PROPOZISYON Muvman Liberasyon Fam lor Introdiksyon Langaz Kreol dan Parlman
21.10.2026
Nu pe pibliye propozisyon ki Muvman Liberasyon Fam (MLF) finn sumet Komite lor Introdiksyon Langaz Kreol dan Parlman adrese a Selek Komiti Lasanble Nasyonal 20-Septam-2026
Clerk of the Assembly, Ms. Bibi Safeena Lotun,
National Assembly, Parliament House, Port Louis.
Ser Madam,
Submission for Select Committee on Kreol Language in the National Assembly
MLF pe sumet nu propozisyon pu introdiksyon Langaz Kreol dan Lasanble Nasyonal ki inklir argimantasyon kurt ki inklir dan sa let la anba. Nu finn usi azut kuma Anex 1 kopi nu kominike depres ‘MLF met o-defi parti politik pu anons an piblik zot program pu fam’.
PROPOZISYON Muvman Liberasyon Fam lor Introdiksyon Langaz Kreol dan Parlman
Muvman Liberasyon Fam (MLF) propoz ki langaz Kreol vinn enn langaz ki servi dan tu prosedir Lasanble Nasyonal: intervansyon depite, kestyon e repons parlmanter, deba, pwin-dord, ruling Spiyker, komite, transkripsyon Hansard e gradyelman tu travay ofisyel Lasanble. Nu propoz langaz Kreol vinn akote langaz Angle dan Konstitisyon, kot spesifye ki Angle langaz Parlman.
Demokrasi Parlmanter inplik drwa pu lansanb eli servi zot langaz maternel. Li inplik drwa pu tu elekter ki finn avoy zot depite dan Lasanble Nasyonal apre ki finn ekut li fer miting, reynion, program elektoral televize an Kreol-kan apre eleksyon, elekter get transmisyon lor TV an-direk, zot konpran, swiv, kestyonn e diskit, e kumsa partisip, andeor Parlman, dan deba Parlmanter. Kumsa, nu tu kone ki nu depite, ki nu finn elir, pe fer dan Parlman, e nu kapav diskit li deor.
Muvman Liberasyon Fam ek langaz Kreol
MLF konsider langaz Kreol kuma enn zuti esansyel dan lalit pu emansipasyon ek liberasyon fam, e fam form 50% popilasyon ki finn elir depite. Nu langaz maternel permet nu konpran lemond, transmet konesans ek lexperyans depi enn zenerasyon a lot, devlop analiz an komin e organiz lalit pu enn meyer sosyete. Nu, fam, ena enn rol inportan dan sa transmisyon la. Alor nu ule ki langaz Kreol, ki plis ki 99% popilasyon Repiblik Moris, inklir plis ki 99% fam, servi tulezur dan lespas piblik, vinn langaz ki servi dan Parlman. Anfet, nu ule ki sa interdiksyon kolonyal, sa represyon kont langaz Kreol, li finalman anleve depi dan tu laspe demokratik Repiblik Moris. Langaz maternel li nu zuti natirel pu konpran realite. Nu reflesi ladan, zwir liberte pu koze ladan, e nu konpran lavi tulezur otur nu atraver li. Li konstitye nu lintelizans. Nu dekod lemosyon ki nu santi atraver nu langaz maternel.
Langaz Maternel zuti pu emansipasyon fam
Pandan tut long legzistans MLF depi 1977 nu servi Kreol an oral ek ekri dan nu reynon legzekitif, reynon uver, miting piblik, gran konferans, magazinn, program dan kad eleksyon zeneral, kongre fam, petisyon, trak, sondaz, let uver, lafis ek poster, pankart pu manifestasyon, bandrol invitasyon, let konvokasyon, kominike depres, konferans depres, manifes, analiz e dan nu liv minits.
