwa, li kut zot buku ser, buku lalit ek suvan zot perdi lavi, dan tuzur pe lite pu gayn enn meyer saler ek zot mor dan bann lagrev, bann manifestasyon, dan bann represyon, li pa enn zafer ki otomatik. Byen suvan li enn zafer mari difisil ek byen suvan, pandan dezane inposib sof atraver bann gran bulversman sosyal, bann gran lalit politik.

Donk nu’nn truve ki konsep “sitwayen”, egalite anver lalwa, li enn zafer pirman formel teorik. Dan larealite, li pa vinn parey ek dan mo dernye parti, mo pu revinn lor sa problem ant sitwayen ek lalwa.

KI ETE LALWA?
Ena plizyer teori kot lalwa sorti. Pu buku dimunn dan lemond ziska zordi, lalwa ki pli inportan zot apel sa “lalwa divinn”: to pu peye!to pese pu peye lor later; to pu kone!Ale pa fer nanyer. Dimunn pran sa o-serye. Ena sertin pei, pena buku, me li ase inportan, kot lalwa relizye se lalwa siprem, par exanp Liran, Pakistan.Sa li enn fenomenn ki ase nuvo dan letan modern. Li apre Dezyem Ger Mondyal. Li kumanse fransman depi Revolisyon Iranyenn ki’nn deturne, pran sa sime relizye la ek aster ena buku milyon dimunn ki pe rod enn Leta Relizye. Uvertman, kareman zot pe dir, par ezanp, dan Pakistan ena buku grup politik; dayer si u fer enn sondaz politik asterla, u pu gayn omwin 50% Pakistane ki pu dir zot ena enn “leta relizye”, me zot truv sa pa ase relizye; zot ule enn Leta Islamik for mem. Dayer, so non mem se Islamik State of Pakistan. Apre u ena bann lezot landrwa kot ena sa fenomenn politiko-relizye la. Me, ena buku dimunn ki sipoze ki lalwa, istorikman, kuma buku dimunn krwar, sort depi bondye, dan la relizyon. Ena enn relizyon so lalwa ti truv dan enn montayn lerla Moiz inn al mont lor montayn, tap ar bann “tablet”. Ena enn lot relizyon, Islam. Mohamed inn gayn enn rev; enn revelasyon. Kurann enn liv ki’nn ekrir apre enn revelasyon. Mohammed dir pa mo lalwa sa, simpleman mo pe dir se ki mo’nn truve dan revelasyon. Donk, se pa li loter kurann, fode pa fer erer. Li tuzur enn prinsip inportan dan Islam, se ki ena enn sel bondye ek Mohamed li so mesaze; li enn fakter. Pa li ki ti ekrir let la; let la ti ekrir par bondye personelman. U remarke, alor, ki ena sa problem ki ena sa krwayans, sa teori, ki lalwa sort dan liv bondye. Napa al examine kot bondye sorti asterla; sa enn lot problem. Ena sa teori la ki reyel; li pa enn zafer dan liv; buku dimunn krwar sa. Nu remarke osi ki sa pa inik a Islam. Mem dan bann sosyete Eropein, ti mem obskirantism. Lerwa ti, li osi, reprezantan bondye. Dayer, ziska azordi, dimunn pa realiz so linportans, me si ou get Larenn Langleter, tu lerwa Langleter, so tit se “fidei defensor”. Kan u get so non ofisyelmanLarenn li avan tu “fidei defensor”, setadir li defann larelizyon, li protektor lafwa. Samem so tit, Larenn Langleter, “defanser relisyon”. Li sef siprem de legliz Anglikann ziska zordi. So lopinyon personel napa inportan. Kuma u gayn tit larenn u lerwa dan Langleter ou vinn garan relizyon, u vinn sef de Legliz Anglikann. Sa li vinn ansam; enn pakej diyl; kuma u sort enn prinses u vinn enn larenn, u gayn sa tit la; li enn fonksyon ofisyel dan Leta Angle ziska zordi. Sa dat depi riptir avek Rom, lepok Henri VIII, depi sa zot ena sa puvwar la.

Donk ena sa teori ki lalwa sort dan bondye.

