Galleries more

Videos more

Dictionary more

What we mean by “class struggle” (in Kreol) by Lindsey Collen

05.07.2012


Lalit de Klas, ki li ete? (an form naratif)

Seki LALIT finn dimann mwa fer - me dabor bonzur tu kamarad prezan - se pu rakont enpe zistwar. Zistwar lor lalit de klas, setadir fer enn diskur dan form naratif konsernan lalit de klas. Kumsa, nu pe kumans dan enn plas kot nu tu kapav partaz konpreansyon an komin. Kumsa kan nu get lalit de klas anterm analiz, anterm istorik, li deza enn term ar lekel nu familye. Anfet, lalit de klas, lalit ant bann klas, li enn zafer, enn realite, ki kontan pa kontan li existe. Li lamem. Li arive tulezur. Akoz ena diferan klas, akoz zot ena diferan lintere reyel, ena sa bann konfli la. E parey kuma travayer anfet amenn lalit kont patron, patron, li osi, li amenn lalit kont travayer. Parfwa, nu gayn enn seksyon travayer amenn enn lalit kont lot seksyon. Suvan nu gayn enn seksyon patron amenn lalit kont lot seksyon patron. Tu sa kalite lalit de klas la, li la, li la tultan. E nu pu get li. Nu pu sirtu get sa lalit de klas prinsipal ant sa 2 klas pli inportan dan kapitalism: kapitalist ek travayer. Nu pu get so bann manifestasyon. Nu pu rakont zistwar, kuma lexanp.

Lalit de klas pa lalit de ras
Dan listwar resan dan Moris, MMM ti kumanse avek enn slogan “Lalit de klas, pa lalit de ras!” Kan MMM ti pran nesans li ti zis apre bagar rasyal otur Lindepandans. Patron ti’nn organiz gran dezord kominal otur Lindepandans, setadir ant 1965-68 pu sey bare kont Lindepandans. Idantite “kominal” ek “rasyal” ti byen for. Reprezantan politik kapitalist, otur sirtu PMSD, ti furni konfli ase konsyaman parski burzwazi ti santi so to profi, tu so lintere, so kontrol lor sosyete Moris, ti pe diminye. Alor MMM, kan li ne 1969-70, so slogan mem e tu dimunn ti konn sa, ti konpran sa slogan la pandan so premye 10-15 an lexistans, ti “lalit de klas, pa lalit de ras”. Setadir, MMM ti pe dir idantite de klas, organizasyon antan ki klas, ek lalit antan ki klas ki pu amenn progre, tandi ki si u organiz u o-nivo u idantite kominal, amenn enn lalit kominal, ubyen rasyal, kuma tu dimunn ti fek viv li, li amenn dezast. E, li ti vre. Li ti’nn amenn dezast. E li ankor tuzur vre ki idantite, lorganizasyon ek lalit lor baz kominalo-rasyal li danzere. Me, pandan sa premye 12an ki MMM ti existe, enn lot laliyn gradyelman kumanse, lerla pran lanpler, lerla mem ariv pran predominans dan MMM, setadir otur enn lot slogan net, so lekontrer: “Enn sel lepep enn sel nasyon”. Sa 2yem slogan, ki distile depi enn stratezi, depi enn laliyn, ki favoriz patron. Kifer li favoriz klas kapitalist? Parski tanki patron opuwar, si u pe dir, “Tu dimunn dan mem bato”, “nu tu bizin fer sakrifis”, nu tu “morisyen”, sa vedir u pe maske, u pe rod tuf lalit de klas, sirtu delapar dimunn dan klas oprime. U pe propoz zot enn stratezi otur “morisyanism,” enn stratezi an-konfizyon. E si li trape, lerla, patron pa bizin amenn lalit de klas, li, parski li finn ase kuyonn travayer kumkwa pena nesesite pu li, travayer amenn lalit de klas, parski nu tu sanse dan mem bato. Nu tu enn sel klas dimunn apel “morisyen”, nu tu dan “enn sel lepep, enn sel nasyon”. Ansom, sa 2 slogan la, sinifye sanzman gradyel dan stratezi MMM, ki amorti an 1981.

Alor, avan zistwar, mo pe sitye sa konsep lalit de klas la anterm istorik.

“The end of history?”
E dan dernye 20an, apre sa gran puse neo-liberal dan lemond - ek isi osi - kot ideolog dominan finn sey konvink nu kumkwa listwar inn ariv so lafin (the end of history) , kumkwa kapitalism li enn sistem eternel, kumkwa zame naryen pa pu sanze, seki finn arive se konsep lalit de klas finn enpe bafwe, finn met dan enn kwen. Karl Marx ti’nn sanse mor.

Kriz
Zordi, nu kapav inn bliye sa triomfalism la, mem li telman resan, parski kan kriz dan sistem kapitalist la finn pran, sa ideolozi triomfalist la finn balye net. Dernye 3-4 an, ideolog pro-kapitalist nepli kapav maske kriz la, kriz dan sistsem kapitalist, e sa bann mem dimunn ki ti pe dir kapitalism eternel - ki li dan The Economist, New York Times, etc sa bann mem ideolog burzwa la zordi pe dir, “Eski kapitalism kapav sirviv?” Alor, zordi nu dan sa moman kot tu dimunn kone ki tu instab, tu pe sanze, e ki sistem kapitalist li dan enn kriz profon. Nu nepli dan sa triomfalism kapitalist la. Me, nu ankor pe sufer lefe sa tantativ pu anter konsep “lalit de klas”.

Kot ena klas konfliktyel, ena lalit
Aster, enn presizyon, lalit de klas li pa finn tultan existe. Sa li pu enn rezon sinp. Klas sosyal (dan sans nu pe servi li) pa ti tultan existe. Mo krwar sa li inportan pu gard antet dan sa moman kot ena gran kriz ekolozik. Si nu donn limanite 100,000 banane, ape-pre, dan tu nu listwar ena zis 5,000 banane kot dan plizir plas inn kumans gayn klas sosyal diferan. Dan premye 100,000 banane, nu ti bann dimunn ki ti rod frwi, fuy rasinn, al lapes ubyen tanzantan al lasas pu kapav fer enn gran fet. Alor, nu finn viv dan enn serten larmoni avek lanatir pandan laplipar nu lexistans. E, nu finn viv dan enn larmoni antan ki imen, antre-nu. Nu tu ti ena mem relasyon avek nu fason sirviv. Pa ti ena klas sosyal diferan dan sans ki ena diferan relasyon ek mwayen sirviv. Me, depi ena inegalite de klas, lerla gayn lalit de klas. Sa vedir tanki ena klas, pu ena lalit de klas. Li enn realite ase otomatik. Ek, li pran tu kalite form, sa lalit la. E, nu, nu an-ket enn sosyete kot nepli ena sa zar klas ki tultan pe viv dan enn konfli permanan, zis pu ki diferan klas dimunn asir zot sirvi.

