Ramgoolam Menas Kennsel so Intervansyon Nasyon Zini – LALIT donn warning
04.09.2026
UK ek USA finn konplote for-for, e pe tuzur konplote for-for, dan sa moman dan lane kan nu kumans koste ar mwa Septam, mwa kan Lasanble Zeneral Nasyon Zini pu zwenn. E, li pa premye fwa UK ek USA fer sa badinaz la, pu met santaz avan sa Lasanble la lor enn Premye Minis Moris pu anpes li azir pu terminn zot lokipasyon ilegal lor Diego Garcia e Chagos antye. Okontrer, li finn arive par dizenn fwa. LALIT finn vey Leta Britanik ek Leta Amerikin kuyonn Premye Minis apre Premye Minis, depi Bolom Ramgoolam, Bolom Jugnauth, Bérenger, Jugnauth Jinnyor ziska Ramgoolam Jinnyor. Badinaz pe kontiyne, lane apre lane. Zot ki bet? Ubyin nu ki bet, pu les nu dirizan kontinye les zot kuyone kumsa?
Lasanble Zeneral Nasyon Zini pu demare ar so travay plenyer apartir 8 Septam dan New York, USA. Pu kinz zur, li enn lasanble anyel kot reprezantan tu leta manb Nasyon Zini partisipe, e tutswit apre, gayn enn but pli inportan ankor, kot Sef Deta ubyin Sef Guvernman sak pei sak lane ena enn sel lokazyon adres reprezantan tu leta manb Nasyon Zini. Sa sesyon sef deta la, li pu derule ant 22-28 Septam. E Ramgoolam sipoze ale. Li ena pu asire ki Moris repran kontrol reyel lor Chagos, inklir Diego Garcia, ki lor azanda.
Ep! Samdi 29 Ut, dan enn deklarasyon piblik ar lapres, swit-a kestyon zurnalis lor depans exzazere lor loto blinde, Premye Minis Ramgoolam azute kumsi-ryin-ete ki li pe reflesi eski li pu al New York pu partisip dan Lasanble Zeneral Nasyon Zini ubyin non. Li dir kumkwa li pe konsider kareman kennsel so partisipasyon dan UNGA (United Nations General Assembly). Kifer? Akoz swadizan li kut tro ser! Purtan, li kone ki sa sonn kumsidire li pe sumet su presyon Angle ek Amerikin, li kone ki li pu sonn drol taler. Alor, li avwe tutswit dan sa-mem deklarasyon la, ki li inportan pu li prezan dan Nasyon Zini akoz kestyon Chagos pu lor azanda.
Kwinsidans? Ubyin Konplo abityel UK-USA pu Kuyonn Guvernman Moris pu pa Denons zot?
Apenn li finn fer sa deklarasyon la, lerla ki arive? Dan Zurnal Televize Merkredi 2 Septam, nu aprann pa enn nuvel, me 2 nuvel, ki paret pa liye, me nu kwar tulede liye e osi liye ar sa deklarasyon Ramgoolam kumkwa li pa kone sipa li pu ale ubyin pa ale dan Lasanble Nasyon Zini. Me, ansam tusala larg loder abityel enn konplo USA-UK pu asire ki Premye Minis Repiblik Moris pa partisip dan Lasanble Zeneral Nasyon Zini, swa tir size Diego lor azanda. Kuma nu lekter kone UNGA li sa lokazyon an-or kot Ramgoolam pu kapav expoz divan dirizan tu Leta Manb Nasyon Zini kimanyer UK-USA pe kareman bafwe Zizman ICJ konfirme par vot masif UNGA (22 Me 2019). Rapel ki UK inn gayn direktiv Lakur, osi byin ki Lasanble Zeneral, pu aret so lokipasyon ilegal, return totalite Chagos ar Repiblik Moris, e kumsa pu konplet prosesis dekolonizasyon Lafrik.
Zordi 7-an apre sa vot la, Guvernman Britanik, ki li Labour uswa Konservater, finn trenn lipye lor kit Chagos ki li ti kokin depi Moris, e anmemtan tir so lokater ilegal, reseler USA, ki pe lwe Diego Garcia ar UK pu so baz militer ki pe itilize zordi-mem dan enn lager ilegal.
Lakur ek Lasanble Zeneral Nasyon Zini fini dekret sa demantelman Chagos depi Repiblik Moris kuma konpletman ilegal dapre lalwa internasyonal. Pa zis preske inaniman Lakur ICJ finn dir sa. Me, sa Lasanble Zeneral, li-mem, tu so Leta Manb inn fini vote lor la. Zis Israel Netanyahu ek Laongri Orban ti vot ar UK-USA. Kumsa zot ti izole.