Me lalwa li osi sorti dan pratik sosyal bann imin , seki nu apel bann kutim. Lalwa sorti dan fason ki nu fer le soz; fason fer bann regleman; ar ki u kapav marye; kot u kapav met u bef manze. Dan diferan vilaz, tribi partu, ena bann pratik ki finn devlope atraver letan; bann kutim ek sa se dan bann sosyete ki, normalman, oral. Setadir pa ti ena ekri, pena tablet, pena papye, pena prinnter nanyen. Se atraver tradisyon, kutim ki bann regleman la pase. Normalman, lalwa konsern zafer propriyete, zafer leta sivil, kisanna kapav marye are kisanna, kan marye komye vas, kabri bizin done, etc. Tu sa bann zafer la regle par kutim ek li sirveye par sef u sorsye vilaz. La osi ena enn lyen; dan bann sosyete, bann tribi antik, li pa enn zafer ki finn disparet konpletman lor nu planet. Ena ankor, dan Borneo, Papua Nyu Gine, bann tribi ki ankor regle totalman par kutim; par lalwa kutimyer. Par ezanp, sistem legal Madagascar, ena buku kestyon ki ankor regle par lalwa kutimyer. Zordi li form parti dan Konstitisyon Malgas. Dan buku pei Afrikin modern, ena tuzur enn seri kestyon sosyal regle atraver bann tradisyon ek kutim. Li pa an ekri, li pa kodifye, me li la ek ena bann sef ki administre sa kalite kutim la dan buku rezyon dan Lafrik, dan Lamazoni. Donk ena bann lalwa ki sorti depi bann pratik; ena regleman sosyal ki finn evolye, u ki finn evolye lantman, ek parfwa pa buku, sirtu ena bann kutim ki pa finn evolye apre 200 / 300 an; zot ankor parey. Sa li vre sirtu pu kutim lor maryaz, lor leritaz. Dan sa bann sosyete la, li pa finnvreman evolye ditu. Sel fason pu sorti ladan se bure ale; al dan lavil, al Lerop. Me si u res ladan u pu su sa kalite lalwa la.

Donk mwa mo panse ki lalwa, ek mo krwar nu tu pu dakor, pa sort depi mars-marse lor montayn u dan rev ki vinn revelasyon me kitsoz ki sosyete li mem prodwir pu garanti enn sertin kontinite ek stabilite. Parski premye zafer ki enn sosyete anvi, se ena enn stabilite, savedir so kapasite pu reprodwir li mem. Parey kuma enn dimunn kapav reprodwir atraver zanfan, enn grup sosyal, si li anvi reprodwir li mem, li ule, natirelman ek otomatikman, reprodir li par tu se ki li fer. Li nuri betay ubyen li plante. Li fer keyet. sosyete li ule manze, bwar, li ule viv, ek li ule avan so lamor, so zanfan, osi, manze, bwar. Ek bann regleman, bann kutim, sipozeman garanti sa. Parey kuma sosyete modern zordi; seki dimunn pe fer, tulezur, otur de nu, se zot pe reprodwir zot mem. Kapital pe reprodwir so kapital, pe reinvesti; nu nu pe investi dan nu bann zanfan par ledikasyon, pu zot gayn enn travay, pu zot fer zanfan, ek sak reprodiksyon onivo personel pe amennreprodiksyon sosyete la net. De tultan, pu remarke ki li varye ek li relatif. Bann dimunn ki guvern enn sosyete, ki li dan enn demokrasi, ki li dann enn diktatir, ki li dan enn monarsi, zot kontan pa tro lwin ek bondye. Zot byen byen pros ek bann institisyon relizye ek parfwa sa bann institisyon la zot kareman dominn li ek parfwa, sa li resan, non selman zot dominn li me zot mem zot lotorite politik. Par egzanp, dan Liran, ena enn eleksyon demokratik; ena enn Prezidan, me li sumet a Konsey Siprem de Larevolisyon ki pa eli ek ki konpoze a 100% de bann byen byen gran teolozyen Islamik ek zot tit politik se Konsey Siprem de Larevolisyon. Zot napa afekte par okenn eleksyon, par okenn rezilta eleksyon. Zot ki ena puvwar Siprem. Alor sa enn lezanp flagran. E si nu get Mwayen Az, nu vini mem, nu pu get relasyon ki tuzur ena ant bann Legliz ek bann Guvernan. Non selman avek bann Guvernan me osi ek bann guverne, parski enn bann problem politik ki finn dire pandan tu Revolisyon Franse, an pasan, se pu sa, enn bann bi ofisyel revolisyon se pu detrir Legliz ek kree enn Leta Sekilye. Buku bann monsenyer, pret, etc, ti elimine par bann revolisyonner Franse ek finn akapar, finn expopriye tu zot dibyen, zot later. Ziska zordi dan Lafrans, ena enn gran tradisyon seki zot apel “laisite”, “sekiler”, etc, ki enn zafer ki ankor dan memwar buku Franse. Apre finn gayn Larestorasyon, Bonaparte, ki finn ranvers buku sa bann travay la, me bi ti pu konpletman anpes bann relizye ena kit puvwar, kit linflians politik. Sa ti enn parmi bann bi Revolisyon Franse.