Mo pu komans ek bann form pli primer ki ena dan lalit de klas. Parfwa nu bliye ki sa vedir “lalit de klas”, alor, mwa mo pu, anform tipti zistwar, montre manifestasyon ki nu truve tulezur de lalit de klas.

Lalit de klas par individi, inkonsyan
Mo kumans ek lalit de klas kot li “individyel”. Mem li enn lalit de klas, li byen rar ki li klas la net, klas la an antye. Li kapav mem enn lalit par enn individi. E li kapav osi, pli etonan, enn lalit inkonsyan. Dimunn pa kone ki seki li pe amene li enn lalit de klas. Mo donn lexanp. Kan nuvo sekter uver, par exanp Zonn Frans dan lane 1980, ubyen BPO lane 2000, fek la, u gayn enn kantite nuvo travayer ki rantre. Parfwa tifi, zenn fam. Lane 1980 enn kantite tifi 12, 13, 14an zot pran lak-de-nesans zot gran ser, zot al travay. E zot pena lexperyans dan okenn lot sekter. Alor, kan zenn fam al travay zonn frans swa zordi BPO, premye fwa ki enn ladan gayn konfli ek enn reprezantan patron, suvan dan form kit ti supervayzer, ki kapav arive? U kapav tann enn zenn fam pe dir, “Abe si kumsa, gard u kas! Mo mari kapav sweyn mwa!” Li kite, li ale. Li pa mem pran kas ki dwa li. Li pretann li viv dan enn lepok kot so fami kapav sweyn li dan enn fason indepandan. E sa li enn form lalit de klas individyel, li kite ale. E li inkonsyan. Li pa realize ki li pe fer. Li zis enn koler natirel, akoz kikenn finn maltret li dan travay. Me, li ale, li. Sel fason li pe truve pu li amenn sa lalit ki vini natirelman. E, mem li enn lalit de klas dan lesans ki li pe amerd patron, akoz li pa konsyan, li pe kit so 2 semenn lapey, li pe ale. Li pe fer so patron ditor, pe dezorganiz so travay. Me, li pe fer limem ditor. Li pena mem so lapey pu travay ki li finn fini fer. Alor, li individyel ek li inkonsyan e li petet fer ditor dimunn ki pe amenn li. Me, li enn form primer lalit de klas. Kontan, pa kontan. Li arive. E seki inportan se lefet ki sa travayer, ek lezot travayer ki travay ar li, zot pu aprann. Zot pu truv sa. Zot obzerve. Zot tir konklizyon. Zot pu mem truve ki so mari kapav “sweyn” li selman akoz li, asontur, li oblize sumet divan lalwa dekrete par patron. Se sa konesans la ki apel “lexperyans”.

Lalit ki individyel ek konsyan
Enn dezyem kalite lalit de klas primer: U kapav gayn enn lalit de klas individyel me ki anmemtan li pa fer ditor dimunn lamem individyelman, me li kapav fer ditor so bann koleg. E li kapav konsyan ki li pe fer enn chalennj de klas. Enn lexanp, zordi 2012 dan lepor, dan lepok kot ena menas privatizasyon. Dan enn seksyon kot pena latas individyel, me kot patron pe met presyon pu enn serten nomb travayer furni plis travay, pe met stres lor enn grup travayer la, fer plis konteyner rantre, u kapav gayn enn travayer ki li, kan ena sa stres la, li zis ena pu al mars-marse pu 5 minit sak demi-ertan. Li al twalet, li al fime. Li pa la li. Alor, li konsyan. Li dan enn sekter avek buku lexperyans alor li kone ki li pe amerd so bann supervayzor, li pe amerd patron. Me anfet seki li fer, li pe pli fer ditor sa lot 5 travayer ki dan sa grup la. Sak fwa li pa la, se zot ki bizin ranplase, se zot ki bizin travay plis. Alor, li enn lalit de klas mem, li individyel, li konsyan. Me, li fer ditor lot travayer, mem si par erer. Travayer la pa ase konsyan lefe so aksyon lor lezot dan so klas.

Ena mil lexanp. Tu dimunn prezan zordi ena lexanp dan zot sayt travay. Li arive tule zur, sa kalite lalit de klas la.

Lalit de klas ki kolektif ek inkonsyan
Nu kapav osi gayn enn lalit de klas ki kolektif, me ki inkonsyan. Li paret drol, me li arive. Nu finn deza truv dimunn azir inkonsyaman net net net. Kot travayer lizinn finn anfet tom san konesans. Dan lane 1978 ti ena enn lizinn St Pierre apel Maurice Knitters Ltd, kot patron deside pu ogmant latas. Li dir zot pa pu kontabiliz tan laliyn, tan may pu kalkil lazurne, me plis. Travayer ki ti fer knitting ti bizin konte, lepok avan li vinn elektronik, enn travay konsantrasyon terib. U kont 4, 17, 4, 3 may pu fer sa bann patern la dan triko. Ki travayer inn fer, inkonsyaman? Zot finn refiz travay dan enn fason bizar. Zot inn tom san konesans zot mem. Zot kumans gayn sin-kop. Alor, dan lizinn enn apre lot, u gayn tifi tombe. 3 enn zur, lerla 4 landime.

Enn zur 28 zenn fam ek tifi tom sinkop dan lizinn. Mo ankor rapel sa lepok la. Aster, kimanyer travayer explik sa? Tu dimunn dir, “Abe ki ete sa?” Lerla, zot dir, “Tit Alber.” [Lodyans riye]. Normal. Pena explikasyon. Alor Tit Alber inn sanse atak lizinn. Alor, kimanyer geri sa? Patron dan problem asterla. Mazine, sa enn form lalit de klas sa. Travayer finn ralanti travay net. Patron pe perdi.

