Seri Oto-Ledikasyon: Pansyon
21.09.2026
Nu pe pibliye enn transkripsyon podkarst pibliye lor paz fb LALIT le 14 Septam 2026. Port-parol LALIT, Lindsey Collen rakont nu kimanyer inn gayn pansyon vyeyes 60-an e kimanyer gard li. Tulede, gayn e gard li depann lor mobilizasyon alabaz lor sayt e dan kartye.
Bonzour tou bann kamarad,
Samdi dernie, savedir le 12 Septam 2026, LALIT ansam avek 2 lezot lorganizasion Ledikasyon Pu Travayer avek Muvman Liberasyon Fam, nou’nn prepar enn sesion ki nou’nn apel “Oto-Ledikasion pou Aksion”. Savedir nou’nn edik noumem ek lerla nou’nn partaz sa ek enn gran group dimounn ki nu ti’nn invite. E nou ti fer li kot sindika CTSP.
E, li ti lor size ki daktialite briyan sa lane la, setadir lalit pou pansion: “Kot nou ete aster la, e kot sa moman asterla ete tonbe dan flo listwar?”
Parski ou kone pou klas travayer si nou konpran listwar nou lalit, li ed nou pou leprezan ek pu fitir. Ek nou dan enn lepok ki bien bien kumadir enn chalenj pou limanite, dan sa moman la kot nou ena bann moman difisil internasionalman ek nasionalman pou fer fas bann zafer pou limanite net ki zame nou pa’nn bizin fer fas avan. Bann sanzman ki arive petet enn fwa dan 500 banane kot sa sistem Oksidantal la pe al kraze.
Nou ti ena 4 papie sa zour la, e, nou’nn dir ki nou pou sey met maksimem osi onnlayn pou bann kamarad ki ti laba, zot ti anvi plis detay, e, osi pou bann kamarad ki pa ti resi vini, e tou bann manb dan tou bann sindika.
E lerla bann dirizan sindikal kapav gagn enn lide ki nou pe koze, nou dan LALIT, kan nou dir li inportan pou enn oto-ledikasion ansam ek bann delege pou ki bann delege kapav rekrit nouvo manb sindika lor baz sa program ki nou pe devlope ansam otour boukou tem inklir sa tem Welfer-steyt e pansion pou tou dimounn, 60an.
Alor kan nou’nn get pansion kouma premie tem dan sa seri la, nou finn diviz li an term istorik, savedir, enn kamarad, kamarad Alain Ah Vee ti koumanse avek “Kot nou ete zordi? Ki sa atak Gouvernman Ramgoolam-MMM-Rezistans avek Nouvo Demokrat kont pansion ki finn vini 2 lane alafil, 2025-2026?” Kot nou ete zordi? Li’nn sitie nou. Ki nou pe fer fas? Ki bann atak ki finn ena? Kan klas travayer riposte ki bann gen ki finn fer par sa ripos la. Pa bann gen me bann defans, defans relatif ki ase sibstansiel kanmem.
Lerla Rajni Lallah inn get dernie fwa ki ti ena latak parey kan Gouvernman MMM-MSM alepok apre eleksion lan 2000 ti’nn atak pansion iniversel, parey parey. E klas travayer finn resi fer gouvernman met aryer kan enn nouvo gouvernman vini. Rajni finn analiz kimanier enn travay ansam apel All Workers Conference inn permet fer sa viktwar la. E lerla mwa mo’nn fer enn bout, ki zordi mo pou donn so detay. Savedir kimanier nou gard pansion vieyes ziska sa moman dan listwar la. E lerla kimanier avan sa nou’nn gagn pansion parski ti ena enn moman pa ti ena pansion ditou pou dimounn ki ti pe travay pou viv dan Moris, dan Repiblik Moris, seki nou konn Repiblik Moris zordi, tou so bann lil.
E lerla sa ti kamarad Rajni Lallah avan mwa. Mwa, nou kapav dir 1900 ziska 2000, apepre mo pou koze zordi. E lerla apre mwa, Rada ti met aryer plis ankor: lepok angazman, apepre 100-an, e avan sa lesklavaz. Ki ti fer pou dimounn ki gagn 60-an? Apepre li’nn analiz, nou’nn fer sa resers an group. Alor ena bann lezot manb inn donn koudme pou seki mo pe partaze zordi, boukou travay ladan finn fer par Cindy Clelie, parski li’nn fer resers. Mo bizin dir ki dan premie 4-an mo ti vinn res Moris, mo ti al preske toulezour kan mo fini travay Bhujoharry dan premie lane mo ti la, mo al dan National Library ki ti lao Mize, kot Mize ete, so premie letaz lao, mo ti al laba fer resers pou konn sa lepok la.