La mo pu fer enn ti aparte. An-revans, get dan Lamerik. Letan bann koloni Amerikin revolte kont Langleter, zot servi, malerezman, larelizyon kuma enn zot bann surs ideolozik lazistis. Zot fye lor Labib, servi Labib. Ziska asterla, si dimunn anvi konpran kifer, malgre Lamerik enn pei siper modern, Hollywood, etc, anfet li enn pei profondeman konservater. Zot ena se ki apel “Bible Belt” (“Teritwar-a-Labib”), ena plizyer Leta dan USA kot dimunn zot an-prinsip Protestan, Prebisteryen, Metodis me ena osi bann relizyon bizar kuma Mormon, bann sekt bizar, dan enn fason extraordiner, me seki inportan se linflians “scriptures” dan lavi kominoter ek dan lavi personel par santenn de milyon Ameriken. U remarke kan enn Prezidan vinn Prezidan dan Lamerik, li fer serman lor Labib; sa absoliman esantyel. Tu dimunn oblize krwar dan Labib. U kapav krwar dan ninport kwa – krwar dan larzan, krwar dan tu-- me u oblize dir ki u krwar dan Labib sinon u pa pu elir dan okenn pos dan Lamerik. Fini. u finn dan beze. U pa kapav ate dan Lamerik si u ule vinn enn Konseye Minisipal; u ule gayn ninport ki, u pa futi deklare ki u enn ate; u pu dan beze; fini pu u kont. Purtan, sosyete la enn sosyete siper modern.

KI RELASYON ENA ANT SITWAYEN EK LALWA?
Ena enn zafer extraordiner, lalwa li normalman kree, dan letan modern, par Leta. Lalwa li kree par enn Parlman u par enn prezidan, u par enn diktater. Me lalwa, osi, kapav kree ennLeta. Enn Leta kapav pa existe me Nasyon Zini, Konsey Sekirite, Lasanble Zeneral, kapav vote pu enn Leta existe. Resaman, Leta Sudan Disid finn kree. Dan ledernye 20an omwin 7 - 8 nuvo Leta finn kree par lalwa internasyonal u lalwa lokal. Enn grup dimunn zwenn ek dir:“Eh mam!Ala nu’nn pas enn lalwa, asterla nu existe e nu apel tel u tel zafer!” E si ase pei rekonet li, dan Lasanble Zeneral Nasyon Zini, li korek; li vinn enn Leta. Donk, Leta kree lalwa ek lalwa kree Leta. Sa enn zafer ki nu bizin tuzur gard antet. E si sa kumsa, pena buku plas pu bann bondye rant dan sa zafer la; sosyete mem ki kree lalwa.

Nu get enn ku sa problem modern, dizon dan Moris azordi, kot problem poze ant lalwa ek bann sitwayen.