Seki inn arive se kan presyon travay inn monte, travayer pena okenn fason rezud problem la, alor zot tom san konesans, enn apre lot. Finalman, patron dir, “Abe, ki pu fer pu sa?” Li ena pu fer apel Per Souchon ek M. Barthelmy, so sakristin, e nu ti tann sa zistwar depi M. Barthelmy, al laba. Zot ena pu lev premye tifi, met li lor enn long latab, donn li 2 kalot lor lazu, fann enpe dilo beni lor so figir, lerla li re-fer. Lerla, zot kriye, “Lot!” Amenn lot tifi. Kumsa. Zot ti al geri Tit Alber dan lizinn. Me, sa osi, form parti lalit de klas, sa tom sinkop la. Mo pe rakont zistwar pu donn enn lide bann form ase initil, ase bizar, lalit de klas, pu nu tu konpran konsep la. E remarke dan sa lexanp la, patron fer apel a monper, seki ti o-puvwar byen avan kapitalist la.

10 an plitar, ti ena lot lexanp, mem zafer, dan City Knitwear Kirpip, an 1987 kot enn 20-enn travayer, parey mem, ti kumans tom sinkop. Enn lalit kolektif, me inkonsyan.

Sa bann form lalit de klas primer la, par zot mem, zot pa pu neseserman sanz gran soz. Me, sa pa vedir li pa enn form lalit de klas, li premye balotman travayer san lexperyans ki pe aprann amenn lalit de klas. Me, zot la, sa bann form lalit de klas la. Kontan pa kontan. Konpran pa konpran, ena li.

Ek patron, li pe vanze li. Kan li ogmant latas, lalit de klas sa. De so pwen de vi. Lalit de klas depi patron kont travayer. Lalit de klas vedir lalit ant bann klas.

Lalit de klas, kolektif ek konsyan
Seki nu normalman konpran par lalit de klas, li bann form ki anmemtan kolektif ek konsyan. Ek sa arive tulezur. Dan diferan fason. E sa li sinifikasyon pli ordiner sa lexpresyon “lalit de klas” la.

Setadir dan enn lizinn, nu kapav gayn 4-5 travayer ki zwenn ansam, dir tulezur nu pu gayn sa problem ki twalet kase, e anplas zot pleyne, zot deside pu deleg 2 dant zot pu al get patron pu dir ena sa problem la, e ki travayer pa pe aksepte sa problem la. Sa li konsyan, li kolektif, mem li lor enn tipti lesel kumsa. Li lalit de klas.

Lalit deklas ki erone
Kan fer sa bann demand la, kan amenn sa kalite lalit la, ena osi demand ki, mem zot kolektif, mem zot konsyan, zot osi anmemtan erone. Erone pu u mem, antan ki klas. Li kapav erone, kot li kont seki u mem u anvi, ubyen li kapav erone dan enn fason kot li al kont lintere u koleg ki travay akote u. Enn lexanp, fam travay dan kann. Mem si sindika pa kontan sa kalite ti-lavantaz, patron ti pe rann enn servis les bann madam al ramas dibwa dan bwa dan ler manze, amenn sa dan kamyon, servi li lakaz pu kwi manze. Fam laburer kontan al ramas dibwa misye la, atas li, met dan kamyon amenn lakaz. Zot truv li enn lalit de klas. Me, apre ki lalit de klas onivo nasyonal finn al pli lwen, lalwa pei inn sanze: Asterla, tu travayer fam bizin gayn enn bis, enn bis ek syez ranbure. Asterla, patron pa kapav ofer zis enn kamyon pu transpor. Alor, fam laburer vinn get sindika, zot demand se zot anvi gayn bis, zot inn tann dir li dan lalwa. Delege sindika dir, “Wi, kapav gayn bis. Lalwa dir kapav gayn bis. Syez ranbure tusala. Selman rapel, patron pu anpes zot amenn dibwa ladan!” Lerla fam laburer kriye, “Non, non, non. Nu pa’le perdi sa dibwa la.” Alor u truve, u bizin get pli lwen. Patron pu dir, “Wi, mo pu donn bis,” li oblize. Me li pu dir, “U pa kapav met dibwa dan mo bis.” Sa lepok la, pu sa bann madam la, li ti pli inportan pu gayn dibwa ki pu gayn syez ranbure. Me, zot mem zot pa ti realiz konsekans direk zot demand. Zot pa ti mem realize ki li posib ki patron les zot ramas dibwa pu ki li pa bizin donn zot bis. Tusala pu dir, kan fam travayer diskit sa, lerla zot pe akerir lexperyans. Kumsa ki gayn progre. Alor, kan enn lalit de klas pran enn form konsyan, li vedir ki ena enn deba lor kimanyer apiy lalit de klas, enn diskisyon lor kimanyer amenn sanzman pli divan, ena analiz lor ki pu lefe reyel sak demand, e ki lefe, asontur, sak sanzman ki u reysi gayne. U pe analize, gete patron ki li pu fer, dan sa lalit de klas la. Li tutafe konsyan.

Lezot demand kapav erone dan lalit de klas, mem zot konsyan. Tu dimun dir, “La, latas inn ogmante. Me, la ena enn gran fet relizye pe vini. Anu dimann enn taym-of!” Me, sa “nu” la, li tu travayer? Li dimunn dan enn sel relizyon? Aster, kan dimunn dan x relizyon dimann taym-of, travayer dan lot relizyon, pu dimann lot taym-of? Eski u pe diviz u-mem? Travayer, kan diskite, pu realiz sa. Zot pu vinn delavan avek enn demand pli sofistike: “Anu fer demand semenn 44er plito ki semenn 45er!” Sa, wi. Anplas enn demand ki pu al kas u but-but, e ki pa pu neseserman amenn u lwen divan.

Lalit de klas byen planifye ansam
Me, ena lalit de klas ki byen amenn sanzman. Ti ena, par exanp, enn lagrev, enn lagrev ki pa ti ena sindika ladan. Mo pe koz lane 1970. Travayer ki ti ladan inn rakont nu. Ti ena enn patron ki ti pe abiz fam laburer. Li donn lord sirdar pu fer tel travayer fam al travay laba tusel, lerla li al laba, li abiz fam la sexyelman. E tu travayer ti byen ankoler. E zot pa ti ena enn fason rezud sa problem grav la. Sa finn vinn pli grav enn zur. Enn fam parmi ti vinn travay ar so tifi byen zenn. Ti ena enn sistem pa bon ditu kot u kapav amenn enn zanfan pu donn kudme avek u latas. Alor, tifi la ti ena 12 -13an. Sa patron la dir sardar la dir sa tifi al travay tusel anba montayn. Travayer inn araze. Lerla, sa swar la, tu travayer inn organize. Mazinn so degre lorganizasyon. Travayer Medine ti pe res Tamarin, Bambous, Petite Riviere, Canot, Beau Songes, Cascavelle, Plaisance, Bassin, Barkly, dan tu sa bann vilaz la. E zot travay dan diferan seksyon Medine, lor enn siperfisi imans. E travayer kone si u pa travay pu 3 zur, li pu konte kuma u finn kas kontra. Patron pu met u deor, si li anvi. Li pu lisansye seki li deza anvi met deor.