Alor ena enn kestion nou koumanse, kimanier ariv bann lan 2000, ki Moris li enn de bann rar pei dan lemond kot ankor ti ena, mem sa lepok la li ti rar, ankor ena pansion iniversel 60-an. Ti’nn fini dan preske tou pei sibir bann atak ki finn tir li, a tel pwin, ki ti ena enn rapor Nasion Zini dan Moris, mo pe get mo nots aster pou lir li motamo.
An lane 2003, savedir zis kan nou pou gagn sa atak par Gouvernman MSM-MMM, premie atak, li dir koumsa dan so rapor, enn nome Larry Willmore, pa kone kisannla sa, me pou Nasion Zini sa. Li dir ki lefet ki gouvernman Moris, donn preske totalite rezidan Moris, ki plis ki 60-an, enn pansion de baz non-kontribitif, samem enn de sekre mondial pli garde ki ena. “Sekre mondial” li apel sa. Tit so papie se: “Pansion Iniversel dan Moris: Leson pou Tou lezot Dimounn dan Lemond”. Mazinn sa, “Pansion Iniversel dan Moris: Leson pou Tou lezot Dimounn dan Lemond”. Alor kifer li’nn dir preske tou dimounn parski remarke li’nn dir “rezidan”, pa zis sitwayen. Ziska lan 2000, si ou’nn rezid Moris 20-an, ou kapav kalifie pou sa pansion iniversel la. Zordi nou pa kone, nou bizin al fer resers pou kone.
Alor, wi li ase sokan ki dan Moris, nou enn de bann rar pei ki’nn gard sa pansion iniversel la. Ki bann atak ki ti ena? Li ti koumanse sirtou lane 79 a 80. Rapel lane la: 79 a 80.
Latak ti form so premie vole, ti ena 2 bout ladan, ti ena FMI ek Labank Mondial inn kumans enn prosesis ki apel Structural Adjustment Program an Angle. An Angle mem mo pa konpran ki li ete. Kan ou gagn bann mo ki pa konpran, ou fini kone ena kitsoz lous ladan. Ti mari lous.
Sa bann Structural Adjustment Program, remarke li “SAP”. E sa nouvo program ki pe mete pou pansion li osi apel SAP, State Age Pension, sa si pena sans an Angle mo fer kone. Me li preske enn signal pou nou, mo pa kone sipa enn erer ou par expre pou bann bayer defon internasional trouve nou pe fer SAP. Savedir li enn fason pou fer klas travayer vinn pli pov, enn “structural adjustment” e pou fer sirplis al plis dan lame kapitalis, gran kapitalis mem.
Alor 79 nou gagn sa. E 79-80 nou gagn enn deziem zafer, nou gagn eleksion Madam Thatcher dan Grand Bretagn, Margaret Thatcher e nou gagn Ronald Reagan dan Leta Zini. De dimounn bien bien bien de drwat, zame pa finn ena de drwat koumsa anmemtan. E zot inn aplik seki nou apel neoliberalism, premie gran gran gran atak kont klas travayer ki ziska ler nou pe sibir. E partou dan lemond pansion koumans demantle. E enn de bann rar plas li pann resi, li dan Moris.
E 10-an apre sa, nou’nn gagn enn politik, nou kapav dir enn lefe zeopolitik, nou’nn get kote ekonomik FMI-Labank Mondial, kote politik Lamerik ek Langleter gagn sa atak de drwat, 10-an plitar nou gagn lefe sa 2 zafer la e osi destabiliz Linion Sovietik, kot ti ena Revolision Larisi, rapel 1917, ki’nn krak tou bann patron partou dan lemond. Patron inn sede partou dan lemond kapitalis parski dan Linion Sovietik tou dimounn ti gagn pansion, ledikasion gratis, lasante gratis me sistem kapitalis ti bizin sede boukou.
