Pozisyon LALIT lor Dekriminalizasyon Kanabis dan kontext plis Liberte - 2026

29.06.2026

Nu pe pibliye papye ki LALIT finn sumet Komite lor Legalizasyon, Depenalizasyon ek Dekriminalizasyon Kanabis ki National Agency for Drug Control finn met dibut. LALIT finn amenn enn long kanpayn e nu finn pyonye dan lalit pu dekriminaliz kanabis. Nu ti kumanse an 1980, e zame finn arete. Nu finn organiz fron komin, Sart Nasyonal, finn depoze divan enn seri Selek Komiti e finn prodir plizir lartik ek liv.

 Introdiksyon

Kan LALIT nu ti prezant nu argiman divan Selek Komiti Lasanble Nasyonal 1984 lor Ladrog, par azar, nu ti parmi dernye pu depoze. Kuma nu’nn fini depoze, Ms. Sheila Bappoo, lor Komite, ti dir ki li finn sansib ar nu argiman, me li ena enn kestyon. Kifer LALIT sel lorganizasyon ki pe vinn demontre ki abi ladrog kapav diminye par sinp kontrol sosyal olye represyon Leta? Li ti dir ki tu parti uswa ONG u grup travayer sosyal ki finn vinn divan Selek Komiti finn dimann plis represyon.

Zordi sa finn sanze. Preske tu dimunn dan pei aster anfaver mwins represyon, ena mem buku ki anfaver pa servi represyon ditu kont itilizater ladrog.  Aster nu ena zis pu tom dakor kimanyer prosede. Nu ena pu permet dimunn ki dan problem ladrog kapav liber zot mem depi sa yerarsi mini-Mafya ena dan pei ki furni zot. Li sa bann mem trafikan la, ki lye par definisyon ar laparey represif Leta, ki danzere: fode kas zot lanpriz lor dimunn ki itiliz ladrog. Anfet, kan byin gete, lalwa represiv ki finn konsevwar pu protez dimunn kont ladrog vinn alafin linstriman ki donn plis puvwar trafikan ek sa polisye ar lekel zot etrwatman lye. Seki lasosyete bizin fer lozikman se pu priv sa rezo koneksyon “trafikan/lapolis” depi zot siper-profi. E mem sa li marse selman kan li form parti enn lapros konpletman holistik. Pu sa rezon la, LALIT so papye par expre kuver ladrog an zeneral, osi byin ki kanabis.

Stres

Ena enn sanzman pli larz ki kontribye dan problem ladrog, e sa osi bizin sanze. Sosyete kapitalis modern kree stres. E pu fer fas, dimunn devlop tradisyon sosyal pu alez sansasyon intenab langwas konstan lefet pena enn lavenir sir. Pu buku zenn etidyan ubyin pu seki pe kit lekol, lavenir paret som. Zot pa an-tor. Li som mem. Byinsir, li ankor pli som si otan dimunn vinn depandan lor sibstans danzere, ilegal. Lezot zenn pe truv somaz pli divan, e anvi kit pei ale. Tusala donn sinnyal ki ena sa stres intenab la. 

Donk, isi kuma ayer, ena enn tradisyon pu dimunn zwenn ansam e pran enn drinnk, fim enn zwin gandya, sip enn bhang, ek rankont enn koleg pu fim enn sigaret pu gayn 5-minit brek depi presyon konstan letid e lerla travay. U fer tusala zis pu resantre lor u-mem, pu “dekonprese”

Kanabis dan Moris

Kanabis uswa, seki nu apel “gandya”, ena enn long tradisyon, anfet ansestral, dan  Moris.  Li’nn servi angrup pu moman detant ek lwazir depi lepok lesklavaz, atraver langazman ek ziska sosyete modern. Li finn servi osi dan diferan kalite relizyon popiler, e tutafe uvertman anform “bhang” uswa  anform fim li. 

Kanabis ti parfetman legal ziska 1923. Dimunn ti pe plant seki zot ti pe servi. Gandya ti osi vande su laysenns guvernman dan seki ti apel “gandya ke dukann”, dan labutik dan kwin lari, parey kuma zordi ena labutik ar laysenns pu vann lalkol ubyin sigaret. Sak propriyeter labutik ar laysenns gandya ti pey Rs 150 tule 6 mwa. Zis adilt plis ki 21 an ti kapav aste gandya, e pa plis ki 20 gram par kliyan par zur. Nek an 1923 ki gandya finn vinn ilegal e selman su presyon. Presyon ti vinn depi patron tablisman kan zot ti fer fas kolaps total pri disik apre lafin Lager Mondyal 1914-18. Enn fason lotorite kolonyal finn amorti sa kriz la pu patrona se dekret plantasyon, itilizasyon e lavant gandya  ilegal, e kumsa finn stimil tablisman so lavant rom, enn su-prodwi disik, profitab vande ar klas travayer, ki permet patrona rekiper enn parti zot ku total saler kinzenn pu tu zot travayer.