Alor, ki zot inn organize? Zot inn organiz enn lagrev laburer total, lor 8 zur. Me, li ti seksyon par seksyon. Zur enn, Palmir zete. Personn pa vini Lindi. Kan patron vinn travay Lindi, zot truv pena travayer seksyon Palmir. Tule 300 travayer dan seksyon Palmir pa finn vini. Patron pa kone kifer. Mardi patron vinn travay. Li truv travayer finn vinn travay seksyon Palmir, me sann kut la, seksyon Lamek personn pa finn vini. Asterla, patron pe gayn Tit-Alber! Li pa pe konpran. Merkredi, Palmir ek Lamek, laburer vinn travay, sann kut la, seksyon Basin zete. Tule 300 pa vini. E zot fer sa pu 8 zur. Finalman, patron kumans dimann dimande. Lerla li ariv kone. E lerla, anfet patron inn organize pu ki sa misye la aret fer so dominer ar fam. Enn predater ti’nn vinn su kontrol sosyal. Ziska ler, sa lagrev la apel “Lagrev Merven”. Wi. Sa vedir ti ena enn sistem, enn lalit de klas, byen byen byen avanse. Zot inn fer patron pran kont, azir, dan enn sekter travay, lor enn size, byen difisil gayn rezilta. Alor, travayer inn reysi amenn enn lalit konsyan, kolektif , byen avanse, lor enn sayt travay, e sa depi lane 1970.

Nu kapav dir gran “lar” pu amenn lalit de klas, preske so “syans”, se pu gete anmemtan ki demand pu apiye, anmemtan ki metod pu servi pu apiy li. Alor, ki demand exakteman ki pu ralye tu dimunn, e ki metod ki pu apropriye pu amenn tu dimunn dan aksyon la? Sa bann kestyon la zot reflet degre konsyans de klas.

Sa donn enn lide kimanyer travayer lor sayt inn amenn, e pe tuzur amenn, lalit de klas. Parski sa kontiyne zordi. Lor sayt travay partu.

Patron amenn lalit de klas, li osi
E patron li, li ena so lalit de klas lor sayt, li osi, plis li organize dan Mauritius Employers’ Federation, dan Joint Economic Council Li organiz li byen. E, li ena enn lavantaz striktirel. Nu kapav dir “Leta” dan so lansanb li mwayen prinsipal ki patron ena dan so kote dan lalit de klas. Leta la pu li. Samem nu apel li enn “leta burzwa”. Seki ena kapital kontrol sa Leta la. Enn dan lot. Par partisip dan demokrasi, nu kapav grinyot enn tigit isi laba, me Leta existan, li Leta dan faver patron. Leta li instriman dan lame patron dan lalit de klas.

An zeneral, patron, li, dan so lalit de klas, li rod ogmant latas (li apel sa ogmant “prodiktivite”), li kontan tu dimunn prezan lor sayt, pena absanteism, e pu ariv a sa, li met bann bonis, pu ki li kapav kup u lapey 2 fwa kan u pa travay dir ubyen kan u absan. Li kontan gard enn larme rezerv somer deor, pu ki si so travayer revandik plis lapey ubyen kondisyon, li dir zot, “Si u ale, mo ena 10 kuma u divan geyt pe rod travay lor sa pri la, su sa kondisyon la.” Li kontan sa larme rezerv somer. Li kontan kontrol u lavi andeor travay tanki posib. Tusala dan kad so lalit de klas. Alor, nu finn truv, ek pe truv, enn gran puse CSR tu dernyeman. Patron li organiz travay swa-dizan “sosyal”. Dan kartye, li, li pu amenaz bazar, met sime, fer liniversite. Li, li pu met zarb. Li, li pu okip lanvironnman. Lerla li fer tu dimunn vinn deplizanpli anfantilize. Nu vinn zanfan pu li. Pa zis nu tu dan mem bato, sann kut la, nu depandan net, mem andeor travay.

Pli ot lalit de klas parmi travayer Moris
So pli ot nivo lalit de klas (lor enn sayt) ki mo finn kone dan Moris, onivo enn batay de klas, li an lane 1971. Onivo enn sel sayt, mo pe koze. Travayer ki ti ladan finn rakont nu.

Ti ena enn tablisman apel Anna. Asterla nu konn Restoran Anna, Domenn Anna. Mem plas. Ti ena enn tablisman anplway 70 laburer laba. So kann ti pe kraze Medine.

An tuleka, an 1971, enn gran muvman finn lev latet dan tablisman laba, Tablisman Anna. Manyer travay ti pe marse antrekup, tu travayer rant travay granmatin, e seki vinn travay avan, li swazir enn laliyn pu li travay dan kann, enn laliyn ki pli bon. Si, par exanp, ena pu ras lerb, netwaye, li pu rod enn laliyn ki pena move lerb dan so lale ditu. Seki vinn pli boner, li fini so latas pli vit, sardar vinn mezir li, li gayn so lazurne personel pu li, li al so lakaz ar buku lapey, ar so bonis lafin lane asire, sir ki li pu gayn travay lane prosenn.

Lerla lezot laburer remarke ki serten zom ki ena bisiklet, lev boner, ariv avan kamyon travayer, zot kumans al netway zot laliyn dan nwar. Lerla, dimunn dan laz, ubyen enn fam ki ena lasm, li bizin vinn dan kamyon, li deza travay pli lant, li gayn enn laliyn pli sal. Li pa pe tir so lazurne. Sa vedir li perdi so zurne, li perdi so bonis, li kapav perdi so plas travay. Alor, travayer ti kumans deteste sa sistem la. Zot finn ariv truv li inzis. E sirtu kan enn-de zom parmi, zot kumans, kan fim Indyen Zedi fini tar, zot pa al dormi, zot al direk karo, zot pe swazir zot laliyn, zot pe rap zot latas avan lezot ariv dan karo, ant minnwi ek sipa 3er dimatin, zot pe travay ar tors. Lerla travayer inn truve ki zot mem zot pe vinn ridikil. Zot pe plito fer enn lalit, zot inn realize, kont zot kamarad, pa kont patron.