Lerla seki inn arive se ariv lane 90-91, sa sistem Linion Sovietik ki’nn vinn skleroze net, revolision klas travayer pa ti reisi totalman, alor kan li’nn disoud lerla kapitalis inn koumans deklar mari partou dan lemond. Exkiz mo vilgarite me li vre.
Seki zot ti apel globalizasion, li amenn enn reyn kapital finansie ki koumadir konsern pansion boukou, grosomodo patrona anvi met so lame lor sa bann gran fon pansion, li anvi kre bann gran fon pansion e li pa ule dimounn gagn pansion kouma enn drwa. Li anvi pansion kouma enn roulman pou so kas.
Me kifer monn atir latansion lor sa lane 79 pou explike kimanier nu finn gard pansion? Pou enn rezon sinp. An 79 e an 80 toutswit apre, an 79 nou gagn pli gran soulevman klas travayer dan listwar Moris. Gran gran gran mouvman Lagrev Zeneral Out 79, tou bann gran dimounn pou rapel sa bien, e bann buku pli zenn inn bizin tann dimounn parle parski li enn zafer inkrwayab. E sa inn krak patron isi, zot inn gagn enn kalite krake kouma pa inn ena avan. E kan zot inn krake, lerla li’nn vinn bien difisil pou zot fer enn kont-atak. Zot inn per. Nou inn gard pa zis pansion me manze debaz sibvansione, lasante gratis, ledikasion plizoumwin gratis, e ziska zordi. Bann lezot drwa li sort dan sa gran mouvman e li’nn kontigne an lane 80 parski kan patron ek gouvernman inn krake zot inn sign lakor, ti apel Lakor 23 Out, me zot pa finn respekte zot lakor. Alor an Septam, finn ena enn lot gran mouvman, enn mouvman demas sann fwa la, bien bien bien for, partou dan pei.
Alor tousala pou dir, Moris nou’nn gard pansion ziska fekla, nou pe sibir enn deziem vag atak dan 2025-2026, apre sa premie vag atak an 2003. Me partou dan lemond ti fini sibir bann atak avan. Nou, nou finn koumadir tini tini kont sa atak la pli lontan ki lezot klas travayer partou dan lemond.
Me aster la nou bizin gete dan lepok avan sa. Kimanier ti gagn sa pansyon la? Parski enn lepok, koumansman lane 1900 pa ti ena pansion ditou, pa ti egziste sa. Nou ti ankor dan lepok langazman kot lalwa travay ti lalwa sou langazman ki sorti dan esklavaz, ki ti enn lalwa travay, enn ankadreman legal pou travay. Sa so bi. Enn lalwa travay pli drakonien ki nou inn deza ena lor enn lesel mondial e inklir dan Moris. Alor pa ti ena pansion ditou. Me kimanier bann patron inn ariv sede ase e gouvernman kapav inpoz enn pansion? Parski sa pansion la li bizin sort dan lame seki pe monopoliz kapital e se sa ti sirtou alepok tablisman.
Alor seki inn arive se dan bann lane 30, kapav koumanse depi 35-36 kan gagn lefe sa kriz internasional kot ti ena enn gran krash dan stok-exchennj, tousala. Sistem kapitalis inn fer enn krash kouma 1929 li koumanse, lerla li fer enn losterite terib dan bann lane 30.
Alor kan nou koumans al ver bann lane 35, 36, 37, vremem dan klas travayer partou dan lemond finn ena bann soulevman koumanse. E dan Moris sa soulevman inn monte boukou e lerla li’nn koumans vinn nasional. Bann tipti group travayer partou koumans fer bann lamars vinn Porlwi pou donn bann depozision divan seki ti apel “Protekter Imigran”. Avan inspekter travay ti ena enn zafer ki ti apel “Protekter Imigran”. Li’nn reste depi lepok langazman. Li ti nepli vremem imigran me sa nom la inn reste. Samem ziska ler dimounn ankor dir al met enn depozision Limigrasion kan zot pe koz inspekter travay. Mo la inn reste koumadir.