Nu finn pran nesans dan muvman lagrev etidyan Me 75 e finn aprann dan lagrev zeneral Ut 79 ek sulevman popiler an Septam 80, kot langaz Kreol ti vreman gayn so lezel. Nu finn kontiyn dan sa-mem lespri la.
Nu finn dekuver pandan lalit fam ki langaz maternel, li enn zuti pu kontre opresyon sistem patriarkal. Anmemtan, sistem patriarkal, li form parti opresyon politik pli zeneral. Anfet, sa lyin ant muvman fam ek muvman politik dan klas travayer finn devlope dan lalit pu drwa de vot, pu Lindepandans ek pu drwa travayer. MLF konsider inportan ki fam dan klas travayer kapav tann e konpran deba Lasanble Nasyonal dan langaz ki zot servi pu panse, formil zot lide ek exprim zot lexperyans setadir Langaz Kreol. Kreol Morisyin li langaz ki plis ki 90% dimunn abitye koze dan lakaz kot zot, e 99% dimunn servi li tulezur dan lespas piblik, e si Parlman li Lasanble eli lepep, li lozik ki langaz ki servi bizin sa-mem. Plis ki lamwatye elekter, rapel, nu anfet fam.
Nu dimann Select Committee pran an konsiderasyon lexperyans lasosyasyon ki finn travay lor Kreol ekrit pandan plizir lane, travay ekrivin, lingwis, tradikter ek lasosyasyon kuma Ledikasyon pu Travayer, lexperyans lasosyasyon fam ek sindika, ki finn deza servi Kreol pu organiz manb pandan plis ki 50 an.
Cindy Clelie,
pu Muvman Liberasyon Fam,
20 Septam 2026.
Apenndix: MLF met o-defi parti Politik pu anons zot program pu fam, 26.09.24, www.lalitmauritius.org
Dan enn kominike depres Muvman Liberasyon Fam (MLF) finn met o-defi parti politik pu anons an piblik zot program pu fam -- lor baz konsta MLF lor 8 pwin
1. Lasante pu fam
- Pandan pandemi Kovid, nu fam – etan done nu responsab okip dimunn malad dan lafami – nu ti realiz linportans primordyal “lasante prevantif” e sa inklir nesesite ki vaksin libere depi lalwa “patant prive”.
- Etan fam okip lasante, nu re-iter ki dispanser ek lopital bizin ase resurs ek ase staf pu asir enn servis gratis e iniversel ot-nivo.
- Nu re-iter nu pozisyon ki fode pa ni lapolis, ni DPP, ni Lakur pa interfere dan desizyon enn fam, ek so konseye medikal, lor kestyon lavortman.
- Nu re-iter nu pozisyon ki Sexual Assault Units zot primordyal dan tu lopital – kuma enn fason pu sosyete e sweyn viktim agresyon sexyel e osi eparyn fam depi lapolis, institisyon patriarkal, tutswit apre so agresyon.
2. Suvrennte alimanter
Fam ena pu asir manze lor latab. Pandan lepok kriz klima, pandan pandemi Kovid, pandan lager zeneralize, nu finn kumans rekonet nesesite irzan pu suvrennte alimanter, atraver prodiksyon alimanter gran lesel, transformasyon, konservasyon ek exportasyon manze, e osi kreasyon enn lindistri lapes, prodiksyon dile, dizef, lavyann. Sa pu osi kree anplwa dirab dan plizir domenn, li pu protez lanvironnman e li pu amenn deviz. Tu lasurs dilo bizin proteze. Bizin asire dilo res dan domenn piblik. Li enn dibyin kolektif, kuma later agrikol ti devet ete. Nu bizin aprann depi konesans tradisyonel, sirtu dan Lil Rodrig, me osi dan lakanpayn Lil Moris, e marye sa konesans la ar konesans ek metod syantifik avanse.