Premye zafer, dan bann sosyete modern, nu kapav remarke ki pu buku dimunn, lalwa (zot kapav ena zot relizyon, etc), me buku dimunn ena tandans, san ki zot rann zot kont, konsider lalwa osi inportan, mem valer parey kuma zot relizyon. U tann dimunn exprim li. “Lalwa donn mwa bann drwa, mo pa dakor ki kikenn vyol lalwa. Si li vyol lalwa, bizin bez li ferm li; mem si li enn Minis, mem li sesi sela, pa kapav sa!Tu dimunn egal divan lalwa. Si li kokin bizin purswiv li, nu tu egal dival lalwa.” Dimunn get lalwa denn fason ki enn kontradiksyon. Zot getli kuma enn “relizyon sekilyer”. Ena dimunn pu vinn get avoka: “Eh eski li gayn drwa fer sa?Eski gard gayn drwa koz kum sa ar mwa? Li gayn drwa zet dilo sal divan mo la port? Li gayn drwa fer tapaz aswar?Non! Alor mo pu bez li, mo pu al get lapolis, u pu al get avwe avoka!” Tusala pu dir dimunn pran lalwa mari oserye. Zot panse ki fode pa vyol lalwa. Zot dakor ki, kan enn dimunn finn kokin enn zafer, ferm li 10 an; enn dimunn amenn ladrog, bizin ferm li,ek ena mem ki pu dir bizin fizye li, bizin pandi li. “Pa kapav sa!” zot pu dir. Zot pran lalwa mari serye. Tu dimunn ki vyol lalwa, zot kontan dir, bizin bez zot. “Pa posib sa!”. Ena sa latitid. Sa konpreasyon de ki lalwa ete, li konpreansib. Me sa latitid la bliye enn zafer. Li bliye ki inkli dan sa konpreansyon la, ki sa sistem ki li krwar kot lalwa sipoze protez tu dimunn parey la, anfet li enn fiksyon. Enn gro fiksyon. Li enn fiksyon parski veritab bi lalwa se garanti kontinite ek stabilite. Me de kwa? Kontinite ek stabilite de kwa? Li pe krwar sapu protez li kan voler pu pas par linpos kot li, gard pu bez bann la, etc. Me se ki li pa konpran se ki lalwa, avan tu, li la pu garanti kontinite ek stabilite sistem sosyal, ekonomik, politik ek kiltirel ki existe. Nu pa realize ki sa sistem lalwa la li pe protez ek garanti avan tu, dominasyon. Lalwa pe protez ek garanti dominasyon. Dan enn sans li pe protez ek garanti diktatir. Diktatir enn klas kont tu lezot klas. Dan ki fason?

Par ezanp, zordi nu pe asize ek zwenn pu diskit politik, pu form sindika, pu manifeste. Me, sa lalwa ki pe permet nu fer sa la, dan sa mem sistem lalwa la, ena enn lot lalwa ki dir, ki a-ninport ki moman, ena dimunn kapav sispann sa bann drwa ki nu ena la. Sa ki dimunn pa realize. Lalwa dir nu nu kapav fer tusala, me dan sa mem liv ki dir nu gayn drwa fer sa la, dan enn lot plas, dan mem liv, li dir ki sa kapav arete, sa bann drwa la. Li dir dan mem liv ki kapav sispann sa bann drwa la. Par ezanp,dan Parlman,u kapav sanz lalwa, me Konstitisyon garanti ki sertenn lalwa difisil pu sanze. Me, sa Konstitisyon lamem, sa drwa ki garanti nu kapav fer sala, li osi, ena enn lot plas kot li marke kumkwa kapav ras sa bann drwa la ar nu. Ek de tanz-antan zot ras nu drwa mem.

Par ezanp, enn lot plas pu dir Premye Minis kapav deklar “leta dirzans”. Leta dirzans vedir ki u pa kapav rasanble. Sa lalwa ki ti dir u kapav rasanble la, enn sel ku li fonn, parski ena enn lot lalwa ki dan mem liv ki dir li kapav fonn. Alor nu bizin konpran par ki mwayen ki lalwa pe kuyonn dimunn. Nu bizin konpran ki li pa neseser nu ena enn tro gro krwayans dan lalwa, ni enn tro gran respe pu lalwa, parski nu pe respekte enn kitsoz ki kapav detrir nu prop lintere, ek li la pu sa.