Me seki inn arive dan sa, ena enn mouvman 1937, enn lot 1943, nou kapav get li kouma enn sel mouvman kouma 79 ek 80 ti enn sel. Mem zafer inn arive, kan gagn bann lakor an 37 ek dimounn dakor pou retourn travay, li ti mwa Out parey akoz lakoup. Lerla kan ariv lakoup apre Lager inn fini 1945, 2-an plitar, boukou zafer dan Lakor pankor sanze. Alor lerla gagn enn lot seri. Mo pou donn an detay pou 37, me an 43 kan ena enn lot gran soulevman, li similer. E toulede inn kilminn dan bann tueri par patron ek par Larme Britanik. Nou ankor dan lepok avan Lindepandans, dan lepok Britanik. Finn ena dimounn inn mor kan zot inn amenn sa bann lamars la lor biro tablisman.
Me zis pou dimounn gagn enn lide kimanier li ti ete dan pei, tou dimounn pou trouv zot landrwa ladan, nou tann dir sak zour e li paret inpe spontane mem si an verite ti ena koumansman Parti Travayis, li koumans forme. Li forme kouma 2 lorganizasion zimo: enn parti politik ki apel Parti Travayis e enn Sosiete Bienfezans ki kouma dir enn korperativ pou larzan inpe kouma enn credit union nou pou apel li zordi, kot tou dimounn kontribie enn tigit lerla zot fer bann zafer pou dibien tou dimounn, pa telman individi me pou bann zafer ki pou ed tou dimounn. Sa ti enn de bann zafer ki’nn atake premie kan gouvernman kolonial anvi kal kal Parti Travayis apre sa lagrev la ek sa mouvman lagrev la. Me Parti Travayis pe forme, e anmemtan pe koumans gagn formasion bann sindika seki pou vinn sindika plitar, zot ti apel bann lasosiasion, parfwa ti dir “lasosiasion indistriyel”.
Savedir dan Lenor ti ena bann dimounn kouma Ramnarain, Pandit Sahadeo avek Dokter Cure ti donn koudme dan bann zafer sindika osi, osi bien ki Travayis. Alor ena bann mouvman sindika enn kote, Parti Travayis, premie parti politik demas ki pe forme dan Moris anmemtan. Ek lerla nou koumans tann e monn rekonstitie li an parti depi bann rapor ek sann la depi Rapor Hooper, enn Angle ki bann la inn avoye pou al fer investigasion apre. Kan lir Rapor la, li vinn de pwindevi patron ek lapolis. Me akoz mo’nn dan Mouvman Out 79, mo’nn konn dekod li pou kone ki ti arive vremem. Parski li vremem ti parey kouma Out 79 dan boukou fason.
Alor seki nou’nn tann dir, nou tann dir enn sel kou. Li paret spontane ein. Enn santenn travayer pe marse depi enn plas, zom ek fam. 50 labourer isi, 75 labourer laba pe vinn Porlwi, depi partou, pou exprim bann demand kler:
* Lapey pa ase
* Travay bizin regilie, ena boukou zournalie ki pa gagn travay toulezour.
* Bizin met lord ar sardar parski bann sardar pa ti pe peye. Zot kokin travayer. Koumsa zot inn dir li, kokin zot lor latas, enn koripsion.
* E koumans mem koz drwa de vot.
Alor sa ti bann zafer meyn.
Kote ti planter, anmemtan zot ti ena enn demand ki kwinsid ek kouper kann. Ti ena enn variete kann apel Ouba ki enn kout tablisman dir li pou donn 15% mwins lor la parski so rannman disik mwins, sipa ki pretex akoz boukou planter ti plant sa. Alor, e planter gagn mwins kas, e kouper kann gagn mwins kas. Alor zot ti ankoler kont sa variete kann osi. E gouvernman bizin deklar enn leta dirzans afors sa pe monte, anfin dapre li, li ti bizin, e proprieter tablisman anmemtan ti koumans arm zot mem ar fizi lasas ek revolver dan sak tablisman.
Alor get ki’nn arive amezir sa ale. Premie zafer nou tann dir, koumans an 19 Zilyet. Tou bann zafer labourer ek artizan koumans an Zilyet. Ena troub. Ena bizbiz dan Chebel, Beau Bassin, enn group travayer abandonn travay. Zot ti pe gagn 35 sou enn tonn kann ki zot inn koupe e zot ti fer demand 5 sou plis. Kan refize, zot inn kit karo. Dan semenn ki swiv dousman dousman zot retourn travay. Alor li paret izole.