Me, bizin kone ki nu pe koz antrekup. Dan lakup, latas ti par enn grup travayer. Patron mezire komye sipa 6 laburer inn met dan enn so korbey, pez korbey la lor balans kot mulen, pey sa latas la diviz par 6. Alor, li ti kolektif pu enn korbey.

Aster, travayer Anna inn zwenn, inn diskite, inn mazine, inn kalkile, inn planifye, inn deside: Zot dir zot pu travay kolektif antre-kup osi. Alor, se sa ki zot inn fer. Zot dir, “Anu tu kumans travay mem ler, ler kamyon vini. Seki vinn par bisiklet, li vini mem ler. Lerla nu tu pran nerport ki laliyn, nu travay enn rit normal. Seki fini fer so laliyn avan, li kas kontur, li vire, li returne, li rod laliyn ki finn ariv fer mwens golet, laliyn kot travay finn pli lant pu nerport ki rezon, li travay ladan. Lerla, kan sirdar vini pu kontabiliz komye pu pey nu, li fasil, li zis ena pu kontabiliz totalite, li diviz par 68 travayer, li marke.”

Zot fer sa enn zur. Li mars ala mervey. Me, sirdar pa dakor. Patron amerde, dir pa kapav fer sa. Travayer dir, “Abe, pu u li parey, kimanyer u kapav amerde?” Zot fer sa 2yem zur. Li mars ala mervey. Zot alez dan travay. Zot tu tir lazurne. Zot tu kontan. Zot tu mari kontan. Zot kumans fer sa 3yem zur.

Me, patron apel zot, dir zot vinn kot biro. Zot al kot biro, zot asiz kot biro. patron pa pran zot kont. Zot asize, asize. Lerla kan ler vini, patron dir zot al lakaz. Landime, kan zot ariv karo, patron avoy mesaz ar sirdar, dir zot vinn kot biro. Patron ena enn zafer pu koze ar zot. Enn zurne zot asize kot biro. Kan ler pu al lakaz, dir zot al lakaz. 3yem zur patron fer zot fer mem zafer, vinn kot biro ankor.

Lerla li met tu travayer deor. Li apel lapolis stasyon Bambous lor sayt Anna, fu tu travayer deor. Lisansye zot. We. Kifer? Me, normal akoz zot inn absan 3 zur, zot pa inn travay. Zot inn kas zot kontra travay.

Me, patron ti dir u pa travay. U an rezon. Alor, ki u fer? U al lakur. Trenn patron divan lakur. Anfet ti ena enn long ka lakur. Sa finn vinn pli zoli pyes teat ki finn deza ekrir Moris, Tras, par Henri Favory. Me, tusala li pu dir ki laburer, sa grup 68 laburer Anna la, ti mazinn enn fason organiz travay dan enn fason extraordiner. Me, patron kone, li pa bet li, ki si u konn fer sa, abe, u pa bizin enn patron. Patron pu inn vinn anplis. U pu kone kapav ena enn sosyete san klas. Alor, patron finn pyez travayer, instal enn pyez ki travayer oblize par lalwa rantre akoz travayer bizin ekut lord patron. Lerla li finn met tu deor.

La, mo finn rakont lalit dan sayt. Me, lalit de klas li ena so lye enpe partu. Li pa zis lor sayt.

Lalit de klas dan kartye
Par exanp, dan enn kartye, si pena bis, ubyen ena bis ki aret rule tro boner, e u organize pu amelyor servis transpor, sa li enn problem de klas, enn lalit de klas, sa. Dimunn ki ena motosiklet, loto, li enn klas enn tigit pli ot, li li kapav sirkile. Dimunn ki fye lor bis, li pa kapav. Alor, dimunn ki organize dan komite kartye, li byen suvan amenn enn lalit de klas konsyan.

Me, demand ki u met delavan, ki size u pran kont, se sa ki pu indike si u pe azir kont lintere u klas, ubyen pur lintere u klas. Si u organiz dispanser byen, li pli anfaver klas travayer, par exanp, ki pu al rod enn dokter ki fer kliyantel prive pu li vinn uver enn konsiltasyon prive. Sa li parski, kliyantel prive peyan, u pe ed serten dan vilaz, pa tu dimunn dan u klas.

Parfwa, komite kartye ena revandikasyon terib. Ena enn komite kartye, tu dernyeman, finn revandik ki ferm enn pwen distribisyon metadonn dan “nu landrwa”, revandike ki al met li enn lot landrwa. “Nu pa ule dimunn ki pran ladrog kot nu,” zot inn dir. Me, ondire, u pe al dan revandikasyon ki, anterm politik, nu pu apel fasizant. Nu pa ule sa but nu klas ki finn al tom dan ladrog kot nu! Kifer dimunn inn tom dan ladrog, sa nu pa pu get sa. Nu pa ule zot vinn pran metadonn kot nu. Mmm? Sa re-rapel nu ki lar ubyen syans amenn lalit de klas byen, se analiz porte bann diferan revandikasyon.

Koperativ
Nu gayn lezot lalit de klas. Kan labutik met tu kalite pri lor so lartik, dimunn vinn ansam kree enn koperativ labutik. Ubyen, kan pena akse a later, zot kree enn koperativ planter pu gayn later antreliyn. Koperativ, li enn fason pu amenn lalit de klas.