Sa li pa zis pu Moris, li partu. Tu bann Guvernman dan bann pei ki pli demokratik dan lemond, zot ena dan zot bann sistem legal,dan zot bann tex de lwa, zot ena tuzur bann lezot lalwa ki kontredir sa bann lalwa ki donn u sa bann drwa antan normal.Kuma enn bez leve, truv tro buku dimunn dan lari, dir u bizin arete manifeste zordi ek “la constitusion est suspendue”, kuma nu kapav tande lor linformasyon. Pu le moman, zot pu dir u, ziska gayn nuvo eleksyon, kapav dan 2 – 3 an, su sipervizyon Nasyon Zini, pu ena nuvo eleksyon me antretan, tu sa bann drwa sivik, demokratik, politik, sispandi savedir li fonn, ale ek sa ti dan lalwa. Ti marke dan lalwa ki li gayn drwa sispann lalwa osi, ek seki bizar ladan, ena sertin pei, kot pa ti marke gayn drwa sispann lalwa. La u gayn ku deta militer. Pa ti marke gayn drwa sispann, me li vini ek sispann li. Li dir ki “Apartir asterla, mo gayn drwa sispann lalwa.” Ek enn zafer extraordiner dan buku pei, ase suvan, li dir “A partir de maintenant, se lalwa militer ki an viger.” Dan linformasyon pu dir:“Le regime a etabli la loi militaire”. Me enn problem ek lalwa militer. Mem si li bann mo interesan, na pena okenn liniversite dan lemond, mwa mo’nn fer 5 – 6 an lalwa, zame enn profeser finn montre mwa, “lalwa militer”. U pu al aprann lalwa finans, lalwa labank, lalwa kontra, lalwa kriminel, lalwa de lamer, lalwa de later, lalwa de lespas, na pena enn size dan okenn liniversite, kot ena etidyan / sitwayen ki pe aprann lalwa militer. Purtan ena bann liv ki koz “lalwa militer”. U kone kot montre lalwa militer? Dan bann lakademi militer, dan bann lekol pu solda. Kan ufinn fini vinn solda, rant dan larme, lerla dir u u bizin fer kumsa. Sa lalwa pu solda. Na pena enn size akademik ki apel “lalwa militer” ki u kapav al aprann. Li bann mo pu kuyonn dimunn. Lalwa militer se enn zafer ki pratike ek ansenye a linteryer bann kazern, dan lakademi militer, ek kot donn solda formasyon. Alor, kan u dir enn Lepep kuma Moris dime, “lalwa militer an viger”, kot li pu kone ki ete lalwa militer? Pa existe pu zot. Sa enn zafer pu solda, ant solda. Alor lalwa militer li kitsoz ki zot servi pu sinpleman aboli avek enn plim u enn bayonet, parfwa tu lede ansam, tu bann drwa sivik ki u ti ena, tu drwa pu manifeste. Lerla, kifer sa inportan, si li sispann lalwa pu bann drwa, li absoliman normal lerla pu kan u pe manifeste, li kapav tir kud bal lor u. Tansyon u pu al purswiv li, li pu dir u “Be kamarad, lalwa ti sispann; u pa’nn tande dan radyo ti dir ku deta, tu drwa pa’nn sispann? Pa gayn drwa rasanble! Pa gayn drwa fer sesi.” Ek u pe fer tapaz lor sime. Solda inn tire. Avan, pa ti pe tir lor u kan u manifeste. Be, la, u manifeste, enn lot lalwa finn vinn an viger depi yer; depi yer u’nn perdi u drwa.

U remarke donk ki sa lalwa ki fer nu perdi nu drwa la, mem dan Moris zordi ki pe donn nu drwa, dan sa mem liv lalwa marke ki li gayn drwa sispann lalwa ek inn deza fer li dan Moris. Par ezanp, Konstitisyon ek lalwa Moris dir ki bizin fer eleksyon tule 5 an me an ’70, MMM ti for. An ’70, ti ena eleksyon parsyel Triole, Ramgoolam perdi, lerla Travayis vyol tu lalwa dimond, tu lalwa Konstitisyon, li pa kuyon pu li al fer eleksyon zeneral, parski li ti pu perdi puvwar. Fason pli sinp,kan enn guvernman pa anvi kit puvwar, se aboli eleksyon u si li pa aboli eleksyon, li pa aksepte rezilta. Nu’nn truv sa ase resaman dan Lalzeri. Ena preske 12 an de sela, ti fer eleksyon ek bann fondamatalis ti gayn mazorite. Larme finn intervenir ek dir ki zot pa aksepte rezilta. De tanzantan, nu ankor truve, ek fek gayn li dan Kot Divwar, ena dimunn pa dakor avek eleksyon. Li amenn enn eleksyon, si li gayne OK, me si li perdi, li dir u li pa dakor avek rezilta.

Seki vedir ki lalwa li enn pretex, byen frazil, pu maske enn realite pli inportan. Realite la se ki u bann drwa ki u ena, vreman depann, a enn moman done, antan ki enn grup / klas, lor ki kantite lafors sosyal, lafors politik u ena. Pli u lafors sosyal gran, pli u pu gayn drwalor papye ki bon. Dimoman u lafors sosyal feb, u plito si bann lafors/lintere sosyal ek politik bann kapitalis feb, li pu servi lafors, lipu vyol sa lalwa ki li mem abitye fer so luwanz demokrasi la. Li absoliman inportan. Na pa ti ena enn dimunn ki ti pli demokrat ki Bolom Ramgoolam Senyor ek seki li finn fer, mo pa pu etone ditu si dime Ramgoolam Junior, ki li osi enn gran demokrat, dir ki purlemoman bizin met demokrasi de kote, ena tro buku lamerdman dan pei, bann drwapu sispann.