Lerla Lallmatie, ep, rezion Flacq sa. Manejer Rich Fund Estate, li dir lapolis, remarke li al dir lapolis, ki komkwa travayer ti vinn travay, pa kone kifer enn gran group inn vir ledo inn al lakaz. Me manejer sa ti tablisman inn soupsonn zot. Alor enn patron, savedir manejer li ansarz pou proprieter, li lor nom sa bann proprieter la, li ena enn kontra sivil ek travayer – u travay pou mwa, mo donn ou kas.
Me kan travayer vir ledo pa vinn travay, oubien kit travay, ep ki patron fer, li al direk lapolis. Be savedir leta, lapolis, li travay pou patron tablisman ki pretann ki sa enn kontra sivil. La nou vinn dan bout esansiel lalwa travay. E kimanier kan nou dir patron ek so gouvernman, nou pe koz enn zafer bien presi kan nou dir “so gouvernman”. Touletan fer kwar “nou gouvernman” akoz nou’nn elir zot, me kan nou’nn elir zot, lapolis vinn pou zot seki nou nou’nn elir, me lapolis li travay anfindekont pou patron tablisman. E al get li deswit kan kikenn pa vinn travay, san ki ena okenn problem ou kriminel ein. E mem zour li al met sa konplint la, li al cheke dan Lallmatie tousala kifer dimounn pann ale, li al fer enn ti resers avan li vinn dir tablisman. E efektivman sa lepok la Kod Kriminel ti dir li enn deli okriminel pou pa travay.
E ziska ler, koumadir degre ziska lekel drwa degrev vremem enn drwa, li ankor pa ase enn drwa. Parski li enn konfizion ant lalwa sivil ek kriminel. Alor antouleka, mem lepok ki’nn diskit sa, patron kifer vit-vit zot finn met leta dirzans parski Trinidad, mem lepok ti gagn bann gran soulevman parey. Zot dir “an sa pou vinn kouma isi”, ziska enn mwa avan kan gagn bann nouvel atraver radio, sa ti zot gran traka. Dimounn pou kone atraver radio, ti koumans gagn enn enn enn radio dan vilaz. Alor dimounn ti trakase. E dimounn ki’nn lir CLR James ki’nn ekrir lor bann revolt dan Trinidad, enn gran koko istorien teorisyen Marxist ki’nn sort Trinidad kapav zot deza kone ki li ti mem lepok.
Ek sa explike kifer tablisman ek leta, lapolis inn fini prepar zot, parski zot inn fini aprann dan Trinidad ti’nn fini fer bel soulevman laba.
Alor ki nou tann dir, la li koumans vinn toulezour an Out. Li al par rezion ek ena plis detay dan Lenor parski tueri ki ti finn ena, fiziyad ki ti finn ena, li ti dan Lenor an 37. Alor nou’nn gagn inpe plis detay pou sannlala me mo pou donn detay pou tou bann diferan landrwa.
Premie, nou tann dir Constance, labourer finn vini ek ranvers enn kamion pou tablisman ki al sers travayer amene pou travay. Savedir bizin deza ena lagrev e travayer inn ankoler parski patron menas pou fors enn sofer pou tir enn kamion.
Lerla Grande Retraite pou tann dir ena piketing kare kare, ena 25 zom labourer inn aret enn kamion explik travayer lor lagrev ek dir labourer pa al travay. Ek lerla lapolis inn dir tablisman zot pa fouti retras sa bann zom la.
Alor partou partou lapolis pe dir komkwa ena konplint, mo site: “Dimounn finn sey anpes travayer al travay. Pe kontigne anpes labourer al travay.” Patron trouv li koumsa. Ek lapolis, so lapolis trouv li koumsa.
Lerla union Flacq, parey, patron raporte enn zom inn sey tir labourer dan enn kamion. E kan lapolis fer lanket, enn sinkantenn travayer ar lekel zot koze zot dir zot ankoler akoz inn koup zot lapey ek sardar fer dominer ar zot.
Lerla Mon Desert dan St Pierre, katorz zom pa vinn travay. Zot ti oule, zot dir, ogmantasion depi Rs 1 par zour pou vinn Rs1.50 par zour.