Lalit fam ek lalit de klas
Nu gayn lalit fam. Parfwa li mars ansam ek lalit de klas, parfwa li kareman pran form enn lalit de klas. U pu inn remarke kan lavortman finn dekriminalize parsyelman inn gayn 2-3 semenn, enn-de gran lafors deryer sa Bil pu dekriminaliz lavortman, se ti ena enn realite de klas byen diferan pu tu fam ek tifi ki fer lavortman. Depi Lindepandans ena ant 500,000 ek 1,000,000 fam ki finn fer lavortman. Sa ti anonse dan Parlman par ansyen Minis Lasante, Jeetah, dan so diskur lor lavortman. E nu dan LALIT, nu dakor ek sa sif la. Li korbore ar nu lexperyans. Sa vedir totalite fam dan Moris fer lavortman. Si enn fam pa fer, enn lot duble pu li. Manyer ki fer lavortman, selman, li diferan pu diferan klas. Si u ena buku kas, u kapav fer enn lavortman legal, u zis ena pu pran enn avyon, e u kapav fer enn lavortman an bon kondisyon medikal. Si u ena enpe mwens kas, u al get enn dokter prive dan enn klinik, u pe fer enn lavortman ilegal, me dan enn bon kondisyon kanmem. Si u pena buku kas, u oblize ena rekur a seki ilegal e anmemtan dan kondisyon danzere pu lasante. Alor, ena enn realite de klas, e sa finn permet Guvernman al delavan ek gayn enn vot 3/4 anfaver dan parlman. Pli u mizer, pli u buku dimunn, e pli u expoz lavi. Me, kan sa vinn an piblik, kan tu dimunn pe diskit li uvertman, si u kont enn sanzman, li paret, e li vre, ki u anvi fam mizer mor. Li vinn kler ki u anvi ki fam mizer kontinye mor, kontinye malad, kontiyne admet lopital, kontinye gayne lapolis deryer u. Li vinn kler ki u pe azir dan enn fason tro kriyel. Tusala pu dir ki lalit fam li ena enn laspe, byen suvan, lalit de klas. Kan fam pena traka lavortman ilegal, li kapav partisip pli plennman dan lalit de klas, ek lalit politik, li evidan.

Langaz klas travayer
Mem, zafer pu lalit pu langaz Kreol, pu langaz maternel, Kreol ek Bhojpuri, zot langaz klas travayer. Alor, kan promuvwar langaz maternel, u pe donn enn zuti pwisan dan lame dimunn dan klas oprime. Alor, enn viktwar, li prepar plis viktwar ankor. Si nu, nu pe sey koz langaz misye la, dizon Franse, me li, li ena enn lavantaz. Si li, li bizin sey koz nu langaz, dizon Kreol ubyen Bhojpuri, me klerman nu, nu ena enn lavantaz.

Alor, buku lalit andeor sayt, zot osi lalit de klas. Ubyen, ena enn gran eleman lalit de klas ladan.

Konsyans de klas ot, a lepok dan Langleter
Me, dan tu pei dan lemond, plas kot konsyans de klas (konsyans de klas - an kontras ek konsyans politik) ti pli for dan lemond, dan tut listwar, ti dan bann lane 1970 dan Langleter. Avek sa bann gran lindistri ki ti devlope dan Lerop, e ti petet pli avanse Langleter, nu finn gayn enn konsyans de klas byen ot.

Mo pu rakont enn zistwar kan mo ti Langleter an lane 1971. Mo ti enn “san papye” dan Lond. Mo ti travay dan sekter Lotel Dite. Parey kuma Providans, kumsa. Nu ti 6 travayer. 3-4 Britanik, ek 2-3 san-kart. Sa vedir, mo pe riye, parski li bizin sekter kot ti ena mwens konsyans de klas dan Langleter sa moman la. Enn ti lotel dite, pu dimunn klas travayer eh, e ki pe pran travayer ilegal. Aster, premye zur travay, mo al laba. Mo travay se pu kup dipin pu sandwich, pas diber, ranpli li, al ziska kontwar, servi kliyan. Enn travayer pli sinyor parmi nu, enn Anglez, li apel mwa kan mo fini gayn mo plas travay. Li dir mwa kumsa, “Isi, brek dite” - nu ti kumanse 6er granmatin – “brek 9 er. Si zame u truv u omilye pe kup enn sandwich, u gayn drwa fini kup li, kuver li, lerla brek. Napa kumans okenn nuvo sandwich, tande la? U pa travay enn segonn anplis pu patron. Tande la?” Mo dir tande la. “E kan brek fini apre 15 minit, nu tu kumans travay ansam. Mo pa ule truv u prezant kot latab lakuzinn enn segonn anretar. Tande la?” Mo dir tande la. Si zame ena enn nuvo ubyen nuvel kuma tomem, ki pa swiv sa bann konsiyn, nu pu fer twa kite.” Li dir mwa, “Tande la?” Byen vit, mo finn aprann. Akoz li ti enn sekter kot travayer pe sanze tulezur, li, sa travayer avanse la, li pena letan pu montre mwa sa nivo konsyans de klas la an-duser. Li bizin explik mwa brit. Si mo anretar, granmatin, sa vedir, mo pe fer kiksoz kont lezot travayer, zot pu bizin fer travay anplis pu kuver pu mo retar. Non? Alor, mo pa kapav anretar. E mo pa gayn drwa travay enn segonn anplis, nonpli. Lerla, li inn dir kumsa, “Isi Langleter, nu gayn sik liv peye, kantite ki nu malad. Si twa, dan to linnyorans, to absan to pa malad, la osi, nu pu fer twa kite.” Travayer laba pe fini kone ki travayer lot pei pe bes nivo konsyans de klas, alor li, dan so zenerosite, li ti pe sey partaz 200 banane lexperyans ar mwa dan enn-de zur. Isi zame nu pa finn konn sa, ki sik liv peye li san-fin. Isi gayn enn nomb zur limite, pangar travayer abize. Laba travayer ti organize pu pa abize, pangar perdi sa drwa la. Laba pa ti gayn li tanki u pa malad. Me, kan malad, gayn li indefini. Travayer ti kone sa depann lor anpes zot kamarad abize. E zis travayer ki kapav fer li. Tusala, mo finn aprann dan 2 zur. Mo finn vinn malin lor konsyans deklas par fors. E mo finn byen kontan travay laba.

Tipograf patroniz patron
Dan sa mem lepok la, enn an plitar, antretan mo ti al etidye London School of Ecnomics, LSE, e nu ti pe etidye lalit de klas amene par tipograf. Tipograf ti sekter kot konsyans de klas ti petet pli ot, met de-kote miner. Samem lepok kot mwa mo dan sekter kot konsyans de klas pli ba. Sa bann tipograf la, zot refiz travay latas. Natirelman. Pu zot latas enn barbarite lepok avan. Parmi zot, tu organize kolektivman. Tu travayer natirelman sindike. Lerla, enn bann konpayni Ameriken ti kumans al investi UK, sa ti kumanse depi apre 2yem Ger Mondyal, e zot ti pe pran kontrol lor konpayni Angle. Patron Amerikin vini, li dir, “Sa pa kapav! Bizin ena latas, bizin ena bonis, bizin ena bonis prezans!” Travayer, sindika, reprezantan travayer, zot tu, zot refize. 2-3 banane pase, sak reynion ar patron, li kontiyne pleyne, dir bizin bonis, bizin latas. Apre 3an, sindika plin ar sa. Zot ena pu anonse, “OK, aret fatig nu. Nu inn dakor!” Patron kontan. Alafin, li dir. Li kontan. Li finn gayne. Li met so sistem konplike. Li met so sistem latas, kontabiliz sakenn so travay, etablir so sistem bonis, tu. Sa lepok la, ti pe gayn lapey tule semenn. Alor, kan ariv ler lapey, apre premye semenn dan sa nuvo sistem patron la, sak travayer inn gayn enn lapey diferan, ki bann la fer? Tu tipograf pran zot lapey, dapre zot prezans, zot latas ki zot finn furni, etc. Patron kontan. Li al lakaz, li. Lerla travayer al asize dan mes, tu ansam, zot met tu zot kas ansam, zot re-partaz li egal. [Lodyans riye]. Alor, zot inn les patron met so sistem latas, so bonis, e zot inn remet kas dan enn sel plot, partaz li egal egal. Alor, sa enn konsyans de klas extreman avanse. Sa ti’nn kontiyne, tule semenn, ale-mem kumsa, pandan 2-3 an kan nu etidye li.