Lerla, ep! Merkredi 2 Septam, nu tann MBC anonse ki Kongre USA finn vot pu extenn AGOA pu ankor 2-an setadir ziska 31 Desam 2028. Sa lalwa Amerikin la permet kapitalist Afrikin pu export ver USA a kondisyon ki dabor sa pei Afrikin konserne respekte politik etranzer USA. Setadir dan ka Moris, kapitalist isi ki ti pe lobi pu extansyon sa lalwa dan USA pu benefisye akoz zot pa pu ena pu pey tax kan zot prodwi kuma zako (wi, 50% reveni exportasyon Moris ver USA li sorti lavant zako), prodwi textil, pwason, bizutri, disik ek lekipman medikal tu pu enn valer Rs 7.9 milyar. Komye fwa USA-UK finn fer sa kalite santaz pu larzan pu bus labus pei Moris? Apre sa vot Kongre USA, eski Moris pu kondann agresyon USA-Israel kont Liran? Eski Moris pu kondann USA kan li pe servi Baz Diego Garcia kuma so sant ravitayman pu so militer dan sa lager dagresyon la? Eski Moris pankor tir leson kumkwa baz militer USA li enn danze pu pei ki eberz li. Get tusa pei dan Golf Persik ki eberz baz USA, enn par enn, vinn enn sib lezitim kan USA servi baz laba dan so lager dagresyon kont enn lot manb Nasyon Zini, an-okirans Liran.
Tuzur mem-mem zur, Merkredi 2 Septam, nu tann sa dezyem nuvel lus la: Parlman UK so nuvo Premye Minis Andy Burnham anonse for-for ki sanzman dan Guvernman Britanik napa pu sanz pozisyon UK lor Chagos. Lakor res lor zot azanda, li dir, e finansman Lakor la, li pu dan so Bidze. Me, Mm Uma Kumaren, enn espes Jinnyor Minister Zafer Etranzer UK azute kumkwa sa, li natirelman lor kondisyon ki Guvernman USA dakor avek diyl la, avan ki Parlman UK pu vot ratifikasyon Trete Chagos ek Moris! Sanse UK enn pei suvrin.
Alor, Moris li azenu divan enn pei ki li asontur azenu divan USA?
Eski nu Premye Minis ti pe, ubyin ankor pe, marsande kan li dir li petet pa pu al Lasanble Zeneral Nasyon Zini? Deza li dan pozisyon kot li finn aksepte pu pran “lamone disan”, me bann-la pankor aksepte pu donn li “lamone disan” la.
Suvrennte pena pri, M. Le Premye Minis! Sezi lokazyon, M. Le Premye Minis pu sispann sa lakor vann Diego la! Dir UK ek USA bizin tu sinpleman respekte lalwa internasyonal, rann Chagos avek so Diego Garcia, in-pwin se tu.
Nu bizin vey 2-3 zafer asterla: Eski Ramgoolam pu al Nasyon Zini kuma li sipoze? Eski li pu ena kuraz gard Chagos lor azanda? Eski li pu pran laparol? E si li ale, eski li pu revandik suvrennte total asterlamem lor Diego ek Chagos antye? Ubyin eski li pu vann Repiblik Moris, kul ICJ, e vann tu sa pei dan lemond, sirtu dan Lafrik ek Lazi, ki finn sutenir ka Moris lor prinsip dekolonizasyon ek suvrennte?
Sa desizyon Premye Minis li pu vinn dan enn moman kot lemond net pe vir anba-lao amizir lanpir Oksidantal, avek Trump alatet, pe eswe. USA pe rant dan enn prosesis degringolad: kote ekonomik so masinnri prodiktif inn ruye, kote finansye so det pe tuf li, e asterla mem kote militer, li finn kaptile, siyn enn Memorandum of Understanding ar Liran. Lasandans militer Lamerik lor tu losean, enn lasandans Loksidan finn batir depi 500 banane, finn expoze kuma feb fas-a nuvo form lager ar dronn ek misil iper-sonik, ki enn pei mwayin grander kuma Liran ena. Lasandans aeryin Lamerik, ki Loksidan finn ena pu 100 an, zordi, li osi, li finn kale ar pwisans nuvo teknolozi, nuvo fason fer lager. Sistem baz militer fek anvole an mil morso. Liran finn met KO sa saple baz militer Amerikin ki ti sipoze protez Kuwait, Bahrain, Qatar, Larabi Saudit, UAE ek Zordani, e finn expoz e met tuni alye zenosider Lamerik apel Israel. Tusala, pe provok enn kriz ekonomik mondyal. Moris dan enn sityasyon grav kot nu ete.
Fas-a enn tel dezord mondyal, sel manyer enn pei kuma Moris kapav azir e gayn laviktwar se par prinsip. Prinsip ena 2 laspe: Dabor, prinsip politiko-moral pu exziz dekolonizasyon, suvrennte, ek respe pu lalwa internasyonal; answit, enn pratik reyel diyn, setadir devlopman vit-vit suvrennte kote alimanter ek suvrennte kote lenerzi pu ki li posib dibut drwat anplas kurbe, kote zeo-politik. Seki bizin evite atupri, se pu atas nu lame-lipye ar enn lanpir ki pe grene. Nu bizin gard nu dinite kuma enn lepep.
E, sel mwayin fer sa, se nu bizin ranforsi klas travayer ek tu dimunn oprime dan Moris, Rodrig, Agalega, Chagos deryer enn program pu ki nu Guvernman eli pa res vale kapitalist lokal – seki vann zako ek lezot zafer dan marse Amerikin, e seki tir so kapital deor kan li anvi – e lamas dimunn oprime bizin inifye deryer enn klas travayer for ki konpran program la, pu ki sezi kontrol demokratik pa zis lor prosesis politik, me osi lor lekonomi pei, atraver mobilize, kote politik. Partu dan lemond ena sa mem defi la. Li bizin vinn enn muvman mondyal.
Ragini Kistnasamy
Pu LALIT
4 Septam 2026