3. Lozman
Nu ule ki Leta asir sak zom ek sak fam enn lozman, inklir opsyon pu lwe enn lakaz, avek priorite pu dimunn ki pe viv dan lakaz danzere kuma lakaz lamyant. Sa pu ena lefe, osi, diminye vyolans kont fam ek zanfan dan lafami.
4. Langaz maternel
Nu, fam, transmet “interpretasyon lemond” depi enn zenerasyon a lot, alor nu ule nu langaz maternel – Kreol ek Bhojpuri – zuti prinsipal pu transmisyon konesans e kiltir, rant dan tu laspe lavi demokratik dan Repiblik Moris.
5. Sitwayennte
Bizin revok tu seksyon represif nuvo amandman Citizenship Act 2022 ki permet Premye Minis revok sitwayennte enn Morisyin. Sa li antrav liberte fondamantal tu dimunn. Sa, li donn tro buku puvwar dan lame Premye Minis.
6. Kont Militarism e anfaver Dekolonizasyon
Fam gardyin lape. Losean Indyin bizin Zonn depe. Tu teritwar Moris, inklir so losean, bizin servi dan enn fason ki anmemtan respekte lanatir, anmemtan nuri dimunn. Fode pena zarm nikleer, fode pena zarm ditu. Dan sa kad la, Diego Garcia, fode Guvernman fer ferm baz Amerikin, e ferm tu larad dan Repiblik Moris – Port Louis, Port Mathurin, Diego Garcia, Agalega, St Brandon, Tromelin – a tu navir deger.
7. Kont zenosid
Palestinn – Etan done fam evre pu lape, bizin stop zenosid Israel dan Palestinn. De-tyer dimunn masakre par Israel dan Palestinn zot fam ek zanfan. Alor, nu apel pu enn anbargo zeneral kont Israel, pu kup tu lyin, tu kontak, tu komers, ar Israel. Si USA kontiyne sutenir Israel, nu fer apel pu mem kalite anbargo kont Lamerik.
8. Kestyon Later
Fam dan listwar limanite finn pran swin later. Fode guvernman aret donn permi tablisman pu morsle vann later ar milyarder depi deor. Fode aret betonn later pu morl ek vila delix. Later bizin servi pu gard lafore ek wetlenn, kree anplwa, pu konstriksyon lakaz dimunn reste, pu asir suvrennte alimanter, osi byin ki pu deviz rantre kan vann prodwi alimanter sirplis.
Muvman Liberasyon Fam
25 Septam 2024
Surs: Kominike Muvman Liberasyon Fam adrese a tu Parti Politik pu inklir 8 demand fam dan zot program pu eleksyon zeneral 2024. Pibliye lor Websayt LALIT le 26 Septam 2024
Linnk: https://www.lalitmauritius.org/en/newsarticle/3463/mlfmet-o-defi-parti-politik-pu-anons-zot-program-pu-fam/
Apenndix: MLF met o-defi parti Politik pu anons zot program pu fam, 26.09.24, www.lalitmauritius.org
Dan enn kominike depres Muvman Liberasyon Fam (MLF) finn met o-defi parti politik pu anons an piblik zot program pu fam -- lor baz konsta MLF lor 8 pwin
1. Lasante pu fam
- Pandan pandemi Kovid, nu fam – etan done nu responsab okip dimunn malad dan lafami – nu ti realiz linportans primordyal “lasante prevantif” e sa inklir nesesite ki vaksin libere depi lalwa “patant prive”.
- Etan fam okip lasante, nu re-iter ki dispanser ek lopital bizin ase resurs ek ase staf pu asir enn servis gratis e iniversel ot-nivo.
- Nu re-iter nu pozisyon ki fode pa ni lapolis, ni DPP, ni Lakur pa interfere dan desizyon enn fam, ek so konseye medikal, lor kestyon lavortman.
- Nu re-iter nu pozisyon ki Sexual Assault Units zot primordyal dan tu lopital – kuma enn fason pu sosyete e sweyn viktim agresyon sexyel e osi eparyn fam depi lapolis, institisyon patriarkal, tutswit apre so agresyon.