Me ….

Me ….

Nu finn truv konsyans de klas lor sayt, individyel, kolektif, konsyan, inkonsyan, dan kartye, e kan li byen byen avanse. Me, li pa pu amenn u tro lwen, li tusel. Kifer? Parski u pu zis enn travayer byen peye. U pu zis enn travayer avek dinite. Me, tu desizyon, li pu ankor patron ki pran. Tu gran desizyon, se li ki pu gete ki pu fer. E dan ka sa bann tipograf la, se anfet, finalman, teknolozi ki finn al infliz enn defet lor travayer. Sistem ofset, patron pa ti kapav met li Langleter, li finn al met li Lairland, e lerla depi laba finn avoy lagazet, magazinn an-vrak depi Lairland. Zis pu evit sa konsyans de klas ot dan Langleter. Alor, li enn konsyans de klas ki pa amenn tro lwen. Mem li kolektif, mem koperasyon 100%. Me, sistem kapitalis kapav konturn u. E sistem kapitalis, li pu tuzur la. Alinteryer sa sistem la, u pu res kanmem enn esklav ki vann enn parti de limem, so kuraz, enn wage slave.

Travayer partu partu - e mo met aryer enn tigit, pu plitar mo al pli divan - realize ki dan bann form lalit konsyan, ena tu kalite negosyasyon kapav amene ar patron, e kan li pa aksepte, enn sel zafer u kapav fer, e sa akoz u pa enn esklav, u gayn drwa an grup dir, “Su sa kondisyon la, nu pa pu travay.” Sa li definisyon diferans ant enn esklav ek enn travayer modern. Me, selman, kan u dir u pa pu travay, Leta - sa gran lafors dan lame patron – li, li pu rant ladan.

Me, an zeneral, travayer inn servi lagrev kuma sa zuti pu azir, e mwayen pu exprim konsyans de klas an aksyon. Lagrev, li zuti klas travayer par exelans dan lalit de klas.

Lagrev, li kapav spontane, li kapav planifye, li kapav dan enn sekter an antye, ubyen dan enn sel lizinn, li kapav enn lagrev enn-ertan, 3-minit, enn zurne, de zur. Li kapav enn lagrev ilimite. Sa, li vre pu nerport ki pei. Li kapav dan enn lizinn, kuma mo finn dir, ubyen dan enn sekter travay ubyen “zeneral”. Zeneral vedir tu travayer dan enn pei, ubyen dan enn gran rezyon, depi tu sekter, tu kalite travay, al an grev. Tusala, li form parti pli avanse dan lalit de klas. Sann la la, lagrev zeneralize, so pli avanse nu finn gayn dan Moris li ti an Ut 79.

E li finn depas enn lagrev zeneral. Dan Ut 79, laburer ek artizan kann inn al angrev pu anpes fermtir mulen e pu rekonesans sa 2 sindika la. Patron ti pe refiz rekonet sindika. Me, avan zot rant angrev, sindika artizan ek laburer ti fini fer rankont ek doker ek travayer transpor, ar zot sindika. Zot inn dir kumsa, “Si nu finn fer enn lagrev enn semenn dan karo kann ek dan mulin disik, ek li enn sikse, dan 2yem semenn eski zot pu rantre ansolidarite?” Tu le 2 inn dir wi. Personelman, mo krwar petet zot ti panse sa 2 sekter la pa pu reysi fer lagrev! Sirtu laburer, li byen difisil. Zot fane partu. Zot al travay direk dan enn grup 22 dimunn dan enn karo ki truv anba enn montayn, ubyen dan bor falez, alor kominikasyon, organizasyon li difisil. Selman, apre enn semenn kot tu laburer, tu artizan finn an-grev, enn semenn kumanse le 7 Ut, lerla dok ek transpor rant ladan. Alor, li vinn enn lagrev zeneral dan sa sans la. Lerla li finn vinn enn muvman degrev. Sa li enn lot zafer net.

Muvman degrev
Ki sa vedir? Kan travayer dok ek transpor rantre, abe travayer Bwason Gazez fer lasanble, pran desizyon, rant dan lagrev. Travayer Minisipalite fer lasanble, vote, zot osi zot pa pu al travay, zot pu rant dan lagrev. Travayer mulen lalwes parey. Lerla u gayn komite kartye, zot organiz grup dan landrwa, zot vini dan lagrev: depi Bambous, depi Plaisance, depi Ste Croix. Zot vini, sakenn dan enn manifestasyon oto-zere. Kartye la finn rant ladan. To gayn muvman fam rant ladan.

Alor li enn muvman degrev. Ziska, tu dimunn rantre. E pu sa ena enn dernye vre zistwar.

Line Barracks ti ena enn gran horl omilye so Kor de Gard. Mo pe koz istasyon Line Barracks, me so ansyen batiman dibwa. Laba tu ti an ebilisyon. Lapolis pe aret enn dimunn isi ki patron dir pe fer trespas, enn lot laba pu enn manifestasyon ilegal, enn travayer laba akoz ti ena enn kuto ar li, sipaki zafer. Ranpli ar dimunn, sakenn laba pu enn diferan problem otur represyon lagrev. Avoka pe ale-vini.

