LALIT

Program

lor

Ekolozi ek Lanvironnman

 

Lanatir (kuma ler, lamer, later) li enn dibyen kolektif ki zordi menase dan enn fason ireversib ek potansyelman mortel avek devlopman ekonomik sovaz e par politik privatizasyon lespas piblik ek resurs natirel; anmemtan bann remed minimal posib kuma protokol Kyoto bloke sistematikman par konpayni miltinasyonal. Sa amenn nu a enn nesesite absoli pu enn apros kolektif ek osi internasyonalist. Se klas travayer, zenn ansam avek muvman ekolozi ki bizin a lavangard Lalit pu protez planet: Initil fye lor patrona ek benevol.

 

Lor bul later

Zordi nu planet menase ar tu kalite polisyon ek dezekilib ekolozik.

Nu resurs natirel, nu rezerv natirel pe transforme an marsandiz e pe komersyalize lor enn baz profi. Tu seki neseser pu nu sirviv pe transforme an prodwi komersyal.

Dezer pe debord lor later fertil. Par milye arpan lafore pe kupe, pe brile, pe piye. Pu respire nu bizin renuvelman loxizenn. Sa li fer enn sel fason. Zarb dan lafore pran ler, anrisi li an loxizenn. Si nu kontinye permet destriksyon lafore, nu pu kumans mank loxizenn.

Bann miltinasyonal, avek konplisite diferan rezim opuvwar partu partu dan lemond, pe rod kontrol zesyon ek distribisyon delo potab ek delo irigasyon. Itilizasyon lenerzi fosil ek non-renuvlab (lesans, dyezel, gaz ek sarbonnter) pe ogmant polisyon ler e kontribiye dan lefe resofman nu planet.

Protokol Kyoto ki deza enn zefor internasyonal, ase timid pu anpes sa kalite resofman la, pe sabote par Lamerik ki pli gran responsab polisyon.

Sir-itilizasyon erbisid, pestisid, insektisid dan lagrikiltir ek lor terin golf pe anpwazonn later, dilo ek lamer.

Prodiksyon manze pe antrave avek sistem Organism Zenetikman Modifye (OZM). Sa reprezant enn menas a sirvi-mem planter, elver, peyzan ki travay lor ti-lesel, kuma José Bové ti dir an Oktob 2000 dan enn Public Lecture ki Ledikasyon Pu Travayer ti organize Sant Sosyal Port-Louis. Nu furnitir an manze riske kontrole par de-trwa konpayni prive. Deza, li enn fe ki zot swazir pu devlop semans OZM inikman akoz li pli rezistan a erbisid ki zot-mem pe komersyalize. E alalong, dega OZM avek so lagren terminator par exanp, ansam ek dega kan diminye bio-diversite, li kapav afekte balans ekolozik dan enn fason ireversib. Sa, a son tur, li menas totalite lagrikiltir, alor li menas sekirite alimanter mondyal. Sa inbalans la ogmant risk gayn nuvo lepidemi inprevizib ki met an peril lavenir limanite.

Korporasyon miltinasyonal pe tir patant pa zis lor plant, me osi lor zanimo, e pe mem fer klonaz. Asterla, zot pe kumans tir patant lor zenom imen, setadir nu patrimwann zenetik. Tusala, dan lintere zot prop profi. Bann organizasyon globalizasyon kapitalist kuma World Trade Organisation (WTO) pe menas ekolozi bul later atraver non respe Precautionary Principle konsernan deplasman plant ek zanimo.

Fam ti ansarz pli gran revolisyon limanite finn fer: invansyon lagrikiltir. Sa vedir depi 5,000 a 10,000 banane, fam finn ede pu asir enn serten sekirite alimanter, ki pa ti ena pandan tut-long listwar limanite depi 150,000 banane, pandan tut-long lepok “hunting and gathering”. Zordi bann miltinasyonal, kan zot pe pran kontrol prodiksyon manze e pe introdir OZM, zot pe menas direkteman sa sekirite alimanter ki fam finn donn kudme kree ek sovgarde. An Oktob 2001 Dr Vandana Shiva ki ti invite dan kad kanpayn  Ledikasyon pu Travayer “ Konesans Pu Tu Dimunn”, ti koz zisteman lor sa menas ki ena lor prodiksyon manze.