Sa li ennde fe istorik ki vo lapenn nu gard antet.

Osito li vinn ilegal, par milye dimunn finn kontiyne servi gandya. Mem si inpe zennnom lao 25-an ti turn ver rom pu moman lwazir, tu seki lao 25, finn, ziska zot mor,  tini ar zot ansyin labitid, mem si depi lerla zot fer li an kasyet, kot lapolis pa pu truve. An zeneral sarz kriminel ti rezilta kik diskisyon ant vwazin ki finn eskalade e terminn par enn vwazin, dan fason oportinis, denons enn lot ar lapolis kumkwa li finn plant, dizon, sis pye gandya. Anmemtan, sindikalis popilis, Hurrypersad Ramnarain ek Sharma Jugdambi, ki plitar finn vinn depite, ti mem amenn kanpayn for-for onivo nasyonal kont lalkol. Kumsa ki zot finn gayn nom gate “Rom-narain ek Gajak-dambi”.

Me represyon drakonyin kont itilizasyon ladrog – pa zis kont gandya me osi kont fimri lopyom dan Porlwi – ti vremem kumanse buku plitar. Kanpayn kont lalkol ti amenn represyon pli tar ankor.

Represyon

Represyon kont ladrog ilegal ti inpoze atraver politik etranzer Leta Zini, kan li export so “lager kont ladrog”. Sa kanpayn global la finn rekonet apre kuma erone net. Li ti lanse an 1971 kan Prezidan Nixon deklar ladrog “lennmi piblik nimero enn”, dan lepok kan USA ti pe perdi lager Vietnam. Represyon drakonyin lerla vinn enn parti politik etranzer USA, ki kontribye direkteman pu fors dan klandestinite itilizater ladrog ki ti su kontrol sosyal avan sa. Pu premye fwa dimunn ki pran ladrog tom dan grif diferan Mafya, pa zis dan USA, me gradyelman lezot pei. Dan Moris, kumsa ki gandya vinn enn krim grav. Parey pu “fimri lopyom”, me pli represiv ankor. Avan sa fimri lopyom dan Porlwi ti enn linstitisyon relativman inofansif. E kumsa sistem pik lavenn pran, ar inportasyon “brown sugar”, enn form heroinn brit zis parsyelman rafine, finalman  komersyalize pu penetre dan marse ex-itilizater gandya ek fimer lopyom. Sa shif la li pa akoz enn ladrog amenn ver enn lot, sa swadizan argiman “uver sime”, me akoz enn kalite ladrog zener plis profi pli fasilman pu trafikan, osito ki prosesis antye vinn andeor kontrol sosyal e vinn su kontrol trafikan.

Eleksyon apre eleksyon, diferan parti lopozisyon finn vinn fer kanpayn dan bann lane 1980 ek 1990 kont rezim anplas lor baz slogan dedrwat “law and order” e ti sikann Guvernman sortan zot inkapasite kontrol ladrog. Kumsa ki gayn represyon. Kumsa ki ziska ler, personn pa pe futi remet “zeni” Mafya dan so butey enn fwa li finn kree. Ondire, gravite problem ladrog li anparti rezilta represyon mem. Li enn konsekans non-intansyone represyon kont ladrog.

Sigaret interdi

Mem fim sigaret finn interdi. Purtan, tigit matrakaz konpayni prive ansam ar lindistri fim ek lamod finn fer ar zot reklam e zot flatri fim sigaret. E sa, malgre so move lefe lor lasante, ki pandan lontan finn res kasyet. Partu li “no smoking”. Tax elve. Konsekans non-intansyone seki interdiksyon la finn detrir enn lot fason dimunn ti ena pu enn-de minit rilax. 