Dayer, li pa tultan enn zafer ki zot servi an tan exsepsyonel. Si, par exanp, nu get nu lalwa konsernan lagrev, malgre reform ki sipoze inn amene, li enn lalwa ki fud drwa travayer. Sa ta konplikasyon ki u pu ena kan fer enn lagrev la, dan u pe esey fer lagrev legalman, u kapav vyol lalwa ek u lagrev kapav kase, avan mem li kumanse parski u pa pe swiv prosedir. Avan u fer u lagrev, u kapav bez divan lakur avek zot. Ek li finn fer pu sa mem sa . U finn deza tann dir, kan pe koz“drwa degrev fondamantal”, kan truve dan lagazet, dan bann pei demokratik, an Frans bann Franse pe ekrir Komiser pu enn lagrev? Pena sa laba. Me, isi tu sa konplikasyon la! U bizin al get avoka avan organiz lagrev aster. Mo pe dir u, pa pe jok la! U kone komye dimunn vinn get mwa, dir mwa bez sa, ek parfwa bann dimunn, kad Air Mauritius ek sipa ki kad ek ti-burzwa tu, dimande kuma pu fer enn lagrev. Zot dimande ki papye bizin ek vremem bizin enn ta papye! Tansyon u krwar manti! Vremem bizin enn ta papye pu u kapav al fer enn lagrev. Seki vedir ki mem bann drwa demokratik, dan enn sistem demokratik, anverite, a traver lalwa, li pe bez ou.
37 an mo avoka. Ek enn bann kitsoz mo finn aprann, e ki pa merit okenn respe intelektyel u filozofik se lalwa.

Mo met li o-mem nivo ki la relizyon. Se enn bann pli gran lobstak a emansipasyon imin ki mo finn zwenn dan mo lavi. Li extraordiner. Ek pa zis o nivo filozofik, me osi onivo realite.

Premye zafer ki dimunn bizin kone dan lapratik ek lalwa, seki li kut kas. Li kut kas parski lalwa li administre par ziz, par avoka, par klark lakur. Nu (avoka, ziz, etc) nu koz enn langaz ki bondye kone ki nu pe koze. Antuleka, lepep pa konpran nanyin ki nu pe koze antre nu. Ek sa osi li parey kuma relizyon lontan, lames ti an Latin. Mwa mo ti enn anfan de-ker dan Pud-Or.Mo ti konn sa par ker. Ziska zordi mo pe fer mem zafer o-baro. Me, kuma zanfan, mo ti pe fer mem kuyonad, kuma ekut Zezi koz an Latin ar so bann kamarad kan li al lapes, etc. Mo pa ti pe konpran. Zis apre ki mo ti konpran seki Zezi inn dir parski mo’nn kapav lir li an Franse ek an Angle. Kan mo ti pe dir li avan, mo pa ti pe konpran ditu. Mo ti zis konn bann mo la par ker. Mo pa ti pe konpran. Bann peser Pud Dor pa ti pe konpran. Mo papa ti polisye, li pa ti pe konpran. profeser lekol pa ti pe konpran. Personn pa tipe konpran nanyin. Nu ti zis kone kan bizin dibut, fer sesi u sela.

Enn zafer ki mari inportan. Parfwa nu ena enn fraz vag, de mo vag, “ideolozi burzwa” dan nu latet. Li pa zis dan nu latet, li dan Kor degard. Li dan bann lakur. Li reyel sa zafer ki apel lalwa la, parski u kapav truv sa normal pu fer enn ekse de vites, ek lalwa dir u bizin pey enn lamann. Me lalwa dir u si u truv sa normal pu pey enn lamann pu ekse de vites, be, kan u pe manifeste avek plis ki 11 dimunn, la osi, li normal mo trap u ek bez u dan kaso. Si u plis ki 11 dimunn divan Parlman, li dir u 11 gayn drwa,u vinn a 12, be mo bez u. Si u dir li u pa aksepte sa, be u pa fek aksepte ki lalwa dir bizin pey enn lamann kan u vyol li. Kumsa li vink u ar sa lozik la. U pe skwat enn later, li pran buldozer li kraz u. Pa’nn dir u u pa gayn drwa rant dan later dimunn? Be, sa later Leta. Ek u lor la, be bizin pini zot parey. U gayn sa problem la, ki li fer sanse li pe aplik lalwa pu zot tu parey.