Atraver destriksyon langaz ek raptisaz diversite lingwistik mondyal, nu pe gayn destriksyon konesans lor flora ek fauna, lor lanatir, ki finn akimile dan diferan sivilizasyon pandan bann milener. Samem kontribisyon  reflexion ki Profeser Tove Skutnabb Kangas  dan Public Lecture an Oktob 2002.

Nu losean expoze a gran danze polisyon avek transportasyon prodwi petrolye, dese toxik ek nikleer ki kapav responsab pu  dega ireparab a lanvironnman ek ekolozi.

Sistem prodiksyon kapitalist aktyel pe kree dese ek salte lor enn lesel telman gran ki lanatir pe tufe ladan. Later ek so dilo pe anpwazone, parfwa pu plizyer zenerasyon divan nu.  

Moris Rodrig

Avek politik liberalism ekonomik, nu rezerv natirel kuma laplaz, lamer, lespas piblik, larivyer ek dilo, ki reprezant nu patrimwann kolektif, pe transforme an marsandiz ki Leta pe ofer a kapitalist dan komers ek turism.

Indistriyalizasyon sovaz pe devers tu kalite dese ki pe polye larivyer, nap suterin ek lagon Sa pe fer avek inpinite.

Labsans refleksyon ek letid sistematik lor metod agrikol pe permet debalansman ekolozik ki kapav vinn byin grav. Labsans kontrol lor itilizasyon pestisid ek erbisid pe amenn sa kalite debalansman ekolozik la dan nu larivyer ek nu lagon. Dan karo ena proliferasyon tu kalite spiyshiz ki pe menas prodiksyon agrikol.

Terin golf li reprezant destriksyon lanatir ki tu dimunn servi – kuma Lil-o-Serf – ek enn investisman imans pu lwazir ki servi sirtu par zom ris – pa zanfan, ni dimunn mizer, e pa buku fam. Samem terin golf-la li gurman dilo ki enn resurs byin presye.  Lantretyin samem terin golf-la li ekziz erbisid ek pestisid ki debord dan lagon ek anpwazonn li.

 Gran lasesres Rodrig dan bann lane 70,  ansam avek neglizans kriminel bann lotorite, e avek konkasez ki finn tir buku ros depi montayn, finn amenn enn erozyon ki finn ena enn lefe negatif byen grav lor lanatir. Enn kote, later finn lave net, e pe kontinye lave. Lot kote, lagon pe gayn labu ki pe tuy lavi marinn. Asterla ena proze pu enn devlopman turistik sovaz dan Rodrig.

Partu dan pei, pli bon terin agrikol pe konverti an beton ek koltar. Monokiltir deza pe fer ditor. Lamer otur pei pe rwine.

Ziska ler Minis Lanvironnman met lanfaz lor pini individi pu deli miner kuma zet baton zalimet, tandi ki li toler anpwazonnman masif par patrona lizinn ek tablisman.

Itilizasyon lenerzi fosil an gran kantite, ek mank volonte politik pu devlop lenerzi prop ek renuvlab, pe kontribiye dan ogmant polisyon nu ler.

Transpor par loto prive, avek so polisyon vast, pe trangle tu lavil ek vilaz. Pena ase trotwar e kot ena trotwar, li sere. Pena sime partu-partu pu joging, renning, randone. Pena sime spesyal pu siklist. Zanfan nepli lib pu sirkile akoz danze poze par kamyon, loto, vann. Loto rul tro vit, e telman sa pe araz dimunn, kan ena aksidan mortel, gayn lemet apre lemet dan buku pei, inklir Moris. Anmemtan, pe gayn konstriksyon bann gran geto burzwa, kuma ena La Preneuse ek kuma pe planifye dan bann proze Integrated Resorts Scheme (IRS), zot pe  anserkle ar difil barble avek gard sekirite prive, kot zot exklir sirkilasyon tu veyikil, pu ki zot zanfan an sekirite dan tu sime intern laba.

Malgre tu sa problem lanvironman, sak fami ki ena akse a enn ti-but later ek enpe dilo, anfet reysi plante: enpe zepis, de-trwa pye fri, enpe legim, enpe fler. Mem pena later, dimunn, byen suvan fam, reysi kree “lespas ver” avek fuzer a-linteryer lavarang ek lakaz. 