Lalkol reprime

Represyon kont gandya dan Moris finn kontinyne agrave, e li parey pu lalkol. An 2009 Guvernman interdi konsomasyon lalkol depi plas piblik. Lalwa pa ti aplike deswit, me dusman-dusman lor 10-an. Savedir ki sa ansyin tradisyon kot kat zom asize konfortab lor enn ros, zwe domino anba enn pye dan kwin lari, ar trwa lot spektater pe asiste, sakenn ar so butey labyer depi labutik, finn vinn ilegal. E byin vit, kumans gayn problem “sertifika moralite” e dimunn perdi drwa travay. Kontrol sosyal lor ladrog kumans fini.

Lerla an 2018, enn deseni apre interdiksyon lor lalkol depi plas piblik, Guvernman kriminaliz kondire ubyin mont motosiklet si u finn bwar valer mwins ki enn drinnk. Dan Langleter ek USA par exanp, limit li apepre kat fwa pli elve ki Moris. Tusala pu dir ki dan Moris, konsomasyon sosyal lalkol finn gradyelman siprime - swa akoz li interdi anpiblik, swa akoz nepli kapav kondir – e kumsa ki konsomasyon sosyal lalkol al fini dan dimunn zot prop lakaz, kot zot fami.  Sa asontur, ena lezot konsekans non-intansyone kuma ogmantasyon, e dan vyolans domestik, e dan abi sexyel, inkli lor zanfan. Dan sertin ka lafami antye al fini dan labwason, akoz sa izolasyon ki amenn enn labsans sa tradisyon kontrol sosyal. Represyon finn osi provok enn proliferasyon plas kot vann lalkol ilegal.  

Tax lor lalkol finn kontiyne ogmante apre sak bidze. Olye diminye tax lor labyer ek sid, par exanp, zot nivo tax finn vinn osi elve ki divin e mem lalkol. Li enn politik irasyonel net. 

Ladrog Sintetik 

E avek represyon lor gandya, lerla sigaret, lerla lalkol, li pa etonan ki diferan trafikan finn vinn delavan ar ladrog sintetik. Sa lerla finn amenn tu exper-deklare lev lame ver lesyel, blam lazenes ki finn tom su lanpriz ladrog sintetik, seki dimunn apel “simik” dan lakanpayn, e “sintetik” dan lavil. 

Zordi ladrog sintetik pe amenn destriksyon masif dan sosyete Moris. Sibstans ki mete dan sa ladrog la sanze konstaman, seki fer ki lalwa pa rekonet zot. 

Sintetik finn rant dan sak ti sime sak ti vilaz osi byin ki finn penetre sak rekwin andan sak site ek lavil.

So lefe lor lasante fizik ek mantal li inprevizib e byin grav. Buku fami desire. Mem li bomarse, sintetik kut larzan. E kuma dimunn servi zot, zot fini par nepli travay, nepli gayn enn travay, ubyin mem vinn dan enn leta fizik ek mantal kot zot nepli kapav travay. Me zot ankor bizin ladrog la, zis pu kontenir duler.

Donk, suvan zot bizin plede ar zot fami pu gayn kas zis pu kalme duler kan zot “an mank”. Kan fami refize, kuma finalman li bizin, itilizater ladrog li kapav, e suvan arive, vinn vyolan. Donk nu ena abi, agresyon e mem mert alinteryer lafami. E gayn ogmantasyon vol ek brakaz partu dan pei.

Donk, enn nuvo realite sosyal finn kree, e pe perpetye akoz pe kontiyne reprim sibstans mwins fer ditor ki servi pu de-strese. Ki li gandya ki li lalkol, zot bann sibstans ki fasilman, e anzeneral, kapav vinn su kontrol sosyal. Fode pa les zot su kontrol lapolis. Enn fwa ki lapolis kontrol e siprim tusa fason pu rilax ki su kontrol sosyal, lerla Leta pu reelman pus dimunn ordiner dan grif mafya. Mafya, asontur, zot vann seki zot anvi ar ninport kisannla. Zot zize nek anfonksyon seki pli fasil fer pu pa gayn trape e seki zener pli buku profi ninport ki moman.  Pu le moman li “simik”. Dime li kapav kitsoz pli pir.