Me dan la realite, lalwa servi enn langaz “spesyal” ki, an pasan, laplipar avoka pa konpran me fer ondire konpran. Mwa osi mo pa konpran, me mo fer ondire mo pe konpran parski u pa kapav deklar u pa konpran kan enn dimunn pe pey u. U pa kapav dir li u pa konpran. Letan u al rod konpran u gayn enn ta problem. U al dimann enn koleg. Li osi pu dir u li pa pe konpran sa kuyonad la. Nu rod-rode antre nu ek nu ariv konpran enn sertin zafer. Parfwa seki nu konpran nu, Ziz la konpran diferaman. Enn lot Ziz li, li pa dakor ek sa Ziz la parski li konpran sa diferaman. Ek dan tusala u, kuma “sitwayen”, u pa pe konpran la. Si u anvi gayn enn meyer konpreansyon, u kone ki u bizin fer? U bizin peye, ek pey ser ankor. Si u pa dakor avek seki Ziz inn konpran, u fer lapel. Lot Ziz la pu pli konpran sa li. U pey enn bel lamone ankor. U repey u avoka. U repey u avwe. U repey u bann fre Lakur. Ek si u anvi gayn ankor enn meyer konpreansyon posib ki ena, u al Privy Council. Sannala pu kut Rs2,000,000. Be, mazinn dan lapratik, u ena enn problem ek si bann la pa’nn konpran u, eski u ena Rs2,000,000 pu al Privy Council, u? Se ki nu apel “Lepep” sipa “Sitwayen”? Zame de lavi.

Alor, la, nu finn truve ki sa sistem legal la, li enn bann pli gran zuti deskrokri intelektyel ki sosyete finn kree kont bann klas popiler. Li tuletan kumsa. Ek li vre ki depi Revolisyon Franse. Inn gayn enn kuran parmi bann seki nu apel “law practitioners”, bann seki pratik lalwa, inn gayn enn kuran ki’nn sey leve ek ki ankor existe azordi, ki parmi bann avoka, parmi sertin minorite Ziz, ki konteste sa lezitimite ki lalwa krwar li ena la. Sa kuran la li konteste lefet ki sanse bizin respekte lalwa. Inn gayn bann avoka anarsis, ena bann Ziz anarsis. Donk ena dan le prive, dan pratik prive bann avoka, dan buku pei li kumsa, u gayn bann kuran ki remet ankestyon, seki lalwa dir li ete. Be, la osi, ena enn problem. U pa kapav met li an kestyon tro for. Bann la pu fu u deor. Li inposib dayer; upa kapav pran depi gramatin ziska tanto, remet li an kestyon. U kapav remet li an kestyon dan sertin ka, bann ka kot bann fe permet. Ubyen u kapav explwat enn kontradiksyon ki inpe enorm. U kapav montre sa. Me sa li pa arive tulezur. Me tuzur. Lerla, mem sa, u pu al zwenn seki nu apel Lakur Siprem. Bann Ziz. Zot ki deside seki lalwa ete. Parski si u anvi konpran sistem lalwa, e mwa mo anvi get li kumsa,li enn “kor spesyal” dan sosyete. Bann avoka, bann ziz, nu bann dimunn ase spesyal. Nu gayn drwa pa dakor antre nu. Nu gayn drwa pa dakor avek seki enn sitwayen ordiner fer ek panse, me nu bizin dakor ki sistem egal la “korek”. Nu kapav pa dakor ek tu zafer antre nu, me nu avoka, nu ziz, kuma enn sel, nu dakor ki nu sistem legal la li “korek”, malgre tu so inperfeksyon. Get sa beze la! Seki vedir enn dokter kapav dir u: “Kamarad, malgre u dyabet, malgre u kanser, malgre tu, u lasante korek!” Saki pli gran mansonz la, ki sa sistem avoka, ziz, etc, nu dir ki nu travay antre nu, nu donn nu mem enn leta de-sante“korek”, me nu aksepte nu ena kanser, nu ena dyabet, nu ena kolera, tusala pe ronz nu lekor me selman nu byen. Lekor la la! Nu pa ankor mor. Nu la, setadir, malgre bann inperfeksyon la. E sa bann inperfeksyon la se anfet bann inzistis grav ki lalwa mem amene. Linzistis, li sorti dan lalwa. Lalwa aboli tu drwa ki u ti ena yer, par lalwa. Li-mem amenn linzistis. Li-mem amenn kriyote, me li ule u respekte li. Parey kuma enn dimunn, zordi, pu respekte so bondye, dan enn demokrasi modern, li insiste depi u rant lekol primer ziska liniversite, tut long u lavi, ki u respekte se ki li apel “drwa demokratik”. Li dir u sa pu u sa. Inpe parey kuma dan george Orwell so liv Animal Farm; sa pu nu sa, ek u, u gayn sa. Ek u fyer ki u’nn gayn sa. U dir nu pa parey kuma sa diktatir la, kot nu gayn drwa vote, bonom. Buku dimunn dir “nu korek”. Omwen ziska beze leve.