Nesesite enn Lapros Kolektif

Lanatir (kuma ler, lamer, later) li enn dibyen kolektif ki zordi menase dan enn fason ireversib ek potansyelman mortel avek devlopman ekonomik sovaz e par politik privatizasyon lespas piblik ek resurs natirel; anmemtan bann remed minimal posib kuma protokol Kyoto bloke sistematikman par konpayni miltinasyonal. Sa amenn nu a enn nesesite absoli pu enn apros kolektif ek osi internasyonalist. Se klas travayer, zenn ansam avek muvman ekolozi ki bizin a lavangard Lalit pu protez planet: Initil fye lor patrona ek benevol.

 

Demand Lalit

Atraver bann demand imedya ki nu pu enimere anba, nu ule deklans enn muvman pu enn kontrol demokratik lor lanvironnman. Nu ule viv dan enn lemond kot ena lafore, kot ena zardin, kot ena lagrikiltir organik ek kot ena sekirite. Nu ule viv avek ler prop san lafime veykil ek lizinn, dan enn latmosfer kalm, kot pena enn ta tapaz ki abriti dimunn. Nu ule ki sak lagon enn mervey, avek so koray, so pwason, so diversite. Nu ule ki sak montayn re-vinn enn mirak lanatir dan so bote. Nu ule bann kavern byen sweyne. Nu ule tu zwazo, tu pwason, tu kreatir gayn zot plas lor bul later. Pu so prop valer, e pu ki tu imen kapav apresye valer intrinzik lezot spiyshiz. 

Alor, kan nu pe fer sa bann demand anba, nu bi se pu finalman anpes sa destriksyon ki reyn enn minorite kapitalist pe amene. Puvwar bizin dan lame tu dimunn, lor so sayt travay e dan so kartye pu ki nu kapav sweyn nu lanvironnman.

 

  1. Nu ena drwa a enn bon lanvironnman. Konstitisyon Moris bizin amande pu garanti sa.  Fode pena polisyon ler, delo, later, lamer ni semans. Bizin osi garanti  ki pena prodwi danzere dan travay ek dan lakaz, kuma lamyant ek diplon. Nu dimann proteksyon Konstitisyonel kont bann gro poliyer indistriyel. Onivo internasyonal, bon lanvironnman bizin inskrir kuma enn drwa ki azute dan UN Covenant on Economic, Social and Cultural Rights (ECOSOC).
  2. Guvernman bizin inisye ek sutenir aksyon internasyonal kont polisyon. Guvernman bizin osi sutenir muvman internasyonal ki pe dimann reparasyon pu dega ki kolonizasyon ek konpayni miltinasyonal finn fer.
  3. Nu rezwenn nu lavwa a muvman politik internasyonal anfaver inplemantasyon kloz Protokol Kyoto, ki viz diminye emisyon gaz ki responsab “lefe de ser” (Greenhouse Effect).
  4. Akse a laplaz ek lamer bizin lib ek gratis e proteze kuma enn drwa. Lil, lagon, lil, montayn, krater volkan, kavern, lafore indizenn, sanktyer zwazo, larivyer, lak ek kaskad bizin proklame kuma rezerv natirel e proteze su Konstitisyon. Sa proteksyon Konstitisyonel la pu anpes tu tantativ pu komersyalize espas natirel par nerport ki dekre ministeryel ubyin prezidansyel, ubyen par sinp mazorite dan Parlman.

 

  1. Bizin proteksyon Konstitisyonel tu seki ena valer “sit istorik” kuma Montayn Lemorn. Fode pa sit ki reprezant memwar kolektif vinn enn biznes.
  2.  ek dan lavenir, Diego Garcia.
  3. Enviroment Impact Assessment (EIA) bizin osi analiz linpak sosyal a lon term tu proze devlopman.
  4. Fode pa okenn patron fer travayer travay ar prodwi simik dan lizinn ki finn deza pruve ki li danzere pu lasante.
  5. Nu opoz tantativ konpayni miltinasyonal pu antrav regleman ki protez lanvironnman akoz sanse li afekte profi lor zot investisman.
  6. Bizin enn politik agrikol ki respekte biodiversite ek prezerv balans ekolozik. Nu dimann stop tu komersyalizasyon OZM pu profi. Stop sistem tir patant lor seki vivan. Stop inzerans sekter prive dan zenom imen.
  7. Bizin ki guvernman ek CEB fer resers lor posibilite itiliz lenerzi renuvlab depi lenerzi soler, vag, lamare ek divan ki pu ranplas lenerzi non renuvlab ki responsab pu buku polisyon.  
  8. Bizin enn system nasyonal transpor piblik kuma trin.
  9. Bizin devlop lespas pu pyeton ek bisiklet.
  10. Moris ek bann lil anture avek enn gran siperfisi losean ki form parti zonn maritim repiblik Moris. Bizin met dibut enn Liniversite Marinn ki pu angaze dan bann resers ek letid pu enn meyer proteksyon ek rezenerasyon nu resurs marinn ki byin ris an diferan spiyshiz.
  11. Nu pe kontiyn Lalit onivo lokal ek internasyonal kont seki responsab pu polisyon.
  12. Nu sutenir muvman ekolozi ki deza pe milite.