Kreasyon lanplwa ek Imazinn enn lavenir pu tu dimunn

Pu revinn lor kumansman nu argimantasyon. Seki nu bizin sanze se sosyete limem. E prosesis pu amenn sa sanzman la, li deza sanzman la. Dimoman nu tu nu konstrir enn vizyon ankomin enn lavenir ki asire tu dimunn viv dan dinite – uswa omwin viz pu ena sa lavi dan dinite -  lerla stres tutswit diminye. Donk, nu bizin enn lekonomi ki dan prodiksyon – pa zis viv lor reveni “rantye” atraver transaksyon imobliye real esteyt, transaksyon finansye lus, fer larzan ar larzan. Nu bizin enn sosyete ki fabrik prodwi konkre, ki furni servis, egal pu tu dimunn. Tu dimunn bizin ena enn travay zot kapav fer, e anvi fer. Tu dimunn bizin asire ena enn twa lor so latet. Tu dimunn bizin kapav viv anpe san instalasyon militer etranzer dan nu pei, inkli depi pei ki “militariz”  lapolis, ki lerla kree mafya ankor pli pwisan.

Demand LALIT 

1. Ki Komiser lapolis tutswit anonse, kuma Sef Lapolis Lond ti fer an 2001, ki li pa priyorite so departman pu galup deryer ninport kisannla ki ena enn tigit gandya lor li.

2. Guvernman bizin anmemtan pas lalwa pu ki li nepli ilegal pu kikenn plant ziska enn sertin kantite pye gandya pu zot konsomasyon personel, uswa pu ena enn sertin kantite dan zot posesyon. Sa bann mezir la pu fer pri bese drastikman, e pu liber zenn depi lyin ar mafya an antye. Kontrol sosyal kapav kumsa retablir dan sak kartye.

3. Bizin ena enn lindistri pu prodir Kanabis su laysenns pu bezwin medikal e pu bezwin rekreatif. Dokter bizin lib pu preskrir medikaman abaz kanabis ek tu medikaman itil, san sa imans birokrasi represif, ki amenn lefe kontrer seki pe rode.

4. Distribisyon ek lavant prodwi kanabis bizin osi su laysenns, e bizin inklir enn tax rezonab.

5. Bizin de-taxe labyer, porter ek sid, ki kontenir mwins lalkol. Parey kuma avan, lalkol bizin kapav konsome anba lavarang labutik ek anba pye dan plas piblik. Li bon rapel ki dan Moris bis pa rule ziska tar. Nivo lalkol pu kondire ti kapav ogmante enn to rezonab dapre norm internasyonal. Kumsa konsomasyon lalkol su kontrol sosyal pu retablir gradyelman. 

6. Tu seki depandan lor ladrog opyase bizin kapav gayn zot Metadonn uswa lezot sibstans pu dezintoxikasyon dan dispanser zot lokalite. Desantralizasyon pu permet kontrol sosyal lor seki pe atann zot medikaman.

7. Bann linstitisyon bizin ed dimunn ki finn vinn depandan pu ki, kan zot santi ase solid, pu travers duler dezintoxikasyon e aksyon kuraze zot prop re-abilitasyon, anmemtan ki zot lor prosesis gayn enn travay, fer kamarad e gayn enn lozman.

8. Leta bizin fer kreasyon lindistri ki dan prodiksyon vinn so priyorite, kumsa pu kree travay pu tu e asire ena lozman pu tu.

9. Bizin ankuraz dimunn zwenn lorganizasyon politik pu amenn lalit pu kree enn nuvo sosyete kot ena plis liberte, plis egalite posesyon ek reveni, plis veritab sekirite, plis lazistis ek lape zeneralize. An bref, nu bizin kree enn lemond kot nu ena enn lide ankomin enn “lavenir” pu nu tu. Li sa lespwar an-komin ki redwir stres intenab pu viv enn lavi san okenn lavenir aparan.

10. Kontrol sosyal ki marse, si Leta zis renons ar so menas vyolan, ek so labirint birokratik sistem kontrol represif. 

18 Zin 2026

Lalis seleksyon dokiman LALIT :

* The Drug Issue- LALIT Stands 1980-2015.

https://www.lalitmauritius.org/modules/documents/files/LalitMauritius-621bf66ddb7c962aa0d22ac97d69b793.pdf

* Truth and Falsehood on the Death of Kaya and on the Ensuing Uprising; 2019.

https://www.lalitmauritius.org/en/newsarticle/2236/truth-and-falsehood-on-the-death-of-kaya-and-on-the-ensuing-uprising/

* LALIT tultan finn Lavangard dan Konba pu Dekriminaliz Ladrog, 2022.

https://www.lalitmauritius.org/en/newsarticle/3092/lalit-tultan-finn-lavangard-dan-konba-pu-dekriminaliz-ladrog/