Lerla ep! ena enn madam, li la ansam ek so ti-garson, enn 6-7 an. Zot laba kifer? Madam la so proprieter lakaz inn met li deor, inn met so zefe, so bataklan, lor trotwar. Li finn perdi so lakaz. Alor li dan kor degard Line Barracks ansam, dan tu sa azitasyon kot lapolis pe ferm sann la la, avoka pe vini, pe larg lot la. E li, sa fam la, li finn uver enn lespas, kree enn lespas vid dan sa laful la pu li, li finn kumans danse. [Lindsey leve, montre]. Madam la, li sante, li lev so lame dan ler, li danse, kareman danse, li kriye, “Sel solisyon, revolisyon! Sel solisyon, revoliyson!” Alor, sa enn madam la, li finn rant dan sa muvman degrev la, li. E pa zis sa, so ti-garson, ki li finn fer. Li finn get so mama, li finn sante, tap so lame, kriye, “Alali la, mama, alalila, mama!” Zis pu montre ki enn muvman degrev ki reysi amenn tu dimunn ladan. Tu dimunn ki santi li dan klas travayer.

La, li enn staz kot li preske vinn enn insireksyon.

Sa ti an 1979, e ti ena sulevman similer an 1980, enn kontinyasyon mem muvman.

Alor, sa li montre kimanyer enn lagrev kapav al byen lwen, vinn telman larz dan enn sosyete ki li reysi inklir enn madam lokater ki finn met deor ek so ti garson. Zot rekonet ki zot osi ladan. Konsyans de klas ariv ziska inklir bann dane de later.

Me, selman, lalit de klas par limem, li pa prodir stratezi politik. Li, par limem, li pena okenn vizyon pu pran puvwar. Kan mo pe dir sa lalit la ti ena enn eleman insireksyonel, dimunn ki finn partisipe ladan, dan sa moman la, zot pe dir, “Kifer ena patron, Guvernman ek leta, ki li krwar li ete?” Tu dimunn pe dir. Me, selman konsyans politik pa ti’nn ase prepare. Sa lepok la, li pa ti ase devlope. Sa vedir MMM, antan ki parti, li pa ti lidership pu sa lagrev zeneral al. Antan ki parti, MMM ti inn res lakaz. Berenger, antan ki lider sindika, ti ladan. E nu dan LALIT de klas, nu ti vinn lidership pu sa muvman degrev la. Me, nu ti selman enn lel, enn kuran, enn tandans dan MMM. Nu ti enn lidership otur enn piblikasyon. Enn piblikasyon [Lindsey riy limem], kimanyer nu ti pu kapav ena konsyans politik pu enn priz di puvwar? Ti inposib. Me, li montre kimanyer kan enn zur u gayn enn revolisyon ki enn sikse, ki manyer li kapav-et pu deferle. Kapav pran mil sime, me sa li enn lexanp. Si zame dan sa moman la, klas travayer ti ase for, politikman osi byen ki dan so konsyans de klas, li ti pu enn moman pu pran puvwar. Sa lepok la klas travayer so konsyans deklas ti mir, me so konsyans politik ti ankor “elektoral”. Ti ena l’Estrac, ti ena Jugnauth, ti ena Nababsing, sa kalite dimunn dan ladireksyon MMM, e zot pa finn sanze buku apre, zot ti deza kuma zot ti ete plitar. Zot pa ti pu liyd okenn chlalennj kont kapitalism. Me, dan bann ka kot revolisyon enn sikse, li bizin ena sa konsyans politik la osi. E kot li enn sikse, li bizin internasyonal osi. Sinon li pu ranverse byen vit par lafors kapitalis internasyonal. Kan mo pe koz lor laspe internasyonal, dan nu dezyem seminar ki nu pu fer dan 2 semenn, nu pu met lanfaz plis lor la.

Alor, tusala pu dir, avan nu larg diskisyon, lalit de klas li ena tu sort kalite manifestasyon. Nu truv li tulezur, kontan pa kontan. Ek lerla nu, antan ki militan politik, nu kapav nercher lalit klas travayer. Kifer li inportan nercher lalit deklas, lalit klas travayer? Parski so lalit kapav amenn enn sanzman ver plis demokrasi. E kan nu ena plis demokrasi, nu kapav deside ki pu plante, par exanp. Nu kapav deside ki kalite explwatasyon bul later nu ule, nu pa ule. Nu pa bizin kontiyn sibir seki Shell, BP, Caltex ek lezot miltinasyonal ule, seki zot deside pu planet, kuma li ete zordi. Alor, klas travayer li, li regrup dizon 90% dimunn lor planet zordi. Dan dernye 20-30an preske tu dimunn dan Lend ek Lasinn inn rant dan klas travayer -- nepli ena sa bann imans peyzannri la - alor, nu ena laplipar dimunn dan klas travayer. Seki Occupy Wall Street apel 99% v. 1%. Ki nu ule dir par dimunn dan klas travayer? Nu ule dir dimunn ki, pu li viv, li bizin vann limem, so kuraz. Li vann so kuraz. Swa par mwa ar kikenn ki pu aste li, swa enn konpayni pu aste li, e sa konpayni se dimunn mem. Zot, sa lot klas la apel “patron”, zot, zot aste kuraz. Sa 2 klas la. Enn ki vann kuraz. Enn ki aste kuraz. 2 gran klas. E deplizanpli dan lemond buku dimunn fini rise andan dan sa sistem la. Nepli ena peyzannri, tipti tipti proprieter later ki prodir pu li servi. Dan Moris depi nu kumansman pena enn vre peyzannri.

Alor, nu, nu bizin vann nu lafors travay, laplipar dimunn. Kan ena plis somaz, li ed patron, pu li gayn nu bonmarse. Me, si somaz vinn tro buku, li kapav destabiliz patron. Alor, pur lemoman, nu truv buku zefor pu fer zenn al swiv kur, lot kur, diplom, degre, pu ki u pa vinn lor marse travay. Lerla labank pu donn lonn - li ena exedan kapital pu ki li pa pe truv debuse - pu u vinn enn ti antrepener. Kumsa osi, zot pe maske sa somaz la.

Me, sa vedir kan nu pe koz lalit de klas, li enn zafer tutafe ordiner, li arive tulezur. Me, nu bizin devlop enn konpreansyon an-komin, sa nu bi zordi, pu diskit diferan form lalit de klas.

E sa premye sesyon, atraver zistwar, anform naratif, li finn ann fason fasil fer enn introdiksyon a sa bann diferan form lalit de klas la. Se sa, Kamarad Cher. Korek, tu dimunn?

Transkripsyon diskur
Lindsey Collen
dan Seminar Stratezik LALIT
1 Zin, 2012, GRNW.