Ariv le 9 Out, Brisée Verdière, minwi ena enn group 800 zom pre kot Stasion Brisée Verdière pe marse pou al Porlwi. Zot fini dir lapolis sa. E zot pe al get Protekter Imigran, zot inn dir. 2:15 dimatin, lapolis ti al lev Komiser Lapolis dan so Kwarterz Beau Bassin, enn Angle sa, apel Deane, si mo rapel byin. Inform li. Me li ti malad, alor li’nn avoy so de zom pou al gete ki pe arive e zot ti’nn aret lamars la kan li ti’nn ariv Pamplemousses 03:30 dimatin.
Enn ladan, ti dir li, li reprezantan Dr Cure, e zot ena enn petision ar zot ki zot inn remet lapolis. E li ti konsern an parti sa varyete kann Ouba. Ek ti ena enn lot signe par abitan Bon Acceuil-Brisée Verdière, e lezot miting kot inn vot par aklamasion par dimounn Sebastopol, Camp Fouquereaux ek L’Avenir, Camp Rabaud, Rivière du Poste, zot osi pe demann saler minimum Rs3 par zour pou 7-ertan.
Ou trouve bann demand pe varye parski li pankor enn sel. E zot inn osi koz drwa de vot. Lerla enn patern etablir. Lapolis promet negosiasion e dir dimounn al lakaz e lerla pa gagn sa renion negosiasion ki’nn promet. Sa osi nou’nn abitie, li ankor souvan koumsa.
Alor lagrev fane, Mon Desert St Pierre, lapolis bizin dispers enn lafoul kot biro tablisman.
Camp Thorel, 200 dimounn pe reini, lapolis al dispers lafoul.
Camp-de-Masque Pavé, dimounn dan sa bann landrwa la pou kontan, zot landrwa fyer. Lapolis aret enn gran gran group zom pe desann depi Camp-de-Masque Pavé, pe al lor sime Porlwi pou get Protekter Imigran.
Verdun labourer reini, enn santenn. Ek ariv onivo Plaine Lauzun, lapolis fors zot retourne. Ena enn lot lafoul Mon Desert St Pierre ankor, lerla Verdun ankor. Raport komkwa travayer pe menas pou met dife dan karo Misie la. Alor nou’nn gagn vir kamion, pa travay, met dife, dekouraz lezot dimounn al travay.
St. Julien d’Hotman, kat kamion kann inn vire anba lao. Tousala inn raporte a lapolis ein.
Ek St Pierre travayer inn avoy ros, mo pa kone lor kisannla, sirman lor tablisman ouswa lapolis.
Bel Etang, mo kontan sannlala parski ena enn detay. Travayer inn ranvers 12 kamion ranpli ar kann. E zot ti an prosesis ranvers 13em kan lapolis inn arive. Sa so detay, monn kontan li. Li bizin egzak, zot inn konte.
Lerla tann enn lot kalite dezobeisans sivil, ant San Sousi ek Bel Etang, travayer inn koup difil telefonn, e plitar zot pou dir ki difil telefonn ti’nn koupe partou dan pei. Samem ki’nn fer, li ti servi osi lerla kouma enn exkiz tablisman kifer zot inn arm zot mem, parski kimanier zot pou kontakte lapolis.
Lerla enn ti tablisman apel Mon Reve, travayer inn met dife dan karo laba osi. E sa moman la, omilie mwa Out, patron dimann militer Britanik. Kat patron tablisman al get Komiser Lapolis dir li amenn enn navir-deger met dan Lepor pou li pare si bann zafer degrade.
E lerla le 13 Out, nou gagn sa gran lafoul ki mars lor biro ki pou fini dan sa represion ek tueri la par bann zom tablisman mem. Ver 11-er dimatin zot inn tire lor lafoul.
E premie rapor ti dir zot inn touy e bles plizir [“several” an Angle] travayer.
E patron, patron inn refiz, get sa ein, inn refiz donn kamion, ti ankor ena 3-4 kamion ki ti bon, pa ti anba lao, bann la dir “dimounn blese amenn lopital”, li’nn refiz donn so kamion pou amenn dimounn blese lopital. Touletan ena bann ti exse koumsa ki dimounn rapel ek mem lapolis inn touse par sa pou met li dan so rapor. Montre britalite sistem kapitalist kan moman la vini.