Ek remarke, osi, ki mem sa bann drwa demokratik la, sa osi suvan bafwe. Nu pran 3 lezanp resan. Nu pran Lafrik Disid, kot lalwa inn bafwe bann drwa elemanter pandan komye letan avek sistem Apartheid. Nu pran Irland Dinor, enn pei Eropein, mem kuyonad, parski sa lalit IRA la inn sorti, avantu, dan lalit pu gayn bann drwa elemanter, drwa sivik dan Irland Dinor; sa ki’nn devlope ek vinn IRA. Nu pran dan bann lane ’60-’70, muvman pu drwa sivil dan Lamerik, muvman pu bann nwar gayn bann drwa elemanter, Martin Luther King, etc. Pena kitsoz ki pli demokratik ki “The Founding Document of the American Constitution” . Purtan pu bann nwar, sa pa ti an pratik. Li pa ti existe ditu. Sa bann lezot lalwa ki anil lalwa ki dir, dapre Konstitisyon Lamerik ki, “All Men are equal” , pa ti marke kit par “except the blacks” . Dayer, Lager Sivil Amerikin, enn so bann bi, enn bi Lincoln, se pu aret lesklavaz dan Lesid. Ek purtan, malgre apre lafin Lager Sivil, 100 an apre, bann nwar inn kumans lite. Buku inn mor dan bann manifestasyon. Ziska plizyer Leta respekte,met lor papye ek dan lapratik, zot drwa pu asiz dan trin, zot drwa pu al restoran, zot drwa pu pran enn drinnk avek enn fam blan, zot drwarant dan tu twalet. Bann zafer elemanter, zot pa ti gayn drwa ziska dan bann lane ’60, e sa, dan enn pei modern kuma Lamerik?Ek purtan dapre tu lalwa internasyonal, sa bann drwa la ti deza garanti, Lamerik dir li respekte bann lalwa internasyonal. Me, li zis dir. Akoz sa-mem nu bizin konpran ki imans distans ki ena, dan larealite, ant bann drwa ki sistem legal donn u, ek sistem legal ki perver. Li perver parski li kapav pe kares u ek enn lame ek gard enn fwet deryer so ledo anmemtan. Mem dimunn ena 2 lame. Ar enn lame li pe gard fwet, lot lame li sinyale“korek mam”. Sa ki problem avek lalwa.

Me li pa fasil pu dimunn konpran lalwa kumsa. Sa li parski enn sosyete, nu dan sosyete la, nu anvi krwar ki lalwa protez li. Akoz nu truv pe reysi may voler, nu truv lalwa enn bon zafer parski li protez nu kont voler. Bann la get lalwa zis lor sa kestyon elemanter la.

Me, si u kestyonn fondman lalwa, u pu truve ki deryer tu lalwa, ena lafors. Deryer tu lalwa, ena lavyolans. Na pena okenn lalwa ki kapav tini 1 segonn, si pena lavyolans deryer li pu bak li. Si u pe gayn enn kontravansyon, parski u pe rule san laysens, san deklarasyon, u pu gete ki vyolans existe anplas ladan. Napena okenn lalwa ki kapav existe san enn vyolans deta ki existe deza, e ki deza la pu sot lor u, dan tu domenn. Lalwa li akonpanye ek enn sistem polisye; ek enn sistem militer. Li tuzur mars ansam sa. Selman li anvi dimunn get zis so kote avoka ek zoli rob, so koteZiz avek so zoli rob, etc. Saki dimunn krwar lalwa ete. An verite, seki pli inportan dan lalwa, se bann gard lor sime la. Kan zot vinn an grup ek zot kasket, ek zot bukliye. Kan u lor sime, u truv enn polisye la, enn lot laba, de-trwa la, normal, me kan zot vinn ar Riot, kan zot vinn an-mas, sakiveritab lafors lalwa. Ek dan Moris osi, nu ena li parey. Ena tuletan enn trantenn kipe dormi dan Kazern,dan Phoenix ena, dan Lenor ena. Zot finn fini kadriye, zot la, an stennbay. Se sa veritab lafors lalwa.


Transkripsyon par Shabeela Kalla