2. Suvrennte alimanter
Fam ena pu asir manze lor latab. Pandan lepok kriz klima, pandan pandemi Kovid, pandan lager zeneralize, nu finn kumans rekonet nesesite irzan pu suvrennte alimanter, atraver prodiksyon alimanter gran lesel, transformasyon, konservasyon ek exportasyon manze, e osi kreasyon enn lindistri lapes, prodiksyon dile, dizef, lavyann. Sa pu osi kree anplwa dirab dan plizir domenn, li pu protez lanvironnman e li pu amenn deviz. Tu lasurs dilo bizin proteze. Bizin asire dilo res dan domenn piblik. Li enn dibyin kolektif, kuma later agrikol ti devet ete. Nu bizin aprann depi konesans tradisyonel, sirtu dan Lil Rodrig, me osi dan lakanpayn Lil Moris, e marye sa konesans la ar konesans ek metod syantifik avanse.
3. Lozman
Nu ule ki Leta asir sak zom ek sak fam enn lozman, inklir opsyon pu lwe enn lakaz, avek priorite pu dimunn ki pe viv dan lakaz danzere kuma lakaz lamyant. Sa pu ena lefe, osi, diminye vyolans kont fam ek zanfan dan lafami.
4. Langaz maternel
Nu, fam, transmet “interpretasyon lemond” depi enn zenerasyon a lot, alor nu ule nu langaz maternel – Kreol ek Bhojpuri – zuti prinsipal pu transmisyon konesans e kiltir, rant dan tu laspe lavi demokratik dan Repiblik Moris.
5. Sitwayennte
Bizin revok tu seksyon represif nuvo amandman Citizenship Act 2022 ki permet Premye Minis revok sitwayennte enn Morisyin. Sa li antrav liberte fondamantal tu dimunn. Sa, li donn tro buku puvwar dan lame Premye Minis.
6. Kont Militarism e anfaver Dekolonizasyon
Fam gardyin lape. Losean Indyin bizin Zonn depe. Tu teritwar Moris, inklir so losean, bizin servi dan enn fason ki anmemtan respekte lanatir, anmemtan nuri dimunn. Fode pena zarm nikleer, fode pena zarm ditu. Dan sa kad la, Diego Garcia, fode Guvernman fer ferm baz Amerikin, e ferm tu larad dan Repiblik Moris – Port Louis, Port Mathurin, Diego Garcia, Agalega, St Brandon, Tromelin – a tu navir deger.
7. Kont zenosid
Palestinn – Etan done fam evre pu lape, bizin stop zenosid Israel dan Palestinn. De-tyer dimunn masakre par Israel dan Palestinn zot fam ek zanfan. Alor, nu apel pu enn anbargo zeneral kont Israel, pu kup tu lyin, tu kontak, tu komers, ar Israel. Si USA kontiyne sutenir Israel, nu fer apel pu mem kalite anbargo kont Lamerik.
8. Kestyon Later
Fam dan listwar limanite finn pran swin later. Fode guvernman aret donn permi tablisman pu morsle vann later ar milyarder depi deor. Fode aret betonn later pu morl ek vila delix. Later bizin servi pu gard lafore ek wetlenn, kree anplwa, pu konstriksyon lakaz dimunn reste, pu asir suvrennte alimanter, osi byin ki pu deviz rantre kan vann prodwi alimanter sirplis.
Muvman Liberasyon Fam
25 Septam 2024
Surs: Kominike Muvman Liberasyon Fam adrese a tu Parti Politik pu inklir 8 demand fam dan zot program pu eleksyon zeneral 2024. Pibliye lor Websayt LALIT le 26 Septam 2024
Linnk: https://www.lalitmauritius.org/en/newsarticle/3463/mlfmet-o-defi-parti-politik-pu-anons-zot-program-pu-fam/