Kan lafoul disperse, Asistan Komiser raporte ki li finn trouv de zom mor anba, sink blese osi anba, savedir bien blese ein. Sa ti kan tou dimounn inn ale, me anfet ti finalman ena kat mor dan sa insidan la, ti ena ankor enn-de dan lezot insidan. Ek sis blese ase grav.
E kan lapolis bat retret apre ek lezot dimounn inn al lakaz, zot met dife dan karo kann inpe partou partou dan sa rezion la.
Ek 600 zom revini, pou fors tablisman larg dimounn, tablisman ti ena sa labitid la, li servi so bann biro kouma enn prizon, li ferm dimunn andan pa rod larg zot, lerla inn promet pou larg zot landime.
A lepok ti dir, mem apel sa trespas, ninport ki dimounn ki pa sipoze dan enn tablisman oubien ler li pa sipoze laba, ferm li, ondire zot vinn stasion zot mem.
Lerla Larme Britanik enn sertenn moman ti’nn dispatch pou vinn Linion Flak.
Valetta mem zour ti ena enn lot insidan. Kan lapolis arive. Sis kamion ti alonze lor sime rel. Savedir bar ek kamion sa bann ti trin tablisman ki ti sarye kann. E tou patron tablisman ti laba, tou ti arme.
Sebastopol kan 200 zom pe marse, ariv plitar vinn 1,000 dimounn, sannlala osi monn mark enn bout, zot inn gagn lord “pou arm bayonet servi kont lafoul”. Lerla lafoul inn pran sime inn al ver Deep River. E sertenn travayer pann ale, zot inn reste pou gete ki patron avek lapolis pe fer.
Savedir dimounn ase organize. Sa bann brib ki mo gagne dan bann rapor ofisiel. Lerla kot moulin Deep River ena enn lafoul ki ena enn petision ki pe demann, get zot trwa demand extra: “Manze, Travay, Lapey”.
Parski ti pe ankor gagn rasion, me kalite manze pa ti bon. Manze, travay, dimounn ki travay zournalie pa ti gagn travay toulezour ek lapey. E mo fer kone osi ti ena enn gran lagrev dok anmemtan. Gran lagrev e laba osi li ti zournalie.
E Deep River zot ti pe avoy ros, ena ti ena baton dan lame, ek pe met dife dan karo.
Camp-de-Masque, Montagne Blanche, Ti Pake, lapolis donn rapor lor eksitasion ek lafoul.
Ena lagrev L’Amitie, tablisman apel Industrie ek Notre Dame, antretan anmemtan dan Lesid, parfwa li ti inpe pli avan kot nou’nn arive aster la ein.
Rose Belle, enn tantativ enn sabotaz. Bann patron inn al dekouver ki enn travayer inn kasiet enn bar feray dan kann. Savedir enn mous inn bizin dir li, pou sey kas moulin.
Lerla Bel Om ek Chemin Grenier tablisman dir ena 80 zom etranze, savedir pa dan sa tablisman la ki’nn vinn Bel Om lor so tablisman.
union Vale, 200 travayer pe atann kot Plaine Magnien. Zot oule aret enn loto avek enn Kaporal Lavictoire ladan. Kifer? Pe dimann larg 2 kamarad ki finn arete. Tou sa bann manifestasion la konsern arestasion ein, sannlala monn donn li an detay avek nom Kaporal tou.
Camp Charlot, dimounn pe rekonet bann landrwa kot zot donn koudme militan. 19 Out, 70 labourer avek baton pe atann pou menas labourer ki oule kas lagrev.
Maybour 100 travayer demare pou al Porlwi. Lapolis resi dispers zot.
Riviere des Creoles 100 grevis reini.
Surinam, 21 Out nou’nn arive, 300 labourer refiz travay. Zot demand: lapey pa ase ek sardar ankor dwa.
Lerla sa bann travayer Surinam ti travay Terasinn, Linion Dikre, St Aubin, St Felix. Savedir kat moulin inn kordine. Nou gagn bann kordinasion ase remarkab ein.
La Sourdine, ala enn lot pou bann Lesid. 150 labourer zwenn. Protekter al ekout zot konplint anplas. Protekter pe vinn la, kan li trouve li pa marse kan li pa ale.
Le 24 Out apepre mem dat, Riviere des Anguilles ena 300 labourer zom zwenn.