 

Viktwar ek Demi-Viktwar

Deza Lalit inplike dan buku kanpayn politik lor ekolozi. Sa pe kontinye. 

Nu finn form parti dan protestasyon mondyal kont tes nikleer Franse dan Losean Pasifik, e kont tu zarm nikleer. Nu finn ede pu amenn enn gran nomb lorganizasyon ansam pu proteste kont tes nikleer. Nu tuzur dan sa muvman mondyal la. Nu finn proteste kont exklizyon Diego Garcia depi Trete Pelindaba pu enn Lafrik San Zarm Nikleer. Nu tuzur pe fer travay politik lor la. Nu finn proteste kont zarm danzere dan Diego Garcia. Nu pe fer kanpayn pu enn asesment lor dega ki baz militer finn fer Diego Garcia. Nu finn partisip dan enn Forum paralel Moris a Some Mondyal lor Sesteynebul Developmennt ki ti fer Johannesburg. 

Nu Komisyon Lanvironnman finn  travay konzwen avek enn rezo lanvironnman Environmental Justice Network Forum (EJNF) dan Sid Afrik. Nu finn proteste konzwentman kont navir ki transport dese toxik dan Losean Indyen. 

Nu militan finn organiz vizit José Bové ek Vandana Shiva dan Moris dan kad kanpayn mondyal pu protez lanvironnman ek lagrikiltir. 

Kan danze privatizasyon ti pez lor Zardin Konpayni, manb Lalit ti aktif dan enn fron ki ti met dibut pu anpes sa. Atraver mobilizasyon dan sa fron-la, finn reysi, ziska ler. Anfet kontra Zardin Konpayni li date depi lepok zis apre Revolisyon Fransez, e kontra-la dir zardin-la  bizin res piblik. 

Kote Zardin Pamplemousses, Lalit ti donn kudme dan sa mem Fron-la ek osi finn organiz reynion ansam avek Konsey Vilaz Pamplemousses. Finn reysi anpes proze pu met enn restoran komersyal dan Zardin.

Kan ti pe rod met lotel lor Lil-o-Benitye, se manb Lalit ek Grup Zenn Lalit ki finn ede pu  mobiliz dimunn pu opoz sa plan la. Enn petisyon siyne par milye dimunn finn ede pu nu reysi, pu le moman, kal sa proze la. 

Grup Zenn Lalit finn osi fer travay politik ansam avek peser ek abitan Tamarin kont enn resif artifisyel ki Lotel ti pe mete dan lamer. 

Lor kestyon anpwazonnman dan travay ek dan kartye, Lalit inplike dan oto-organizasyon travayer ek abitan. Nu finn organiz komite konzwen travayer ki sufer mefe diplon ek abitan landrwa akote lizinn-la, pu zot opoz prodiksyon ki menas lasante. Lizinn finn aret fer sa travay-la. Nu finn donn kudme abitan pu purswiv patron ek guvernman pu domaz. Sistem zidisyer li tel ki ka la zame pa finn vinn dan Lakur. Kote asbestos dan bann lakaz Site, Lalit ansam ek Muvman Lakaz finn met dibut Komite Abitan Site e finn fer demand pu bann chek-ep, ki finn reysi fer. Pe dimann Guvernman retir pano asbestos net depi lakaz dimunn.  

E tu resaman nu finn lans enn kanpayn nasyonal pu servi lenerzi renuvlab. Nu pe sey fors Guvernman ek CEB devlop lenerzi eolyenn, lenerzi soler, lenerzi vag ek lenerzi lamare monte-desann.