Galleries more

Videos more

Dictionary more

Official census 2011: 84% people speak in kreol (Kreol)

28.07.2012


Kifer langaz kreol pankor rant dan parlman?
LALIT pran not sif ofisyel pibliye semenn dernye ki montre ki dan dernye Resansiman 2011 ena 209,520 plis dimunn ki normalman koz Kreol lakaz ki lepok resansiman 2000. An 2000, ti ena 826,200 dimunn ki ti koz Kreol lakaz. Sa ekivo enn ogmantasyon nomb dimunn ki pe koz Kreol normalman lakaz de 25.3% opred lane 2000. Zordi ena 84% dimunn dan Repiblik Moris ki finn dir dan resansiman ki zot normalman koz Kreol dan lakaz. Purtan, langaz Kreol pankor vinn enn langaz ki gayn drwa servi formelman dan Lasanble Nasyonal.
Ena buku koze lor retransmisyon an-direk lor TV seans Parlman. Byen bon. Me, fode derulman ek deba Parlman li fer dan langaz ki koze par dimunn ki finn avoy zot laba. E fode deba derule dan enn langaz ki tu depite metrize avek presizyon. Sa sanzman la pu kontribiye dan stabilizasyon rezis formel Kreol. Dayer sondaz SOFRES 2009 montre ki plis ki 2/3 dimunn anfaver introdir Kreol lor enn baz egal avek Angle dan Parlman. Anfet ¾ dimunn dan klas travayer anfaver, dapre mem sondaz.
Kuma tu dimunn kone, langaz Kreol servi par tu dimunn Moris dan lavi tulezur: lor bistop, dan lopital, kot lapost, dan bazar, dan biro, dan lizinn, bor lamer, dan Lakur Lazistis, Senn Mars, dan istasyon lapolis, dan kabine dokter, lor portab, dan SMS, dan lari, dan magazin, dan labank, dan karo, lor laplenn futborl, dan konser lamizik, dan labutik, dan supermarket, dan maryaz, dan lamor, dan tavern, dan miting, dan reynion, dan servis relizye, dan teat, partu. Purtan, LALIT re-konstate, li tuzur pa langaz ofisyel dan Parlman, kot nu, ki koz Kreol a 84% dan nu lakaz, elir depite pu al syeze lor nu nom.
Langaz Kreol finn rant dan lekol primer an 2012. Sa li reprezant enn viktwar pu klas travayer. Alor, langaz Kreol, li ena so lortograf ofisyel, enn diksyoner, ek enn gramer debaz ki anseynan servi. Purtan li pankor servi dan Parlman kuma lang ofisyel.
Kreol Morisyen, dayer, li dan top 6% langaz dan lemond, anterm nomb dimunn ki koz li, etan ena plis ki enn milyon dimunn ki koz li.
Ala seki LALIT pe revandike: ki Angle ek Kreol, tulde, vinn “langaz Parlman” (setadir pa zis Angle, kuma li ete zordi), e ki kapav osi servi Franse ek Bhojpuri, tulde, (pa zis Franse, kuma li ete zordi). Nu osi revandike ki rey kalifikasyon lingwistik ubyen literesi pu enn dimunn poz kandida pu Parlman.
Si Guvernman propoz amandman konstitisyonel dan sa sans la, Lopozisyon pu vot an-faver, pena dut. E sa sanzman la pu donn nu langaz maternel, ki osi langaz klas travayer, zot plas natirel dan sistem demokrasi nu pei. Li preske 45 an depi Lindepandans, e purtan 2 langaz kolonyal pe servi dan Parlman, odetriman drwa koz nu prop lang maternel.

Alain Ah-Vee
pu LALIT, 18 Ziyet 2012.