Lerla nou gagn soulevman partou partou. Britania, Benares, Riviere des Anguilles, Bel Air, St Felix, Savanna, rasanble grevis e zot ti bizin avoy 20 polisie arme kot Savanna. 450 labourer ti reini lor kestion ogmantasion lapey. Zot ti bien disipline kanmem. Lapolis dir, ein.
L’Escalier 26 Out, 100 dimounn, tablisman Savanna servi represion touzour.
27 Out, 200 grevis, lapolis donn lord pou so zom pou “charge”, lafoul disperse. Lapolis sove. Lerla 500-600 dimounn inn ramase.
Camp La Hache, pre kot Savanna, 600 dimounn inn reini. La osi lapolis inn tire lor lafoul, inn touy enn labourer ek touy enn lot. Sa Camp La Hache pre kot Savanna.
Riviere des Anguilles, 200 labourer pe marse lor Savanna. Laba ena kat arestasion ek lafoul refiz ale ziska larg dimounn arete. Sa note, ou pou regagne dan Out 79. Koumadir par deryer sa lalwa kont lagrev, ena lalwa kont reini osi. Kouma zordi nou ena PGA.
Alor lafoul refiz ale ziska larg dimounn. Alor aret kat dimounn. Sa zour la Sink Arpan kann ti brile.
New Grove, 500 labourer, 27 Out laba, labourer ek sartie reini. Sartie ansam presize. Sartie ti enn gran dimounn dan landrwa. Li ena enn saret. Saret bef pou amenn kann kot moulin. Lapolis inn dispers zot.
New Grove, Rose Belle, Zoli Bwa, Gro Bwa, De Bra, tou bann “bwa” ek “bra”, zot fer lamars pou al get Protekter. Zot dir zot demand:
* lertan tro long
* lapey tro tigit e dediksion pou diferan zafer ki pa neseser pe dedwir depi zot lapey, e
* ti planter pa pe kapav chek balans.
Ou trouv bann demand presi sorti mem dan sa bann rapor ki lapolis pe done.
Dan Lenor, Solitid, ti ena enn lemet ki ti gagn rapor le 16 Out. Laba osi lapolis ti tire, me tire dan ler. Ek larme ti bizin al Solitid. Solitid ti ena enn lot gran manifestasion apre sa an 1978 oubien 1979.
Dan St Pierre, Highlands, dan Sant lil plito, Highlands dezord, gran lafoul pre kot moulin. Zot sorti Camp Fouquereaux. Zot sorti Sink Arpan, Karo Galea ek landime 300 dimounn. Sann kout la lapolis inn gagn lord pou charge me pa avek zot fizi, me avek par deryer fizi. Ondire sa bout dibwa la. Servi li kouma enn baton koumadir.
Lerla tablisman Renion, ti ena 300 dimounn. Trianon ti ena grevis ki ti pe anpes rant dan moulin Trianon.
Dan Lwes, tablisman Albion, so transpor kan inn ariv Kanot, pe retourn Katborn ek Payot, lerla mo pou al vit aster ein. Monn vinn dan mo landrwa. Lakrwaze Ti-Rivier, Basin Estate, Bambou, patron Medine dir ena troub. Yemen, ena enn lafoul 150 dimounn kot tablisman Yemen ant Bambou ek Tamarin.
Lerla le 2 Septam, zot retir leta dirzans, savedir sa pe kalme e lagrev kontigne me sann kout la ar dimounn ki travay anplwaye dan tablisman dan biro tousala. Enn par enn zot fer zot lagrev. E kan Rapor Hooper vini, enn so bann rekomandasion ki mo pou lir, ki enn rezilta direk tou sa mobilizasion alabaz, li dir koumsa mo site: “an plis de rapor ki ogmant lapey, rasion, ek rezoud sa problem sardar zot dir bizin etabli pansion vieyes”. Sa enn rekomandasion Rapor Hooper.
Alor alalila nou gagn enn lide kot nou pansion sorti. E zordi li donn nou enn lide ki kalite lorganizasion alabaz tou nou bann delege, tou nou manb lor tou nou sayt bizin vinn telman for nou rekrit tou lezot dimounn dan klas travayer ki pa organize.
Transkrir par KA, edite ek prufriyd par BK – 21 Septam 2026
